Vraag 1

Heeft u kennisgenomen van recente uitspraken van de Israëlische Minister van Nationale Veiligheid Ben-Gvir, waarin hij stelt dat er «elke nacht 30 tot 40 mensen uitgeschakeld» zouden moeten worden, «niet alleen degenen die een directe bedreiging vormen», en dat bepaalde personen «het leven niet waard zijn»?1

Ja.

Vraag 2

Deelt u de analyse van mensenrechtenexperts dat deze uitspraken, in combinatie met eerdere oproepen van Ben-Gvir tot massale deportatie van Palestijnen uit Gaza, moeten worden gezien in een patroon van aanzetten tot geweld en etnische zuivering? Zo nee, waarom niet?

De uitspraken van Ben-Gvir wijzen op een patroon van aanzetten tot geweld en gedwongen verplaatsing.

Vraag 3

Deelt u de opvatting dat de uitspraken van Minister Ben-Gvir, als prominent lid van de regering-Netanyahu, niet los gezien kunnen worden van het gevoerde beleid van diezelfde regering, en dat zij daarmee bevestigen dat het doden en verdrijven van Palestijnse burgers geen ongelukkig neveneffect, maar doelbewust regeringsbeleid is? Zo nee, waarom niet?

De uitspraken van Ben-Gvir zijn verwerpelijk en niet acceptabel. Ik heb dit zelf ook duidelijk gemaakt aan de Israëlische Minister voor Buitenlandse Zaken Gideon Sa’ar. Het kabinet verklaarde eerder deze extremistische Minister Ben-Gvir tot persona non grata. We blijven daarnaast in Europees verband pleiten voor sancties tegen zowel Minister Ben-Gvir als Minister Smotrich. Bij de meest recente informele bijeenkomst van de Ministers van Buitenlandse Zaken van de EU (Gymnich) heb ik wederom opgeroepen tot het sanctioneren van Minister Ben-Gvir naar aanleiding van deze verwerpelijke uitspraken.

Vraag 4

Bent u bereid zich, ondanks het recente mislukken van EU-brede sanctionering van Ben-Gvir, opnieuw en met urgentie in te zetten voor EU-sancties tegen hem en Bezalel Smotrich? Zo nee, waarom niet?

Ja. Nederland blijft voorstander van en pleiten voor Europese sancties tegen deze Ministers. Tegelijkertijd stel ik vast dat er vooralsnog in het Europese krachtenveld onvoldoende beweging zit om te verwachten dat hierover op korte termijn overeenstemming wordt bereikt.

Vraag 5

Bent u bereid, naar voorbeeld van het reeds bestaande Nederlandse inreisverbod voor Ben-Gvir, ook een nationaal inreisverbod in te stellen voor andere regerings- en Knessetleden van zijn partij Otzma Jehoedit, die zich schuldig maken aan vergelijkbare uitspraken en medeverantwoordelijk zijn voor voorstellen zoals de doodstrafwetgeving voor Palestijnse gevangenen? Zo nee, waarom niet?

Zoals bekend in uw Kamer besloot het kabinet in juli 2025 zich in te spannen om een aantal maatregelen in te stellen teneinde de regering-Netanyahu van koers te doen veranderen. Hierbij ging het onder meer om maatregelen tegen de Israëlische Minister Ben-Gvir en Minister Smotrich, die uit hoofde van hun functie als bewindspersoon herhaaldelijk geweld door kolonisten tegen de Palestijnse bevolking hebben aangewakkerd, voortdurend de uitbreiding van illegale nederzettingen bepleit en opgeroepen tot etnische zuivering in Gaza.
In het licht van de ernst van deze uitspraken steunde Nederland de voorstellen voor EU-sanctiemaatregelen jegens beide individuen, echter ontbrak hiervoor draagvlak in de Raad. Het kabinet verklaarde vervolgens Minister Smotrich en Minister Ben-Gvir tot persona non grata op grond van het nationale recht (de Vreemdelingenwet 2000), wegens het gevaar dat zij vormen voor de Nederlandse openbare orde en in het belang van internationale betrekkingen. Beide Ministers zijn in september 2025 als ongewenste vreemdelingen geregistreerd in het Schengen Informatie Systeem. Dit waren uitzonderlijke stappen en de onderliggende motivering gold ten aanzien van de specifieke casus van deze twee Ministers en de omstandigheden destijds. Dat is niet zonder meer het geval ten aanzien van andere gevallen. Het kabinet weegt in elke situatie of deze omstandigheden nopen tot een dusdanig vergaand nationaal besluit, of hiervan impact op de koers van de regering Netanyahu mag worden verwacht, en of daarvoor toereikende juridische gronden bestaan. Bovengenoemde overwegingen leiden op dit moment niet tot een vergelijkbare stap op nationaal niveau tegen andere regerings- en Knessetleden van de partij Otzma Jehoedit. Tegelijkertijd blijft het kabinet zich inspannen voor additionele maatregelen op EU niveau en sluit het, conform de motie Piri/Paternotte2, sancties tegen Israëlische bewindspersonen niet uit.

Vraag 1

Kent u het bericht van NRC Handelsblad «Hoe kan het toch dat het aantal jongeren in de bijstand toeneemt?»?1

Vraag 2

Hoe beoordeelt u het feit dat de stijging van jongeren in de Participatiewet sterker is dan van andere leeftijdsgroepen en al dertien kwartalen op rij aanhoudt?

Vraag 3

Hoe ontwikkelde de instroom van jongeren in de bijstand volgens u in de afgelopen vijf jaar, waar mogelijk uitgesplitst naar leeftijd, achtergrond, kwetsbare positie, voorgaande betrekking, bijstandsduur, en reden van instroom?

Vraag 4

Deelt u de constatering van de onderzoekers in het artikel dat er geen eenduidige verklaring bestaat en wetenschappelijk onderzoek naar de oorzaken ontbreekt?

Vraag 5

Heeft de regering onderzoek gedaan of laten doen naar de oorzaken van de structurele stijging van het aantal jongeren in de Participatiewet? Zo nee, bent u bereid dit te laten doen?

Vraag 6

Aangezien werkende jongeren relatief vaak een flexibel contract hebben en hierdoor bij tegenslag vaak als eerste hun baan verliezen, welke maatregelen neemt u om het aandeel vaste contracten onder jongeren te verhogen?

Vraag 7

Hoeveel jongeren, die door een kort arbeidsverleden alleen recht hebben op de minimale WW-duur van drie maanden, stromen jaarlijks na afloop van deze WW-duur door naar de bijstand? Hoe verhoudt zich dit tot andere leeftijdsgroepen?

Vraag 8

Herkent u dat met de stijging van het aantal jongeren in de bijstand ook het aantal dakloze jongeren toeneemt, en kunt u hier de meest actuele cijfers over verstrekken? Biedt de Participatiewet dienstverlening aan instromende jongeren om hun huurwoning te behouden of om een huurwoning te bemachtigen?

Vraag 9

Herkent u dat jongeren kort na hun achttiende relatief vaak en steeds vaker in problematische schulden raken, mede door online gokken of «buy now pay later»- diensten, en dit bijdraagt aan bijstandsinstroom? Welke bewindspersoon draagt de beleidsverantwoordelijkheid voor de samenhang tussen online kansspelen, consumentenkrediet, schuldenbeleid en de bijstandsinstroom van jongeren?

Vraag 10

Hoe weegt u de samenhang tussen de mentale gezondheid van jongeren en hun arbeidsmarkt- en bijstandspositie, wetende dat onderzoek van het RIVM2 en GGD GHOR laat dat bijna de helft van de jongeren de eigen mentale gezondheid als niet goed (matig of slecht) beoordeelt? Hoe wordt interdepartementale samenwerking op dit thema vormgegeven en welke resultaten levert dit op?

Vraag 11

Welke maatregelen neemt de regering om de dertien kwartalen aanhoudende stijging van jongeren in de bijstand te keren? Hoe gaat u de Kamer periodiek informeren over de voortgang en de resultaten van het beleid?

Vraag 1

Bent u bekend met het onderzoek van NH Nieuws over jarenlange storingen bij warmte-koudeopslagsystemen (WKO) in Haarlem en Amstelveen? Beschouwt u deze casussen als incidenten, of erkent u dat zij symptomatisch zijn voor structurele fouten in de wijze waarop de warmtevoorziening in Nederland is georganiseerd?1

Daar ben ik mee bekend. Hoewel de aard van de klachten in deze casussen natuurlijk erg vervelend is, is er op dit moment geen aanwijzing dat er sprake is van structurele fouten in de wijze waarop de warmtevoorziening in Nederland is georganiseerd of in WKO-systemen in het algemeen. Dat neemt niet weg dat er lering kan worden getrokken uit deze incidenten. De ACM heeft in 2022 een steekproef uitgevoerd onder WKO-systemen.2 Er is toen geconstateerd dat van de 230 onderzochte WKO-systemen, de meeste WKO-systemen functioneren zonder problemen. Er waren tien systemen, waarvan de meeste vóór 2013 aangelegd, met grotere problemen waar storingen steeds terugkeren.

Vraag 2

Wat vindt u ervan dat een bewoner die sinds 2012 klachten meldt, zich na 14 jaar een «proefkonijn» van de energietransitie noemt en uiteindelijk noodgedwongen is verhuisd? Deelt u de mening dat dit onacceptabel is?

Ik kan niet oordelen over wat er precies heeft plaatsgevonden, omdat ik – net als de Autoriteit Consument & Markt (ACM) – niet kan controleren welke storing heeft plaatsgevonden en hoe lang deze heeft geduurd. Dit is de verantwoordelijkheid van het bedrijf. In algemene zin is onacceptabel dat een bewoner 14 jaar lang klachten moet melden zonder oplossing en zich uiteindelijk genoodzaakt ziet te verhuizen. In de Warmteregeling is vastgelegd dat een storing die langer duurt dan acht uur kwalificeert als ernstig. In dat geval heeft de consument recht op een compensatie. In de Wet collectieve warmte (Wcw), die naar verwachting in werking zal treden op 1 januari 2027, is nieuw dat opeenvolgende storingen die gezamenlijk langer duren dan acht uur ook kwalificeren als ernstig. Daarmee wordt meer recht gedaan aan de overlast die bewoners ervaren wanneer zij te maken krijgen met meerdere kortere onderbrekingen achter elkaar.

Vraag 3

Hoe oordeelt u over de situatie in Haarlem, waar bewoners afgelopen januari 2,5e dag in de kou zaten bij temperaturen tot – 10 graden, terwijl het verantwoordelijke bedrijf BAM Energy Systems spreekt van slechts «twee korte onderbrekingen»?

Zie antwoord vraag 2.

Vraag 4

Hoe verklaart u dat Nederland huishoudens verplicht van het gas afkoppelt en aansluit op collectieve warmtesystemen, terwijl er geen sluitend stelsel bestaat van verantwoordelijkheidsverdeling, onafhankelijke storingsregistratie en effectief toezicht? Deelt u de mening dat de energietransitie hiermee wordt afgewenteld op bewoners die nergens heen kunnen?

De Wcw brengt consumentenbescherming voor gebruikers van warmte meer in lijn met de bescherming van gebruikers van elektriciteit en aardgas. De werking van de storingsregistratie is wel anders dan bij elektriciteit en gas, omdat warmte geen onafhankelijke netbeheerder heeft. De aanwezigheid van een storing kan dan ook alleen bevestigd worden door het warmtebedrijf zelf. Er is in de Wcw voorzien in een actueel en toegankelijk storingsoverzicht. Daarbij is inspiratie gehaald uit storingsoverzichten zoals gebruikelijk zijn bij telecom, dus waarbij zowel storingen als meldingen worden geregistreerd en waar een consument ook kan inzien of er al eerdere meldingen bekend zijn van storingen op het warmtenet.
In de voorgenomen lagere regelgeving is een aantal verbeteringen voorgesteld. In het Besluit collectieve warmte (Bcw) is opgenomen dat behalve storingen, de storingsregistratie die het warmtebedrijf moet bijhouden ook meldingen van een storing moet bevatten. Dit geeft de consument maar ook de toezichthouder waardevolle en actuele informatie over het functioneren van het systeem en is ook iets waar de ACM in het onderzoek naar storingen onder WKO’s in 2022 om heeft gevraagd. In de onlangs geconsulteerde voorgenomen Regeling collectieve warmte (Rcw) is opgenomen dat voor de bepaling of een storing ernstig is, de storing aanvangt op het moment dat het warmtebedrijf de storing constateert óf op het moment dat de consument een storing meldt en het ook een storing blijkt te zijn. Dit werkte al zo onder de huidige Warmtewet en geeft warmtebedrijven een prikkel om meldingen te onderzoeken en storingen zo snel mogelijk op te lossen.

Vraag 5

Erkent u dat er sprake is van een fundamenteel probleem wanneer een warmteleverancier zowel monopolist is, als zelf de storingsdata registreert, als financieel belang heeft bij het minimaliseren van die storingen in verband met compensatieplicht? Hoe verhoudt deze constructie zich tot de basisprincipes van behoorlijke marktordening?

Het is belangrijk dat er een prikkel is voor het warmtebedrijf om storingssignalen snel te onderzoeken en te verhelpen. In de Wcw is hier goed naar gekeken en op een aantal punten zijn verbeteringen doorgevoerd ten opzichte van de Warmtewet:
Op onder andere deze manieren is de consumentenbescherming verbeterd waarbij lering is getrokken uit casussen zoals deze. Het onderzoek wat ACM heeft laten uitvoeren naar WKO systemen benoemt dat bewoners vaak klagen over te lage temperaturen voor tapwater. Nieuw in de Wcw is dat er ook sprake is van een storing als de warmte geleverd wordt op een lagere temperatuur dan afgesproken in de leveringsovereenkomst.

Vraag 6

Waarom is bij het ontwerp van de Warmtewet gekozen voor een model waarin het toezicht van de Autoriteit Consument en Markt (ACM) volledig afhankelijk is van gegevens die de onder toezicht staande partij zelf aanlevert? Erkent u dat toezicht op basis van zelfrapportage van monopolisten geen toezicht is?

In principe zijn storingen en meldingen van storingen objectieve gegevens die op basis van zelfrapportage kunnen worden aangeleverd bij de toezichthouder. Wanneer de beleving van het warmtebedrijf afwijkt van de beleving van de bewoners, zoals in deze casus het geval was, kan de ACM hierover met het warmtebedrijf in gesprek. Dat doet ACM niet voor individuele incidenten, maar wel als er meerdere meldingen over het warmtebedrijf worden ontvangen en het lijkt te gaan om een structureel probleem. Bewoners kunnen meldingen doen bij ACM ConsuWijzer.
Helaas kunnen er situaties blijven bestaan waarbij het warmtebedrijf en de bewoner het met elkaar oneens blijven. Warmtebedrijven zijn onder de Wcw verplicht om bij een onafhankelijke geschillencommissie aangesloten te zijn, waaraan deze incidenten kunnen worden voorgelegd.

Vraag 7

Welke wetswijzigingen bereidt u voor in reactie op het adviesrapport in opdracht van het Ministerie van Klimaat en Groene Groei uit december 2025 dat constateert dat de Warmtewet niet duidelijk omschrijft wie verantwoordelijk is voor onderzoek naar en oplossing van storingen?2

Dit is opgepakt in de Wcw. Daarin zijn voor zeer lage temperaturen (ZLT) de verantwoordelijkheden duidelijker omdat strakker is gedefinieerd wat bij het warmtebedrijf hoort en wat bij de gebouweigenaar. Daardoor is het duidelijker voor de consument tot wie hij zich moet wenden bij problemen en wie verantwoordelijk is voor de storing en het onderzoek daarnaar.

Vraag 8

Waar kunnen huurders volgens u op dit moment terecht wanneer zij langdurig zonder verwarming of warm water zitten en door warmtebedrijf, verhuurder en corporatie naar elkaar worden doorverwezen?

Zoals in het antwoord op vraag 6 genoemd, kunnen bewoners meldingen maken bij ACM via de ConsuWijzer. Ook kunnen zij terecht bij een onafhankelijke geschillencommissie. Hierbij geldt ook dat de ACM acteert indien het vermoeden bestaat dat er sprake is van structurele problemen (bijvoorbeeld door gebrekkig onderhoud of onbetrouwbare levering). Ook is het belangrijk om te vermelden dat de ACM niet altijd de bevoegdheid heeft om te handhaven omdat in sommige gevallen het huurrecht voorrang heeft op de Warmtewet bij huurovereenkomsten waarbij sprake is van doorlevering van warmte door de gebouweigenaar. In die gevallen kunnen huurders dus terecht bij de Huurcommissie of de civiele rechter.

Vraag 9

Deelt u de mening dat het onaanvaardbaar is dat huurders die «meldingsmoe» zijn geworden en storingen niet eens meer melden, daarmee ook buiten beeld raken bij toezichthouder en verhuurder? Hoe gaat u ervoor zorgen dat er voor huurders één duidelijk, laagdrempelig aanspreekpunt komt met een verplichting om binnen een vastgestelde termijn te handelen?

Zoals aangegeven bij vraag 4 is in de Wcw voorzien in een actueel en toegankelijk storingsoverzicht die voor de consument ook toegankelijker en informatiever is. Behalve meldingen, moet een warmtebedrijf ook storingen registreren die zij zelf constateren. In het jaarlijkse storingenoverzicht komen alle storingen en het aantal getroffen verbruikers terecht. Die informatie is belangrijk voor het toezicht door ACM en ook voor consumenten die misschien zelf niet een storing hebben gemeld maar er wel last van hebben gehad. Ook voor deze consumenten is een storingscompensatie verplicht als de storing langer dan acht uur heeft geduurd.

Vraag 10

Kunnen huurders met een haperende WKO-installatie naar uw oordeel gebruikmaken van bestaande instrumenten in het huurrecht? Zo ja, waarom werkt dit in de praktijk kennelijk niet? Zo nee, welke lacune in de huurbescherming gaat u dichten?

Een langdurig koud huis is een zeer onwenselijke situatie, waar bewoners veel last van hebben. Huurders met een sociaal huurcontract en met een middenhuurcontract kunnen bij de Huurcommissie om tijdelijke huurverlaging vragen, wanneer een warmteinstallatie onvoldoende verwarming van vertrekken levert en/of wanneer een (gemeenschappelijke) warmwaterinstallatie onvoldoende warm water levert. Deze tekortkomingen zijn door de Huurcommissie aangemerkt als een ernstig gebrek waarvoor een tijdelijke huurverlaging van (maximaal) 60% gegeven kan worden (de zogenoemde C-lijst van ernstige gebreken4). De Huurcommissie kan de verhuurder niet verplichten het gebrek te verhelpen en kan dus niet herstel afdwingen, maar de tijdelijke huurverlaging is mogelijk een prikkel voor de verhuurder om het gebrek (blijvend) te verhelpen.
Huurders met een geliberaliseerd huurcontract kunnen aan de rechter tijdelijke evenredige huurverlaging vragen wanneer de verhuurder gemelde ernstige onderhoudsgebreken niet verhelpt en het woongenot daardoor is verminderd. Voor het afdwingen van het verhelpen door de verhuurder van ernstige gebreken kan de huurder terecht bij de rechter; de huurder kan nakoming van de onderhoudsverplichting eisen, eventueel versterkt met een dwangsom. De verhuurder heeft een verplichting tot het verhelpen van gebreken, tenzij dit onmogelijk is of uitgaven vereist die niet van de verhuurder gevergd kunnen worden. Bij warmtenet-installaties is de verhuurder niet altijd in staat zelf het gebrek te verhelpen, maar is hij daarvoor afhankelijk van de warmtenetbeheerder.
Het huurrecht biedt huurders dus al opties bij gebreken. Het kabinet ziet nu geen aanleiding om de huurbescherming op dit punt aan te vullen. Zodra de Wcw in werking treedt gaan consumenten en dus ook huurders van woningen meer rechten krijgen ten aanzien van collectieve warmte- en warmwaterinstallaties, waaronder de vergoeding warmtestoring. Dit zal naar verwachting zorgen voor een toenemende motivatie om storingen te melden.

Vraag 11

Herinnert u zich de aangenomen motie-Beckerman waarin de regering wordt verzocht onderzoek te doen naar de invoering van een Nederlandse variant van Awaab's Law, waarbij verhuurders wettelijk verplicht worden om ernstige gebreken binnen vaste termijnen te onderzoeken en te herstellen? Hoe staat het met de uitvoering van deze motie en neemt u de lessen uit dit artikel mee hierin?3

Tijdens de behandeling van de Wet toekomstbestendige huurcommissie in de Tweede Kamer op 9 april jl. heeft de Minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) toegezegd de Britse Awaab’s Law te onderzoeken. Deze wet verplicht sociale verhuurders in het Verenigd Koninkrijk om snel actie te nemen bij ernstige gezondheidsrisico’s in woningen, voornamelijk gerelateerd aan vocht en schimmel. Het Ministerie van BZK zal contact opnemen met de partners in het Verenigd Koninkrijk en zal de Kamer uiterlijk eind 2026 informeren. Daarbij merkt de Minister van VRO op dat de desbetreffende wetgeving ongeveer zes maanden geleden in werking is getreden in het Verenigd Koninkrijk, er is dus nog beperkt de tijd geweest om ervaring op te doen met de nieuwe wetgeving.

Vraag 12

Deelt u de mening dat de casussen in Haarlem en Amstelveen, waar bewoners tot wel veertien jaar lang klagen zonder oplossing, precies laten zien waarom zo'n wettelijke hersteltermijn met sancties nodig is als stok achter de deur? Bent u bereid het langdurig uitvallen van verwarming en warm water expliciet aan te merken als ernstig gebrek dat onder een dergelijke wettelijke regeling zou vallen?

Zoals toegelicht in het antwoord op vraag 10 is het uitvallen van verwarming en warm water al aangemerkt als een ernstig gebrek dat een tijdelijke huurverlaging rechtvaardigt. Verhuurders hebben dus de verplichting om deze gebreken te (laten) verhelpen.

Vraag 13

Hoe beoordeelt u het feit dat de rijksoverheid grootschalige uitrol van WKO stimuleert zonder zicht te hebben op de prestaties van de bestaande 3000 installaties? Bent u bereid een landelijke, openbare monitoring van alle collectieve warmtesystemen wettelijk te verankeren?

Zoals in het antwoord op de eerste vraag is genoemd, gaat het hier gelukkig niet om een structureel probleem onder WKO-installaties. Wel is het in een groeimarkt belangrijk om vinger aan de pols te houden, om problemen voor bewoners te voorkomen. Met de komst van de Wcw zullen diverse verbeteringen worden doorgevoerd, zoals aangegeven het antwoord op vraag 5. Daarom treft het kabinet nu geen aanvullende wettelijke maatregelen.

Vraag 14

Deelt u de mening dat de compensatieregeling bij storingen structureel faalt zolang bewoners de storing moeten aantonen op basis van data die alleen de leverancier bezit? Bent u bereid de bewijslast om te keren, dan wel compensatie automatisch te laten uitkeren op basis van onafhankelijk gemeten data?

Ik deel deze mening niet. Een storing is te herkennen aan een verlaging in temperatuur of de stromingssnelheid van water. Die gegevens kunnen weliswaar worden gemeten, maar geven slechts een indicatie van een leveringsonderbreking in het systeem. Het warmtebedrijf moet vervolgens onderzoeken waar in het systeem de storing zit. De storing kan ook zitten in leidingdelen of installaties die niet tot het warmtenet of de bron behoren. Deze eigenschappen van een warmtesysteem maakt dat het op dit moment niet wenselijk is om een compensatie automatisch uit te laten keren. Wel is het zo, en dat was al het geval onder de Warmtewet, dat de teller van een storing en dus ook de berekening van de compensatie gaat lopen vanaf het moment dat een bewoner een storing meldt. Daarmee is het dus al zo dat het warmtebedrijf bewijslast moet leveren dat er geen sprake is van een storing in een onderdeel waar zij invloed op heeft.

Vraag 15

Hoe reageert u op waarschuwingen van de Woonbond waarin zij aangeven dat het draagvlak voor de energietransitie afbrokkelt door het soort systeemfalen zoals beschreven in dit artikel?

Ik erken dat draagvlak voor de energietransitie van belang is voor het succes daarvan. Ik herken echter niet dat er sprake is van een systeemfalen zoals beschreven in het artikel. Ik verwijs naar mijn antwoorden op vraag 10 en vraag 12; daarin geef ik aan waar huurders terecht kunnen in het geval van gebreken aan collectieve warmte- en warmwaterinstallaties.

Vraag 16

Hoe staat het met de uitvoering van het voor 50 procent in publieke handen brengen van warmtebedrijven, en waarom zijn bestaande systemen zoals die van BAM Energy Systems daar kennelijk nog niet onder gebracht? Deelt u de mening dat deze casussen aantonen dat warmte een nutsvoorziening is die volledig in publieke handen thuishoort, en niet als bijproduct bij commerciële bouwbedrijven?

Omdat warmtenetten een monopolistisch karakter kennen is gekozen voor publiek meerderheidsbelang voor alle grote warmtesystemen, oftewel warmtenetten boven de 1500 aansluitingen. Veel WKO’s blijven onder dit aantal aansluitingen. Omdat er binnen dit deel van de sector voldoende concurrentie is mogen deze warmtebedrijven wel privaat zijn. Het is wel zo dat de wetsartikelen over leveringsonderbrekingen en storingscompensatie ook van toepassing zijn verklaard op deze kleine collectieve warmtesystemen.

Vraag 17

Welke garanties kunt u geven dat de 35.000 nieuwbouwwoningen die naar verwachting jaarlijks op een WKO worden aangesloten, niet in dezelfde situatie belanden? Bent u bereid de verdere verplichte uitrol te koppelen aan wettelijke kwaliteits- en prestatie-eisen, met sancties bij niet-naleving?

Het kabinet streeft ernaar om de Wcw zo snel mogelijk in werking te laten treden, waarbij uitgegaan wordt van 1 januari 2027. Daarmee worden de verbeteringen, zoals genoemd in het antwoord op vraag 5, van kracht.

Vraag 18

Bent u bereid de ACM de bevoegdheid en de middelen te geven om zelfstandig, op basis van eigen metingen en een openbaar storingsregister, toezicht te houden op warmteleveranciers? Zo nee, hoe rechtvaardigt u dan dat honderdduizenden huishoudens zonder keuzevrijheid zijn overgeleverd aan een toezichtsysteem dat naar het oordeel van de toezichthouder zelf lastig is?

Er is voorzien in een toegankelijk en actueel storingsoverzicht van het warmtebedrijf. De ACM kan het jaarlijkse storingsoverzicht gebruiken voor toezicht op leveringszekerheid. Dit is ook waar de ACM om verzocht heeft in het onderzoek naar technische problemen in WKO systemen in 2022.

Vraag 1

Herinnert u zich nog dat u op 12 augustus 2026 een bezoek heeft gebracht aan Shell bij de Rotterdamse haven en daarbij ook een rood pak aan heeft getrokken met het logo van Shell?

Ja.

Vraag 2

Bent u ervan op de hoogte dat Shell in augustus 2026 een overeenkomst heeft gesloten om zijn volledige Europese portefeuille van duurzame energieprojecten op land aan TotalEnergies te verkopen?

Het kabinet heeft kennisgenomen van berichten over een mogelijke verkoop van Shells Europese duurzame energieprojecten aan TotalEnergies.

Vraag 3

Deelt u de mening dat het terugtrekken van Shell uit Europese hernieuwbare energieprojecten moeilijk te rijmen is met de voorstelling van Shell als een geloofwaardige partner in de energietransitie? Zo nee, waarom niet?

Bedrijven nemen commerciële besluiten op basis van hun eigen strategie en marktomstandigheden. Het kabinet vindt het belangrijk dat bedrijven transparant zijn over hun plannen en de gevolgen daarvan voor de energietransitie. Indien de verkoop van projecten leidt tot vertragingen of afname van investeringen in Nederland, zal het kabinet dit met Shell bespreken. Daarnaast zal ook Shell haar bestaande portfolio moeten verduurzamen om te voldoen aan de Parijs- en Europese klimaatdoelstellingen.

Vraag 4

Kunt u precies aangeven welke concrete klimaatprestaties van Shell tijdens het bezoek zijn besproken? Wat is daarbij concreet besproken over de verkoop van de Europese duurzame-energieportefeuille, de investeringen van Shell in nieuwe olie- en gaswinning, de klimaatdoelen en emissiereducties van Shell en de fossiele infrastructuur die Shell nog decennia wil blijven exploiteren?

Het werkbezoek aan de Rotterdamse Haven op 12 augustus 2026 bestond uit meerdere onderdelen: een bezoek aan de APM Terminals op de Maasvlakte II, een gesprek met een aantal bedrijven bij Portlantis en een bezoek aan Holland Hydrogen I (HHI). Dit project voor groene waterstof levert een concrete bijdrage aan de klimaatdoelstellingen. HHI krijgt een elektrolysecapaciteit van 200 MW en zal naar verwachting ongeveer 60 ton hernieuwbare waterstof per dag produceren. Hiermee wordt het t.z.t. één van de grootste groene waterstoffabrieken ter wereld. De installatie wordt gevoed met hernieuwbare elektriciteit, onder meer afkomstig van het offshorewindpark Hollandse Kust Noord. Tijdens mijn bezoek aan HHI is gesproken over de energietransitie in brede zin en de opgave en uitdagingen die Shell, maar ook andere bedrijven, daarin zien. Over de verkoop van Shells Europese duurzame energieportefeuille is geen concrete informatie gedeeld.

Vraag 5

Vindt u het verantwoord om Shell als een van de grootste aanjagers van de klimaat- en biodiversiteitscrisis publiekelijk legitimiteit te verschaffen met uw bezoek en door uzelf in een Shell-pak te hijsen, juist nu het bedrijf zijn activiteiten op het gebied van hernieuwbare energie afbouwt en zijn kernactiviteiten in fossiele brandstoffen voortzet?

Het kabinet begrijpt de zorgen over de impact van fossiele brandstoffen op klimaat en biodiversiteit. Het is juist daarom ook van belang dat het kabinet in gesprek is en blijft met alle partijen die een rol spelen in de transitie, waaronder bedrijven die zowel in fossiele als hernieuwbare energie actief zijn. Shell is daar een voorbeeld van. Daarbij was het project wat werd bezocht, zoals in het antwoord op de vorige vraag is aangegeven, een belangrijk project in de energietransitie in Nederland en de bredere ontwikkeling van de waterstofmarkt. Het dragen van beschermende kleding was een praktische veiligheidseis.

Vraag 6

Vindt u het premierwaardig dat u rondloopt met het Shell-logo en Shell prijst, terwijl het bedrijf bekend staat als een van de grootste aanjagers van de klimaat- en biodiversiteitcrisis en haar bijdrage aan ernstige aantasting van de leefomgeving van mensen en dieren (o.a. in Nigeria)? Zo ja, waarom beloont u fossiel bedrijf dat zich zo heeft misdragen?

Het bezoek aan Shells waterstofproject was gericht op het bespreken van concrete stappen in de Nederlandse energietransitie. Ik zie een dergelijk werkbezoek dan ook niet als beloning. Het kabinet blijft Shell aanspreken op haar verantwoordelijkheid om fossiele activiteiten af te bouwen en versneld te investeren in duurzame oplossingen, in lijn met onze klimaatdoelstellingen.

Vraag 7

Kunt u zich verplaatsen in al die Nederlanders die u hebben leren kennen als voorvechter voor het klimaat, als klimaatdrammer, en nu verbijsterd zijn dat u doodleuk in een Shell-overall op bezoek gaat bij Shell, een van de grootste vervuilers ter wereld, nota bene vlak nadat Shell naar buiten had gebracht zich terug te trekken uit windenergie?

Mijn werkbezoek aan HHI heeft niet geleid tot een ander standpunt met betrekking tot de energietransitie. Zoals afgesproken in het Coalitieakkoord is het kabinet met volle kracht aan het werk om de klimaatdoelen te halen. We gaan vol door met de implementatie en realisatie van maatregelen die reeds zijn afgesproken, lossen knelpunten in de uitvoering op en versnellen doorbraken waar mogelijk. Door in te zetten op lange termijnbeleid en een slimme Europese aanpak doen we alles wat nodig is om de klimaatdoelen voor 2040 en 2050 te halen. Deze boodschap heb ik ook uitgestraald tijdens het werkbezoek. Het kabinet blijft bedrijven aanspreken op hun verantwoordelijkheid en blijft ook in gesprek om samen verdere stappen te kunnen zetten waar het gaat om het oplossen van knelpunten om de benodigde investeringen te kunnen doen.

Vraag 8

Wat denkt u dat het doet met het vertrouwen van deze mensen in de politiek als zij zien dat hun premier na de verkiezingen een totaal ander standpunt inneemt dan voor de verkiezingen?

Zie antwoord vraag 7.

Vraag 9

Welk signaal denkt u dat uw afgeeft met uw draai sinds de verkiezingen ten gunste van de rijke vervuiler Shell, juist in een tijd waarin het Sociaal Cultureel Planbureau rapporteert dat mensen uw klimaatbeleid als onrechtvaardig ervaren o.a. doordat vervuilers als Shell te veel worden ontzien ten koste van gewone burgers?

Het kabinet begrijpt de zorgen over de perceptie van rechtvaardigheid in het klimaatbeleid, zoals gerapporteerd door het SCP. De energietransitie moet voor iedereen eerlijk en betaalbaar zijn. Het bezoek aan de Rotterdamse Haven en specifiek aan HH1 was gericht op concrete projecten voor de Nederlandse energietransitie, zoals groene waterstof. Tegelijkertijd blijft het kabinet bedrijven aanspreken op hun verantwoordelijkheid. De dialoog met bedrijven als Shell is hierbij geen vrijbrief, maar een middel om de transitie te versnellen.

Vraag 10

Welke criteria en afwegingen hanteert het kabinet bij het plannen van werkbezoeken en om te bepalen of een fossiel bedrijf een geloofwaardige gesprekspartner is over beleid?

Als Minister-President krijg ik veel verzoeken tot kennismakingen en werkbezoeken. Elk verzoek vraagt een eigen, individuele afweging en is maatwerk. Afspraken worden vooraf afgestemd en voorbereid met het relevante vakministerie. Het werkbezoek op 12 augustus 2026 betrof een breder werkbezoek aan de Rotterdamse Haven, waarbij een van de onderdelen een bezoek aan HHI was in het kader van de energietransitie. Dit was mijn eerste werkbezoek aan de Rotterdamse Haven in mijn functie als Minister-President.

Vraag 11

Hoe is de keuze gemaakt om u als premier van Nederland Shell te laten bezoeken en u een pak aan te laten trekken met het Shell-logo, terwijl het bedrijf bekendstaat als een van de grootste aanjagers van de klimaat- en biodiversiteitcrisis en bijdragen aan ernstige aantasting van de leefomgeving van mensen en dieren (o.a. in Nigeria)?

Zie antwoord vraag 10.

Vraag 12

Bent u bereid om deze criteria te heroverwegen, zodat u als Minister-President niet langer bijdraagt aan legitimering van de fossiele industrie?

Zoals aangegeven in het antwoord op vraag 10 en 11 vraagt elk verzoek een eigen, individuele afweging. Deze maatwerkbenadering blijf ik hanteren.

Vraag 13

Bent u bereid deze vragen één voor één en op tijd te beantwoorden?

Ja.

Vraag 1

Bent u bekend met het bericht «Armoedefonds ziet kinderen zonder laptop, schooltas of gymspullen»?1

Ja.

Vraag 2

Deelt u de mening dat het onacceptabel is dat kinderen zonder laptop, schooltas of gymspullen naar school moeten?

Ieder kind verdient het om mee te kunnen doen op school. Het kabinet vindt het onwenselijk dat kinderen door de financiële situatie thuis zonder noodzakelijke spullen naar school gaan en zich daarvoor schamen of lessen missen. Via het Nationaal Programma Armoede en Schulden (NPAS) en de ondersteuning van organisaties die kinderen helpen meedoen, werkt het kabinet eraan dat minder kinderen in deze situatie terechtkomen.

Vraag 3

Vindt u het acceptabel dat volgens de recente raming van het Centraal Planbureau (CPB) ook in 2027 72.000 kinderen in armoede zullen opgroeien?

Elk kind dat in armoede opgroeit is er wat het kabinet betreft één te veel. Volgens de meest recente CPB-raming2 gaat het in 2027 naar verwachting om circa 74.000 kinderen (2,3%). Diezelfde raming laat een dalende lijn zien ten opzichte van eerdere jaren. We zetten in om zoveel mogelijk mensen uit de armoede te halen of te voorkomen dat ze erin komen. Kinderarmoede hangt samen met de bredere financiële situatie van het gezin; daarom pakt het kabinet armoede in samenhang aan.

Vraag 4

Verwacht u dat door de aangekondigde kabinetsplannen rond de Werkloosheidswet (WW) en de Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA) het aantal kinderen dat opgroeit in armoede verder zal toenemen? Zo nee, waarom niet?

In het merendeel van de plannen op het gebied van sociale zekerheid worden lagere inkomens ontzien. De plannen voor de WW en de WIA kunnen echter leiden tot een (kleine) stijging van het aantal kinderen in armoede. Daar staat tegenover dat het kabinet ook plannen heeft die een positief effect hebben op kinderarmoede, bijvoorbeeld het extra geld dat is uitgetrokken voor de nieuwe kindregeling. De analyse van het coalitieakkoord door het Centraal Planbureau van 20 februari 20263 liet dan ook zien dat al het beleid uit het coalitieakkoord per saldo niet leidde tot een hoger kinderarmoedecijfer in 2030. Daarnaast is relevant dat het kabinet voorlopig geen onomkeerbare stappen zet op de WIA en WW. Hiermee wil het kabinet ruimte maken voor een open gesprek over de uitdagingen waar Nederland voor staat en de oplossingen die mogelijk zijn.

Vraag 5

Wat gaat het kabinet doen om het aantal kinderen in armoede te laten afnemen?

Het kabinet wil dat ieder kind dat opgroeit in een gezin met een laag inkomen kan meedoen met leeftijdsgenoten en over de benodigde schoolspullen beschikt. Elk kind verdient een goede start, en elk kind dat opgroeit in armoede is er één te veel. Omdat kinderarmoede samenhangt met de financiële situatie van het gezin, pakt het kabinet armoede in samenhang aan.
Via het NPAS zet het kabinet in op bestaanszekerheid, vereenvoudiging van regelingen, beter bereik en het tegengaan van niet-gebruik. Rijksbreed werkt het kabinet via de interdepartementale Aanpak Gezinnen in een Kwetsbare Positie (SZW, OCW, VWS, JenV en BZK) samen met gemeenten aan meer kansen voor kinderen, sterkere gezinnen en het voorkomen dat gezinnen in een kwetsbare positie terechtkomen.
Het kabinet werkt daarnaast aan een nieuwe kindregeling, waarin de kinderbijslag en het kindgebonden budget worden samengevoegd tot één regeling met een hoger inkomensonafhankelijk en lager inkomensafhankelijk deel. Doel is meer zekerheid en eenvoud voor gezinnen, met minder terugvorderingen en minder niet-gebruik. De uitwerking loopt; de Kamer wordt voor het einde van 2026 over de vervolgstappen geïnformeerd.
Concreet ondersteunt het kabinet organisaties die kinderen in armoede helpen meedoen op school, sport en cultuur (de partners van Sam& voor alle Kinderen). Op de korte termijn ondersteunt het kabinet kwetsbare huishoudens daarnaast via het Noodfonds Energie, dat het kabinet nog dit jaar opent voor huishoudens met een laag inkomen en een relatief hoge energierekening.

Vraag 6

Welke initiatieven ondersteunt het kabinet om kinderen die opgroeien in armoede te ondersteunen met noodzakelijke schoolspullen?

Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het geven van invulling en uitvoering aan het lokale armoede- en minimabeleid. Gemeenten ontvangen structurele middelen voor de ondersteuning van kinderen die opgroeien in armoede, bijvoorbeeld via kindpakketten of scholierenvergoedingen. Daarnaast verstrekt het kabinet vanuit het NPAS jaarlijks subsidie aan het samenwerkingsverband Sam& voor alle Kinderen, bestaande uit Stichting Leergeld Nederland, Nationaal Fonds Kinderhulp, Stichting Jarige Job, Jeugdfonds Sport & Cultuur en het Jeugdeducatiefonds. Deze organisaties helpen kinderen in armoede om mee te doen op school, sport en cultuur. Specifiek voor schoolkosten en leermiddelen ligt het voortouw bij OCW. Voor het beleid rond leermiddelen verwijs ik naar de beantwoording van de vragen van de leden Hamstra en Armut.

Vraag 7

Is het kabinet bereid om de financiële middelen voor initiatieven zoals het Armoedefonds verder uit te breiden zodat kinderen die opgroeien in armoede beter kunnen worden ondersteund? Zo nee, waarom niet?

Het kabinet ondersteunt verschillende initiatieven met subsidie en hecht waarde aan het werk van deze organisaties. De subsidies aan de partijen binnen Sam& voor alle Kinderen worden dit jaar geëvalueerd; het evaluatierapport wordt naar verwachting dit najaar aan de Kamer gezonden. Op dit moment krijgen we van gemeenten en organisaties geen signalen dat zij over onvoldoende middelen beschikken om de kinderen die het nodig hebben te kunnen (blijven) ondersteunen.
Het kabinet wil zich de komende jaren inspannen via de maatregelen in het NPAS om de structurele situatie van deze kinderen en de gezinnen waarin zij opgroeien te versterken.

Vraag 8

Kunt u deze vragen één voor één beantwoorden?

Ja.

Vraag 1

Wat is de reden geweest voor het wijzigen van het Verzamelbesluit lijfrenten en andere periodieke uitkeringen in maart 2026 en specifiek het schrappen van onderdeel 2.4 en 2.5, waardoor mensen, die een fout hebben gemaakt in het overboeken van geld naar hun lijfrenterekening in plaats van een spaarrekening, deze fout niet meer kunnen herstellen zonder fiscale gevolgen?

Vanwege signalen van calculerend gedrag en verdergaande ontwikkelingen om foutieve overboekingen te voorkomen is onderdeel 2.4 geschrapt. Onderdeel 2.5 is onder andere ingetrokken omdat door invoering van de Wet toekomst pensioenen, minder snel sprake is van te veel betaalde premies of te hoge inleg. Hieronder ga ik dieper op beide onderdelen in.
De regelingen in onderdelen 2.4 (herstel foutieve overboeking naar lijfrenterekening of lijfrentebeleggingsrecht) en 2.5 (geruisloze terugstorting van te veel betaalde premie of te hoge inleg) zijn met ingang van 31 maart 2026 vervallen. Deze regelingen zijn in 2012 in een voorloper van het verzamelbesluit opgenomen. Aanleiding hiervoor was de omstandigheid dat bij de introductie van het lijfrentesparen in 2008 de financiële instellingen onvoldoende in staat waren te voorkomen dat bedragen die niet bedoeld waren voor lijfrentesparen toch op deze rekeningen werden gestort. Dit heeft geleid tot de eerstgenoemde goedkeuring. Bij die gelegenheid is tevens in een goedkeuring voorzien voor gevallen van te veel betaalde premie of te hoge inleg.
Het lijfrentesparen is destijds ingevoerd om een eerlijk speelveld (level playing field) te creëren tussen verzekeraars en banken/beleggingsinstellingen voor fiscaal gefaciliteerde producten. Hierdoor kunnen belastingplichtigen fiscaal gefaciliteerd vermogen opbouwen voor hun oude dag (lijfrente) bij een bank of beleggingsinstelling, in plaats van alleen via verzekeringspolissen. De financiële instellingen wilden deze markt betreden om te kunnen concurreren met de verzekeraars.
Aanvankelijk waren de goedkeuringen bedoeld als helpende hand richting nieuwe aanbieders, met name op het gebied van de onjuiste overboekingen (onderdeel 2.4). Na verloop van jaren werd de regeling voor onjuiste overboekingen steeds vaker ingeroepen voor betalingen die ook verder terug in de tijd waren gedaan. Doordat er verder geen duidelijke voorwaarden aan de herstelmogelijkheid werden gesteld, leek de regeling meer op een spijtoptantenregeling dan dat deze beperkt was tot een ten tijde van die overboeking onjuiste overboeking. Daarnaast zijn er signalen dat onderdeel 2.4 in de praktijk calculerend gedrag in de hand kan werken door voor de jaargrens betalingen te doen en die na de jaargrens terug te vragen om zo box 3-heffing te ontwijken. Inmiddels heeft een aantal financiële instellingen die (geblokkeerde) rekeningen ook verdergaand afgeschermd waardoor een directe overboeking meer moeite vereist en fouten kunnen worden voorkomen.
Voor de geruisloze terugstorting van onderdeel 2.5 geldt dat de wetgever in een tegemoetkoming heeft voorzien om rekening te houden met (abusievelijk) niet in aftrek gebrachte premies, of met betaalde lijfrentepremies die een of meerdere jaren de aftrekruimte overschrijden, via een beperkte saldomethode (tot een bedrag van € 2.269 per kalenderjaar). Zonder deze verzachting zouden reeds vanaf de eerste euro van (gedeeltelijk) niet in aftrek gebrachte lijfrentepremies de (latere) lijfrente-uitkeringen integraal in box 1 worden belast. De beperkte saldomethode zorgt er dan binnen het aangegeven grensbedrag voor dat alleen het rente-element in de lijfrente-uitkeringen wordt belast.
Het verzamelbesluit lijfrenten en andere periodieke uitkeringen voorzag in een aanvullende goedkeuring voor deze situaties. Achteraf bezien ligt die goedkeuring minder voor de hand, omdat – zoals uiteengezet – de wetgever bij de vormgeving van de regeling reeds expliciet rekening had gehouden met mogelijke afwijkingen tussen de in aanmerking genomen en de daadwerkelijk aftrekbare premie en daarvoor bewust in de beschreven begrensde tegemoetkoming heeft voorzien. Daarnaast zijn in 2023 door invoering van de Wet toekomst pensioenen de jaarruimte en de reserveringsruimte substantieel verhoogd waardoor deze goedkeuring aan belang heeft verloren en ik het een juist moment acht om het genoemde onderdeel te schrappen. Tot slot faciliteert de Belastingdienst met een rekentool op de website laagdrempelige hulp bij het berekenen van de jaarruimte of reserveringsruimte, waardoor zowel de burger als de dienstverlener gemakkelijk kunnen beoordelen welke ruimte er is voor de belastingplichtige om fiscaal gefacilieerd premie te storten.

Vraag 2

Hoe vaak werd een beroep gedaan op het herstel van een foutieve overboeking of een geruisloze terugstorting van te veel betaalde premie of te hoge inleg, op grond van de vervallen artikelen 2.4 en 2.5?

Voor zover het gaat om een foutieve overboeking binnen drie maanden (onderdeel 2.4), zijn geen gegevens bij de Belastingdienst bekend, omdat de financiële instellingen dit zelf afhandelen.
Voor zover het gaat om een foutieve overboeking na drie maanden (dus eveneens onderdeel 2.4) en de geruisloze terugstorting (onderdeel 2.5) zijn er in 2025 in totaal 582 verzoeken binnengekomen. Om dit in perspectief te plaatsen; over 2025 zijn er in totaal 657.694 overboekingen op lijfrenteproducten aangegeven.
Sinds de aanpassing van het verzamelbesluit zijn er 48 verzoeken ontvangen.

Vraag 3

Zijn de gevolgen voor belastingplichtigen, die hun situatie pas na de beleidswijziging konden vaststellen, vooraf onderzocht?

Een lijfrenterekening of een lijfrentebeleggingsrecht betreft een overeenkomst tussen een financiële instelling en de belastingplichtige. De Wet inkomstenbelasting 2001 (Wet IB 2001) voorziet in bepaalde fiscale faciliteiten als deze overeenkomst aan bepaalde voorwaarden voldoet. Het is de financiële instelling of tussenpersoon die ervoor dient te zorgen dat een klant de juiste bedragen inlegt op de juiste rekening (zorgplicht). Er ligt hier geen taak voor de Belastingdienst. De Belastingdienst heeft een aantal jaren voorzien in tegemoetkomingen omdat de financiële instellingen niet in staat waren om onjuiste stortingen tegen te gaan. Bij lijfrenteverzekeringen speelt deze problematiek overigens (bijna) niet.

Vraag 4

Klopt het dat huishoudens geen bezwaar kunnen maken en dat het hardheidsbeginsel niet van toepassing is?

Huishoudens kunnen geen bezwaar maken bij de Belastingdienst als zij een foutieve overboeking doen. Ook is het niet mogelijk om bezwaar te maken tegen aanpassing van verzamelbesluit. Het is wel mogelijk om bezwaar te maken tegen een aanslag waarin de (fictieve) afkoop bij schending van de voorwaarden is opgenomen. De Wet IB 2001 stelt duidelijke voorwaarden aan lijfrenteproducten. Wanneer die voorwaarden worden geschonden, kan het bezwaar tegen de aanslag niet worden toegewezen. De hardheidsclausule van artikel 63 van de Algemene wet inzake rijksbelastingen kan ik alleen toepassen bij een «onbillijkheid van overwegende aard». Hiervan is sprake als het gaat om een gevolg dat de wetgever had voorkomen als hij dat bij het maken van de wet had voorzien. Door de strikte voorwaarden is voorzien dat bij niet voldoen aan die voorwaarden de belastingplichtige geen gebruik kan maken van de voordelen van de regeling. Hierdoor kan de hardheidsclausule niet worden toegepast.

Vraag 5

Waarom is er bij het schrappen van deze onderdelen niet gekozen voor het opnemen van overgangsrecht?

De wetgever heeft voorzien in een regeling in de Wet IB 2001 voor situaties waarin een belastingplichtige een te hoog bedrag stort of foutief een bedrag stort. De artikelen 3.107a, tweede lid, en 3.137, tweede lid, Wet IB 2001 voorkomen dubbele belastingheffing bij periodieke uitkeringen en bij afkoop van lijfrenteproducten door een beperkte saldomethode (tot een bedrag van € 2.269 per kalenderjaar) toe te passen voor premies en inleggelden die niet in aftrek zijn gebracht. Deze wettelijke regeling biedt in principe voldoende ruimte bij vergissingen en daarom is overgangsrecht niet nodig. Zoals aangegeven in antwoord op vraag 1 zijn de onderdelen 2.4 en 2.5 vooral bedoeld geweest als helpende hand na de introductie van lijfrentesparen maar zijn deze in de praktijk opgerekt. Met de huidige technologische ontwikkelingen is het daarnaast goed mogelijk om een waarschuwing te geven bij een overboeking naar een lijfrenterekening. Ook zijn vertegenwoordigers van financiële instellingen voorafgaand aan de publicatie van het besluit op de hoogte gesteld van deze maatregel.

Vraag 6

Wat is het effect op de regeling wanneer de oude onderdelen 2.4 en 2.5, waarmee ruimte wordt geboden om tijdelijk een fout te maken in het overboeken van en naar de lijfrenterekening, worden hersteld? Bent u hiertoe bereid?

In het antwoord op vraag 1 is aangegeven waarom de onderdelen zijn vervallen. Op het punt van de geruisloze terugstorting (onderdeel 2.5) is er de laatste jaren meer ruimte gekomen om betaalde inleg tot aftrek te laten leiden. Ik acht het niet wenselijk bovenop deze ruimte aanvullende regelingen te bieden. Voordat er bedragen op een dergelijk product worden betaald of gestort is het wenselijk om, eventueel met een (fiscaal) dienstverlener, goed na te gaan of er ruimte is om een betaling te doen.
Op het onderdeel van de onjuiste overboekingen (onderdeel 2.4) acht ik het niet wenselijk dat onderdeel in zijn oorspronkelijke vorm terug te laten komen vanwege de mogelijkheden die het biedt om langere tijd na overboeking en over de jaargrens heen een verzoek te doen tot terugstorting. Door de verdergaande afscherming is het in veel gevallen ook ingewikkelder om een dergelijke (foutieve) overboeking te doen. Ik ben wel bereid om te verkennen of – en, zo ja, onder welke strikte voorwaarden – een goedkeuring voor overboekingen naar verkeerde rekeningnummers terug zou kunnen keren. Hiervoor is het noodzakelijk dat alle financiële instellingen adequate maatregelen nemen om abusievelijke overboeking te voorkomen, zodat het aantal fouten tot een minimum kan worden beperkt.

Vraag 1

Kent u het bericht «Europese politiedienst Europol wil data delen met Israël»?1

Ja.

Vraag 2

Waarom onderhandelt de Europese Commissie met Israël om dat land toegang te geven tot data van de Europese politiedienst Europol?

De Europese Commissie heeft sinds de inwerkingtreding van verordening 2016/794 (Europol) en conform de procedure van artikel 218 VWEU de exclusieve bevoegdheid om namens de EU te onderhandelen over internationale overeenkomsten met derde landen die de samenwerking met Europol en dergelijke derde landen aangaan. Dit gebeurt veelal op initiatief van de raad van bestuur van Europol, wanneer er sprake is van een operationele noodzaak voor nauwere samenwerking met een partner buiten de EU om de taken van Europol effectief uit te kunnen voeren.
Onderhandelingen tussen de Europese Commissie en Israël in het kader van een overeenkomst met Europol zijn formeel gestart in 2021, na mandaat van de Raad in 2018. De Commissie voert de onderhandelingen uit in overleg met de Raad. De onderhandelingen van de Europol-Israël data exchange agreement staan stil sinds eind 2022, naar aanleiding van zorgen over de bepalingen inzake de territoriale werkingssfeer in het ontwerpakkoord. Er hebben sindsdien geen onderhandelingsronden plaatsgevonden, en deze zijn in dit stadium ook niet gepland. Lidstaten zullen via de Raad worden geïnformeerd bij eventuele toekomstige ontwikkelingen.

Vraag 3

Worden er op dit moment politiegegevens tussen Nederland en Israël uitgewisseld? Zo ja, wat is de aard en de omvang daarvan en hoe wordt voorkomen dat deze gegevens worden misbruikt voor onrechtmatige doeleinden?

Er worden voor verschillende doeleinden politiegegevens uitgewisseld tussen Nederland en Israël. Bij politiële rechtshulp wordt, wanneer er sprake is van verstrekking van persoonsgegevens, te allen tijde een derde-landen-afweging gemaakt. In een dergelijke afweging worden de proportionaliteit, subsidiariteit en mogelijke negatieve impact van de gegevensdeling gewogen. Deze afweging is de verantwoordelijkheid van de officier van justitie. In het geval van Israël wordt deze afweging gemaakt door de politie en het OM en, indien nodig, in samenspraak met het Ministerie van Justitie en Veiligheid en het Ministerie van Buitenlandse Zaken. De risico’s voor personen die genoemd worden, de mensenrechten en het afbreukrisico voor de Nederlandse strafzaak worden daarin expliciet gewogen. Indien het nodig is om gegevens te verkrijgen/verstrekken met het oog op het gebruik voor justitiële doeleinden, dan zal dit plaatsvinden middels justitiële rechtshulp, binnen de daarbij horende kaders. Daarnaast geldt ook het internationaal strafrechtelijk specialiteitsbeginsel, dat inhoudt dat materiaal uitsluitend mag worden gebruikt voor de feiten waarvoor het gevraagd en verstrekt is.

Vraag 4

Kan Israël de uit te wisselen gegevens gebruiken «als inlichtingen ter ondersteuning van beslissingen om Palestijnen aan te vallen en te doden» of kunnen die gegevens eraan bijdragen dat mensen van hun vrijheid worden beroofd en worden «onderworpen aan systematische mishandeling onder helse omstandigheden in detentie»? Zo ja, deelt u dan de mening dat dit meer dan genoeg redenen zijn om af te zien van het uitwisselen van die gegevens? Zo nee, waarom kan dat niet en welke garanties kunt u daar voor geven?

De Europolverordening stelt dat een internationale overeenkomst gesloten met een derde land passende waarborgen moet bevatten voor de bescherming van de privacy en de fundamentele rechten en vrijheden van burgers.
De Raad is duidelijk in het standpunt dat enige toekomstige overeenkomst over het uitwisselen van persoonsgegevens tussen Europol en Israël een hoog niveau van bescherming voor fundamentele rechten moet garanderen, waaronder met betrekking tot dataprotectie. En dat deze het EU-standpunt over territoriale toepassing moet respecteren, en daarom enkel van toepassing kan zijn in Israël binnen de grenzen van 1967. Daarnaast moet een eventueel toekomstige overeenkomst stroken met het EU en internationale recht. Zoals benoemd in het antwoord op vraag 2 liggen de onderhandelingen tussen Europol en Israël stil sinds eind 2022.
Zoals benoemd in het antwoord op vraag 3 wordt er daarnaast voor bilaterale verstrekking aan Israël voorafgaand aan de verstrekking een risicoafweging gemaakt om te voorkomen dat de verstrekte informatie kan leiden tot oneigenlijk gebruik c.q. worden gebruikt voor genoemde omstandigheden, en geldt daarbij bovendien het internationale specialiteitsbeginsel. Dit zijn naar mijn mening voldoende waarborgen om er zorg voor te dragen dat de uit te wisselen gegevens niet worden (mis-)bruikt voor de in de vraag genoemde doelen.

Vraag 5

Kunt u aangeven wat na het tekenen van een conceptovereenkomst de ontwikkelingen over gegevensuitwisseling tussen Europol en Israël zijn geweest, welke juridische en inhoudelijke bezwaren er leven? Wat is de stand van zaken op dit moment?

Ik verwijs u naar het antwoord op vraag 2.

Vraag 6

Gaat u in Europees verband uw zorgen uiten over de plannen dat Europol gegevens met Israëlische autoriteiten zou gaan uitwisselen dan wel deze uitwisseling voorkomen? Zo ja, wanneer en op welke wijze gaat u dat doen? Zo nee, waarom niet?

Het is uiteindelijk aan de Raad, na goedkeuring van het Europees Parlement, om te besluiten over de goedkeuring van deze samenwerkingsovereenkomst. Voor het kabinet is het van belang dat de overeenkomst voldoende waarborgen biedt voor de bescherming van de fundamentele rechten van burgers en daarom zal het de ontwerpovereenkomst op dit punt kritisch beoordelen voorafgaand aan de mogelijke goedkeuring daarvan in de Raad.

Vraag 1

Was u op de hoogte van het voornemen van boerenorganisaties LTO en Farmers Defence Force (FDF) om op vrijdag 14 augustus jl. te demonstreren op meerdere snelwegen en is er sprake geweest van een formeel kennisgeving richting de lokale driehoeken?

Mij was bekend dat enkele boerenorganisaties vrijdag 14 augustus jl. zouden protesteren bij de extra vergadering van de Staten van de provincie Noord-Brabant. De gemeente ’s-Hertogenbosch is van de demonstratie in kennis gesteld.

Vraag 2

Waarom is ervoor gekozen om deze demonstraties niet te verplaatsen, een alternatief locatie aan te bieden en/of te verbieden, gelet op het feit dat er duidelijke gronden zijn in de wet openbare manifestaties om in te kunnen grijpen bij een demonstratie in het belang van het verkeer en/of voor de bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden?

De besluitvorming over het verbieden dan wel verplaatsen van demonstraties geschiedt krachtens de Wet openbare manifestaties door de burgemeester, doorgaans na overleg in de lokale driehoek. De gronden voor het verbieden dan wel ontbinden van een demonstratie zijn gelegen in art.2 van de Wom; ter bescherming van de gezondheid, in het belang van het verkeer en ter bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden. Het kabinet treedt niet in de afwegingen die het lokale gezag moet maken. De burgemeester legt hierover verantwoording af aan de gemeenteraad.

Vraag 3

Wat waren de instructies voor de politie op het moment dat de demonstranten met trekkers gingen protesteren op meerdere snelwegen en er risico’s waren voor andere burgers op de weg?

Voorafgaand aan de demonstratie heeft overleg plaatsgevonden tussen het lokaal gezag (burgemeester en officier van justitie) en de politie in ‘s-Hertogenbosch. Het beleidsuitgangspunt van de lokale driehoek ’s-Hertogenbosch was duidelijk: indien men in het kader van de demonstratie met een tractor de snelweg op rijdt of de weg blokkeert, en dit evident gevaar oplevert, kan strafrechtelijk worden opgetreden. Afgesproken werd het met de tractor rijden op een snelweg in principe niet te tolereren. Vanzelfsprekend is de beslissing om tot handhaving over te gaan aan de lokale driehoek.

Vraag 4

Zijn er instructies en/of afspraken gemaakt tussen de lokale driehoeken en Rijkswaterstaat over het bovensignaleren van de wegen en/of afsluiten van de wegen? Zo niet, kunt u uiteenzetten waarom dit is niet is gebeurd?

Op 12 augustus jl. is er contact geweest tussen de eenheid Landelijke Expertise en Operaties (LX) van de politie en Rijkswaterstaat, zowel op directieniveau als op operationeel niveau. Op verzoek van de politie heeft Rijkswaterstaat de potentiële impact op het wegverkeer in beeld gebracht en toegelicht wat het handelingskader van Rijkswaterstaat is bij verstoringen van de doorstroming of van de veiligheid op het hoofdwegennet.
Voor het beheer van het hoofdwegennet zijn er vaststaande communicatiestructuren en opschalingsprocedures. De politie staat in verbinding met Verkeerscentrum Nederland (VCNL) van Rijkswaterstaat.
Rijkswaterstaat heeft inmiddels aangifte gedaan van de gepleegde overtreding waarop de vragen betrekking hebben, zoals het rijden met een tractor op de autosnelweg (in strijd met artikel 42 lid 1 Reglement verkeersregels en verkeerstekens 1990). Rijkswaterstaat doet altijd aangifte als een snelweg moedwillig wordt geblokkeerd.

Vraag 5

Op basis van welke jurisprudentie en informatie zijn de lokale driehoeken tot de afweging gekomen dat het is toegestaan om op de snelwegen te demonstreren en zij niet zullen handhaven hierop, gelet op het feit dat dit verboden is volgens de wet? Graag een gedetailleerd overzicht.

De vraag veronderstelt dat de afweging was dat demonstreren op snelwegen is toegestaan en dat op juridische gronden is afgezien van handhaven. Dat is onjuist. Zie daarvoor het antwoord op vraag 3. De snelweg is vanwege verkeersveiligheid en doorstroming geen plek om te demonstreren. Het rijden met een tractor of trekker op de snelweg is in Nederland verboden.

Vraag 6

Welke voorbereidingen worden er getroffen om te voorkomen dat deze protesten nog verder escaleren en leiden tot nog meer (dodelijke) verkeersongelukken en/of ernstige wanordelijkheden? Graag een gedetailleerd overzicht.

De oorzaak van het noodlottige ongeval op de A59 is onderwerp van een lopend strafrechtelijk onderzoek. De politie en OM in Brabant-Oost hebben aangegeven de gebeurtenissen te evalueren.
Daarnaast heb ik de afgelopen weken overleg gehad met de (plv.) korpschef, het College van procureurs-generaal van het OM en de regioburgemeesters, ook in het Landelijk Overleg Veiligheid en Politie. Uit die overleggen is een helder statement gekomen, dat 25 augustus jl. op rijksoverheid.nl is gepubliceerd:
«Het blokkeren van een snelweg of het spoor of het veroorzaken van een file is gevaarlijk. Ook moeten hulpdiensten er altijd door kunnen. Het OM heeft op 19 augustus nogmaals bevestigd dat het demonstratierecht in beginsel niet in de weg staat aan strafrechtelijke vervolging. Gevaarzetting op een snelweg of het spoor is strafbaar, strafrechtelijk handhaven is dan ook aangewezen. Er wordt in beginsel strafrechtelijk opgetreden tegen gevaarzettend gedrag, zoals langzame verplaatsingen of het blokkeren van snelwegen of het spoor».
Bij de bezetting van de A12 door klimaatactivisten 29 augustus jl. is door de lokale driehoek van Den Haag ook overeenkomstig die lijn gehandeld.

Vraag 7

Welke strafrechtelijke stappen worden er ondernomen richting eigenaren van tractoren die bewust hun kenteken hebben afgeschermd gelet op het feit dat dit verboden is volgens de wet?

De kentekenplicht voor motorvoertuigen volgt uit artikel 36 van de Wegenverkeerswet. Daarnaast verbiedt artikel 41 lid 1 van de Wegenverkeerswet onder meer het verhinderen van de herkenning van kentekens, bijvoorbeeld door die af te plakken. Als kentekens worden afgeschermd, dan zal strafrechtelijke handhaving in beginsel aangewezen zijn. Dit uitgangspunt geldt ook voor landbouwvoertuigen die sinds 1 januari 2022 een kentekenplicht kennen. Dit feit is ook opgenomen in de OM-uitgangspunten ten aanzien de strafrechtelijke handhaving van landbouwvoertuigen op de snelwegen bij demonstraties. De vraag of (en zo ja welke) stappen concreet genomen worden, hangt telkens af van de omstandigheden van het geval. Bij het rijden met landbouwvoertuigen op de snelwegen is gezien de gevaarzetting strafrechtelijk handhaving in beginsel aangewezen. Dat geldt ook voor het afplakken van kentekens. Dat is alleen anders als de demonstratie in de vorm van het rijden op de snelweg met landbouwvoertuigen is aangemeld bij de burgemeester en deze het niet heeft verboden.

Vraag 8

Bent u nog in gesprek met organisaties die de stikstofplannen vergelijken met de jodenvervolging?1

De vergelijking die tijdens de demonstratie van 14 augustus jl. is gemaakt door een der voormannen van een boerenorganisatie is totaal ongepast. Een analogie met de holocaust trekken voert vele malen te ver. De Minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur is thans niet in gesprek met de organisatie wier voorman de aangehaalde uitspraak heeft gedaan.

Vraag 9

Wat vindt u van het feit dat er stickers van davidsterren met het patroon van een rode boerenzakdoek en de letter B uitgedeeld zijn tijdens de protesten?2

De uiting van een davidster met een B erop is een evidente en ongekende schoffering aan het adres van de nabestaanden en slachtoffers van de Jodenvervolging en Holocaust gedurende de Tweede Wereldoorlog. Zoals de Minister-President op 14 augustus jl. heeft gezegd betreft dit een walgelijke en bijzonder ongepaste actie.

Vraag 1

Bent u op de hoogte van het nieuwsbericht van Omroep Zeeland «ZLTO: kabinet moet vijf van zeven Zeeuwse stikstofgebieden schrappen», waaruit blijkt dat er een aantal gebieden in Zeeland zijn waar geen sprake is van stikstofoverbelasting, maar die in Verdiepingsbijlage Hoofdlijn 3 bij de brief van 26 juni wel worden genoemd in de indicatieve lijst met gebieden met een zone van 500 meter?1

Ik ben bekend met het Nieuwsbericht van Omroep Zeeland. De verdiepingsbijlage bij de Kamerbrief «Weer ruimte voor boer, natuur en stikstof» bevat een voorlopige lijst van 121 Natura 2000-gebieden waarvoor wordt onderzocht of een zone daar van toegevoegde waarde is. Zoals in de brief benoemd is een zone niet voor al deze gebieden nuttig en/of nodig. De gebiedskennis van provincies is nodig om daar conclusies over te trekken. Zonering kan bijvoorbeeld niet relevant zijn voor een gebied omdat verslechtering kan worden uitgesloten of omdat dit niet samenhangt met agrarische activiteiten en grondgebruik in de zone. Dat gaat niet alleen over stikstofoverbelasting, maar bijvoorbeeld ook over problemen rond waterkwaliteit of verdroging. Het doel is om enkel tot zonering over te gaan voor gebieden waar dit ook aantoonbaar nodig is. Op dit moment doorlopen we, gezamenlijk met provincies, een zorgvuldig proces om tot een aangepaste lijst gebieden te komen. Voor een deel van de gebieden die op de groslijst staan zullen we met de provincies kunnen concluderen dat een zoneringsaanpak vanuit het Rijk daar niet passend is. Ik stel uw Kamer daar eind oktober per brief van op de hoogte.

Vraag 2

Klopt het dat provincies tot het einde van het jaar de mogelijkheid krijgen om per gebied in hun provincie aan te geven of er zones worden ingesteld?

Zie antwoord vraag 1.

Vraag 3

Klopt het dat zones worden ingesteld als deze helpen bij het stoppen van verslechtering van de natuur in en rond Natura 2000-gebieden?

Zie antwoord vraag 1.

Vraag 4

Deelt u de opvatting dat het feit dat een Natura 2000-gebied stikstofgevoelige natuur bevat onvoldoende grond is voor zonering, en dat conform uw afwegingskader aantoonbaar sprake moet zijn van (dreigende) verslechtering én dat agrarische activiteiten binnen de betreffende zone daaraan bijdragen? Zo nee, waarom niet?

Het kabinet heeft een maatregelenpakket gepresenteerd, waar zonering een onderdeel van is, om Nederland weer in beweging te krijgen. Het doel van dit pakket is om boeren duidelijkheid te geven en de natuur te herstellen zodat vergunningen weer verleend kunnen worden. Enkel het voorkomen van stikstofgevoelige natuur is onvoldoende reden om tot zonering over te gaan. Zonering is een passende maatregel wanneer een Natura 2000-gebied habitats kent die druk ervaren van landbouwgerelateerde activiteiten. Dat wil zeggen dat er aantoonbaar sprake moet zijn van (dreigende) verslechtering en landbouwactiviteiten in de zone daar een rol in spelen. Dat gaat niet alleen over stikstof, maar kan bijvoorbeeld ook gaan over onvoldoende waterkwaliteit door het afspoelen van meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen, of over verdroging als gevolg van landbouwkundig gebruik.

Vraag 5

Klopt het dat er in het artikel van Omroep Zeeland wordt gesproken over een lijst met overbelaste gebieden waar een zone omheen komt terwijl het in de Verdiepingsbijlage gaat over een indicatieve lijst stikstofgevoelige gebieden?

Dit klopt, de verdiepingsbijlage bij hoofdlijn 3 van de Kamerbrief «weer ruimte voor boer, natuur en bouw» spreekt van een voorlopige lijst met stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden, inclusief een verwachting dat daar nog gebieden vanaf vallen. De lijst in deze bijlage is dus geen lijst van overbelaste gebieden waar een zone omheen komt maar een indicatieve lijst van Natura 2000-gebieden waar mogelijk een zone omheen komt.

Vraag 6

Klopt het dat Canisvliet, Groote Gat, Vogelkreek, Yerseke en Kapelse Moer en Zwin & Kievittepolder in Verdiepingsbijlage Hoofdlijn 3 voorlopig zijn aangewezen voor een zone van 500 meter, terwijl uit de Monitor stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden 2025 volgt dat in deze gebieden geen stikstofgevoelig areaal als overbelast is aangemerkt? Op basis van welke exacte informatie zijn deze gebieden voorlopig aangewezen als te zoneren?

Deze gebieden zijn nog niet aangewezen, maar maken onderdeel uit van een lijst gebieden waarvoor wordt onderzocht of een zone rondom het gebied een passende maatregel is voor het oplossen van de knelpunten en drukfactoren zoals geconcludeerd in de natuurdoelanalyses. Dat kan ook betrekking hebben op drukfactoren anders dan overbelasting met stikstofdepositie. Een gebied kan bijvoorbeeld ook druk ervaren als gevolg van onvoldoende waterkwaliteit of verdroging.

Vraag 7

Kan er sneller duidelijkheid worden gegeven over de vraag of een zone rond een gebied daadwerkelijk nodig is, aangezien veel informatie over deze gebieden reeds voorhanden is?

Zoals in de brief benoemd is een zone niet voor al deze gebieden nuttig en/of nodig. De gebiedskennis van provincies is nodig om daar conclusies over te trekken. Daarvoor moet een zorgvuldig proces worden doorlopen, waarbij op basis van feitelijke informatie conclusies moeten worden getrokken. Ik stel uw Kamer daar eind oktober per brief van op de hoogte.

Vraag 8

Welke ruimte is er om veel gerichter te zoneren? Hoe kan daarbij met de beschikbare kennis worden gestuurd op de exacte overbelaste hexagonen in plaats van op een geheel Natura 2000-gebied? Hoe kan met provincies worden gezocht naar zo snel als mogelijk duidelijkheid hebben over de definitieve lijst?

Het kabinet heeft ervoor gekozen om in principe rondom gehele Natura 2000-gebieden te zoneren, waarbij wordt gestuurd op een andere vorm van landbouw die past bij het Natura 2000-gebied in plaats van een meer technische vorm van sturing op het exact voldoen van de ecologische opgave per gebied. Op deze manier wordt integraal ingezet op alle relevante drukfactoren. Enkel zo kan vanuit de landbouw worden gedaan wat nodig is om de natuur te herstellen en de vergunningverlening los te trekken. Dat gaat niet altijd over het verminderen van stikstofemissies. Ook mestgebruik kan problemen veroorzaken voor lokale bodem- en waterkwaliteit, gewasbeschermingsmiddelen kunnen druk uitoefenen op de instandhouding van soorten en habitats en wateronttrekking kan een gebied doen verdrogen. Met regels in de zone sturen we op een vorm van landbouw die deze druk niet veroorzaakt. Dit garandeert een robuuste zone die voldoende doet voor het Natura 2000-gebied. Een ruime zone rondom het hele gebied vergroot, gelet op de aaneenschakeling van percelen, ook de mogelijkheden voor een extensief landbouwperspectief en voorkomt dat de grenzen van de zone blijven wijzigen bij wijzigingen in de habitatkartering of herijking van de staat van de natuur. Provincies kunnen mogelijk in het kader van een omwisselbesluit ruimte vinden om met een gerichtere zonering hetzelfde effect op het gebied te bewerkstelligen.

Vraag 9

Kan de communicatie over zonering worden versterkt en versneld om misverstanden weg te nemen? Zo ja, hoe ziet deze versnelling eruit, welke fases voorziet u en kunt u deze toelichten?

Ik ben in gesprek met agrarische partijen, natuurbeheerders medeoverheden en andere betrokkenen over de concretisering van de beleidsvoornemens voor de zoneringsaanpak. We doorlopen gebiedscasussen met medeoverheden en boeren om te toetsen wat dit beleidsvoornemen in de praktijk doet, er lopen reguliere gesprekken met maatschappelijke partijen, en er zijn regiosessies gehouden door het hele land om provincies, waterschappen en gemeenten goed te informeren over de inhoud van de zoneringsaanpak, waardoor zij deze boodschap naar de lokale boeren waar ze veel mee in gesprek zijn kunnen uitdragen. Ik ga daarnaast op korte termijn met de medeoverheden in gesprek over de definitieve selectie van Natura 2000-gebieden, de concretisering van de rijksinstructieregels en de uitgangspunten voor het proces en de kaders van de omwisselbeslissing. Ik stel uw Kamer daar eind oktober per brief van op de hoogte. Het kabinet heeft sinds de presentatie van het maatregelpakket daarnaast een brede communicatiestrategie ingezet om boeren, medeoverheden, adviseurs en andere betrokkenen te informeren en vragen te beantwoorden. Deze inzet omvat interviews, werkbezoeken en webinars voor medeoverheden, alsmede ondersteuning via het informatiepunt stikstof en Natura2000 van BIJ12 en het klantcontactcentrum van RVO. Daarnaast vindt er regelmatig ambtelijk overleg plaats met diverse stakeholders. Naast informatie op Rijksoverheid.nl is informatie geplaatst op de website Groeiennaarmorgen.nl van LVVN, die speciaal gericht is op agrarische ondernemers. Melkveehouders kunnen hier bijvoorbeeld via de kringloopwijzer een eerste inzicht krijgen in hun emissies op bedrijfsniveau. De komende weken wordt de communicatie verder uitgebreid. Voorzien is onder meer een internetconsultatie over het wetsvoorstel KDW uit de wet en de zienswijzeprocedure rondom het onderliggende programma van maatregelen. Ook worden op onslevendlandschap.nl en groeiennaarmorgen.nl vragen beantwoord die leven rondom het pakket maatregelen beantwoord. Deze vragen en antwoorden worden de komende periode telkens uitgebreid.

Vraag 1

Bent u bekend met het bericht «Politie geeft «niet thuis» bij gezamenlijke aanpak winkeldiefstal, ondernemers voelen zich in de steek gelaten»?1

Ja.

Vraag 2

Deelt u de mening dat winkeldiefstal en interne fraude niet onbestraft mogen blijven?

We vinden het essentieel dat winkeliers ruimte hebben om te ondernemen, burgers geen strafbare feiten plegen en dat het publiek veilig kan winkelen. Voor ondernemers vormen winkeldiefstal en interne fraude hardnekkige vraagstukken, die kunnen leiden tot financiële schade en gevoelens van onveiligheid en frustratie. Ook het winkelend publiek ervaart negatieve gevolgen, zowel door de impact op het ervaren winkelklimaat als in de doorberekening in productprijzen.
Winkeldiefstal en interne fraude hebben geen plek in een veilig winkelgebied en een positief ondernemersklimaat. (Winkel)diefstal, verduistering, valsheid in geschrifte en oplichting zijn strafbare feiten en het is dan ook van essentieel belang dat dit zoveel mogelijk wordt voorkomen en effectief wordt aangepakt.

Vraag 3

Hoe beoordeelt u de voortgang van het Actieprogramma Veilig Ondernemen 2023–2026?

Het monitoren van de voortgang van het Actieprogramma Veilig Ondernemen (AVO) 2023–2026 gebeurt binnen het Nationaal Platform Criminaliteitsbeheersing (NPC). Het NPC-overleg wordt tweemaal per jaar georganiseerd, waarbij met de top van publieke en private partijen gesproken wordt over de criminaliteit tegen het bedrijfsleven. In het NPC van april jl. heeft de Minister van Justitie en Veiligheid positief over de voortgang van het Actieprogramma gerapporteerd: van de 36 acties lopen er 32 acties op schema of zijn afgerond. Het verdere vervolg op deze acties zal worden meegenomen in de invulling van het Actieprogramma Veilig Ondernemen 2027–2030 (AVO 27–30).
Een belangrijk onderdeel van het proces richting het AVO 27–30 betreft de uitvoering van de Monitor Criminaliteit Bedrijfsleven (MCB) door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De MCB richt zich op het schetsen van een betrouwbaar en nauwkeurig beeld van de aard en omvang van criminaliteit tegen ondernemers in het midden- en kleinbedrijf in Nederland. In december zal de MCB voor het eerst sinds 2010 weer verschijnen, en daarmee essentiële input geven voor het AVO 27–30. Middels een cyclus van twee jaar wordt er beoogd ontwikkelingen en trends in criminaliteit tegen het bedrijfsleven blijvend te monitoren.

Vraag 4

Klopt het dat de politie nieuwe werkinstructies hanteert voor het verstrekken van gegevens aan ondernemers voor de aanpak van winkeldiefstal? Zo ja, wat houden deze nieuwe werkinstructies in, wat is de reden voor deze wijziging en is hierover richting ondernemers duidelijk gecommuniceerd?

Ja, de politie heeft het landelijke kader voor de verstrekkingen van politiegegevens geactualiseerd. Sinds februari 2026 wordt gewerkt met een nieuwe werkinstructie «Verstrekking van politiegegevens aan winkeliers ten behoeve van civiele afdoening». Voorheen werden de gegevens deels geautomatiseerd verstrekt. De politie is hier in 2024 mee gestopt vanwege onder andere privacy risico’s en heeft een nieuwe werkinstructie tot stand gebracht.
De werkwijze gaat in op individuele verzoeken (vanuit winkeliers) en bulkverzoeken (vanuit gemachtigde uitvoeringsorganisaties waaronder Service Organisatie Directe Aansprakelijkstelling (SODA)) en de uitgangspunten voor het verstrekken van gegevens. Daarnaast wordt er beschreven aan welke kwaliteitseisen de ingediende verzoeken moeten voldoen zodat de politie deze in behandeling kan nemen.
De werkwijze is uitvoerig gecommuniceerd richting ondernemers en uitvoeringsorganisaties van de directe aansprakelijkstelling.

Vraag 5

Wat zijn volgens u de gevolgen van de nieuwe werkinstructies voor de effectiviteit van de aanpak van winkeldiefstal? Indien deze gevolgen negatief zijn, welke maatregelen gaat u nemen om dit te voorkomen?

De aanpak van winkeldiefstal bevindt zich niet in een vacuüm, maar moet zich verhouden tot de aanpak van andere vormen van criminaliteit en moet voldoen aan de geldende juridische kaders. Zoals aangegeven bij het antwoord op vraag 4 heeft de politie het landelijk kader geactualiseerd in verband met privacy risico’s. De capaciteit van de politie (en het Openbaar Ministerie) is beperkt. Dit betekent dat er prioriteiten moeten worden gesteld, en de politie wordt ingezet op de plekken en de momenten waar dat het meest urgent wordt geacht. Het is aan de burgemeester, het Openbaar Ministerie en de politie om te komen tot een zo goed mogelijke inzet van de schaarse capaciteit.
We nemen verschillende maatregelen om in samenwerking met private partijen te komen tot een effectieve afdoening van winkeldiefstal. We geven uitvoering aan het plan van aanpak winkeldiefstal, conform de motie Michon-Derkzen2. Zo is er tijdens het NPC van april jl. expliciet gesproken over knelpunten binnen de uitvoering van directe aansprakelijkheid met publieke en private partners, waaronder vertegenwoordigers van ondernemers. Het knelpunt rondom gegevenslevering van de politie voor de civiele schadevergoeding kwam hierbij ook expliciet naar voren voor onder andere winkeldiefstal. Het knelpunt rondom gegevenslevering is als prioriteit opgepakt en er wordt verkend of het mogelijk is om een third thrusted party in te schakelen die de druk van de verzoeken op de politie vermindert, nu de geautomatiseerde verstrekking is beëindigd. Ik zal uw Kamer in het voorjaar van 2027 over de voortgang hiervan informeren.
Overigens is in het coalitieakkoord opgenomen dat de mogelijkheden voor de politie om overtredingen en lichte misdrijven – bijvoorbeeld (winkel)diefstal – af te doen, worden uitgebreid. Het doel hiervan is om deze strafbare feiten sneller en eenvoudiger af te handelen. Momenteel is er vanuit het Ministerie van Justitie en Veiligheid in overleg met onder meer de politie en het Openbaar Ministerie om te onderzoeken op welke wijze hieraan uitvoering kan worden gegeven. De Minister van Justitie en Veiligheid zal u over de uitkomst informeren.

Vraag 6

Deelt u het in het artikel geschetste knelpunt voor een effectieve aanpak van interne fraude, namelijk dat voor de aanpak aangifte bij de politie nodig is, maar het doen van aangifte moeizaam verloopt? Zo nee, waarom niet? Zo ja, wat gaat u daaraan doen?

Fraude is een breed maatschappelijk probleem en veroorzaakt grote schade voor ondernemers en hun klanten, dit is ook onderkend in het AVO 2023–2026. Fraude is overigens een breed begrip. Interne fraude wordt bijvoorbeeld gepleegd door zowel bestuurders, werknemers en/of door de ondernemer gecontracteerde derde partijen. Het gaat om criminele, strafbare handelingen zoals diefstal, verduistering, valsheid in geschrifte en oplichting. Naar aanleiding van de brieven die de politie van de Stichting Fraude Aanpak Detailhandel (FAD) heeft ontvangen, zal de politie binnenkort nader in gesprek gaan met de Stichting FAD over de wijze waarop ondernemers aangifte kunnen doen en terugkoppeling kunnen krijgen over interne fraude.

Vraag 7

Hoe heeft de omvang van interne fraude, waarnaar in het artikel wordt gerefereerd, zich volgens u de afgelopen jaren ontwikkeld? En hoe heeft de pakkans zich volgens u ontwikkeld?

We hebben geen inzicht in de ontwikkeling of de omvang van interne fraude aan de hand van officiële registratiedata bij de politie, gezien interne fraude niet als apart delict wordt geregistreerd.
De instroom en de uitstroom van horizontale fraude (fraude tussen burgers en bedrijven onderling) worden in de tweejaarlijkse Fraudemonitor door het Openbaar Ministerie wel toegelicht3. In 2024 ging het voor de categorie overige fraudevormen, waaronder algemene fraudedelicten vallen, om 2.575 parketnummers. Dit is een stijging ten opzichte van 2022 (1.986) en een afname ten opzichte van 2023 (2.628). Welbeschouwd zeggen deze veranderingen in de categorie overige fraudevormen echter niets over de ontwikkeling van de vormen van interne fraude waarnaar in het artikel specifiek wordt verwezen. Voor fraudedelicten zijn geen specifieke minimum streefnormen voor de politie in de Veiligheidsagenda afgesproken. Voor afhandeling via het strafrecht moeten keuzes worden gemaakt, mede in relatie tot de inzet van schaarse capaciteit.
We vinden het belangrijk dat het bedrijfsleven inzet op preventieve maatregelen. Er is voor en door het bedrijfsleven een waarschuwingsregister ontwikkeld dat wordt beheerd door de Stichting Fraude Aanpak Detailhandel (FAD). Daarnaast heeft deze stichting een overzicht van het aantal screenings en «treffers» die uit controles uit het register komen in hun jaarverslag.4 We vinden dit een goed voorbeeld van hoe het bedrijfsleven zichzelf kan beschermen tegen het in dienst nemen van fraudeurs en oplichters.

Vraag 8

Klopt het dat ondernemersorganisaties contact hebben geprobeerd te leggen over de aanpak van winkeldiefstal en interne fraude, maar dat dit contact tot dusver niet heeft plaatsgevonden? Zo ja, waarom is dit contact niet tot stand gekomen en bent u bereid ervoor te zorgen dat politie, ondernemersorganisaties en andere betrokken partijen hierover op korte termijn met elkaar in gesprek gaan?

We nemen signalen en zorgen vanuit ondernemers(organisaties) zeer serieus en herkennen ons niet in het ontbreken aan contact. De Minister van Justitie en Veiligheid spreekt structureel twee maal per jaar met vertegenwoordigers van ondernemers, politie, Openbaar Ministerie en andere relevante partijen in het eerder genoemde NPC. Hier komt de thematiek rondom geweld- en vermogenscriminaliteit, waaronder winkeldiefstal en fraude, veelvuldig aan bod.
De partijen die uitvoering geven aan het plan van aanpak winkeldiefstal (waaronder vertegenwoordigers van ondernemers), onder het Actieprogramma Veilig Ondernemen 2023–2026, voeren doorlopend gesprekken over de aanpak, de inzet en acties.
Momenteel zijn we samen met de partners in het Nationaal Platform Criminaliteitsbeheersing bezig met de invulling van het nieuwe AVO, zoals hierboven benoemd. Naast de leden van het NPC worden breder vertegenwoordigers van het bedrijfsleven uitgenodigd om mee te denken en input te leveren. Dit betreft onder andere de Stichting FAD, zoals u kunt teruglezen in de Kamerbrief Reactie FAD inzake aanpak van fraude, winkeldiefstal en criminaliteit binnen de detailhandel.5

Vraag 1

Bent u bekend met de verklaring «Vijf jaar Taliban: Afghanistan mag niet vergeten worden», ondertekend door 17 hulporganisaties zoals Stichting Vluchteling, CARE Nederland, en Cordaid?1

Ja.

Vraag 2

Hoe beoordeelt u dat bijna 22 miljoen Afghanen in 2026 afhankelijk zijn van humanitaire hulp, en dat de situatie verslechtert door dalende financiering, economische stagnatie, regionale spanningen en klimaatschokken?

Het kabinet is bezorgd over de humanitaire situatie in Afghanistan. De humanitaire noden in Afghanistan blijven onverminderd hoog, en dat zal naar verwachting door de huidige ontwikkelingen in de regio en in het land niet snel veranderen. Tegelijkertijd staat de financiële steun van de internationale gemeenschap aan Afghanistan steeds verder onder druk. Het kabinet heeft zich gecommitteerd aan het blijven steunen van de Afghaanse bevolking, met name de Afghaanse vrouwen en meisjes. Daarom maakt Nederland humanitaire hulpverlening in Afghanistan mogelijk door flexibel inzetbare financiering via meerdere kanalen: de VN, de Rode Kruis en Halve Maanbeweging, en de Dutch Relief Alliance. Nederland zal dit jaar, naast de reeds toegezegde bijdrage van EUR 6 miljoen2 aan het landenspecifieke noodfonds van de VN (Afghanistan Humanitarian Fund), een additionele bijdrage van EUR 5 miljoen leveren en is daarmee de grootste donor van dit fonds.

Vraag 3

Deelt u de opvatting dat humanitaire hulp alleen onvoldoende is en dat ook langjarige investeringen via ontwikkelingssamenwerking nodig zijn in basisvoorzieningen, onderwijs, bestaanszekerheid en klimaatweerbaarheid? Hoe vult Nederland dit in Afghanistan momenteel in en is dit voldoende om de weerbaarheid van de bevolking op lange termijn te versterken?

Humanitaire hulp is hard nodig in Afghanistan. Nederland blijft zich daarom inzetten voor gerichte humanitaire steun, bescherming van de meest kwetsbaren en versterking van de weerbaarheid van de Afghaanse bevolking. Nederland erkent het Taliban-regime niet en daardoor is er geen sprake van reguliere bilaterale ontwikkelingssamenwerking. Tegelijkertijd oefent Nederland in internationaal verband druk uit op de de facto autoriteiten om mensenrechten en humanitaire principes te respecteren en te garanderen en schendingen te beëindigen en te voorkomen.
Om ervoor te zorgen dat de Afghaanse bevolking alsnog meer dan alleen humanitair ondersteund wordt, ondersteunt het kabinet de lediging van basisnoden in multilateraal verband, o.a. via de EU, het Afghanistan Resilience Trust Fund (ARTF) van de Wereldbank en de Asian Development Bank (AsDB). Deze initiatieven hebben als doel bij te dragen aan de zelfredzaamheid van de Afghaanse bevolking.3

Vraag 4

Bent u bereid zich er binnen de Europese Unie voor in te zetten dat Afghanistan, vijf jaar na de machtsovername door de Taliban, hoog op de internationale politieke agenda blijft staan en de Kamer voor de Raad Buitenlandse Zaken waarin Afghanistan aan de orde komt te informeren over de Nederlandse inzet?

Het kabinet blijft zich, waar mogelijk, inzetten voor ondersteuning van de Afghaanse bevolking, met aandacht voor mensenrechten, basisnoden, steun aan het maatschappelijk middenveld, opvang in de regio en humanitaire hulp. Dit gebeurt onder strikte voorwaarden om het Taliban-regime niet te legitimeren, en waar mogelijk in EU-verband. Het kabinet zal uw Kamer zoals gebruikelijk tijdig via de geannoteerde agenda blijven informeren over de Nederlandse inzet voor de Raad Buitenlandse Zaken.

Vraag 5

Deelt u de opvatting dat de verdere afname van humanitaire en ontwikkelingsfinanciering in Afghanistan vrouwen en meisjes onevenredig hard treft, juist omdat zij als gevolg van het Talibanbeleid nauwelijks toegang hebben tot onderwijs, werk en andere bestaansmiddelen? Zo ja, hoe weegt u dit mee in de Nederlandse inzet?

De situatie van Afghaanse vrouwen en meisjes is schrijnend. Het kabinet heeft zich gecommitteerd aan het steunen van de Afghaanse bevolking, met name de Afghaanse vrouwen en meisjes. Nederland doet dit onder andere via steun aan multilaterale organisaties en steunt verschillende lokale organisaties die zich richten op de bevordering van de rechten van vrouwen en meisjes in Afghanistan. Nederland werkt altijd vanuit de «voor vrouwen, door vrouwen»-benadering, waarbij er in alle programmering speciale aandacht voor vrouwen en meisjes is.

Vraag 6

Hoe beoordeelt u de verslechterde positie van vrouwen en meisjes in Afghanistan, waaronder het feit dat naar schatting 2,2 miljoen meisjes nog altijd geen toegang hebben tot voortgezet onderwijs?

Het is verwerpelijk dat het Taliban-regime vrouwen en meisjes in Afghanistan toegang tot het voortgezet- en universitair onderwijs ontzegt. Nederland blijft zich uitspreken tegen de mensenrechtenschendingen door het Taliban-regime, zowel in EU- als VN-verband. In de minimale operationele contacten met de de facto autoriteiten brengt Nederland de grote zorgen over de situatie van vrouwen en meisjes in Afghanistan nadrukkelijk naar voren.

Vraag 7

Welke mogelijkheden ziet Nederland, zowel bilateraal als via de Europese Unie en multilaterale organisaties, om de toegang tot onderwijs, gezondheidszorg en economische participatie van Afghaanse vrouwen en meisjes te blijven ondersteunen zonder het Talibanregime te legitimeren?

Zie het antwoord op vraag 3, 5 en 6.

Vraag 8

Bent u bekend met de belemmeringen die de Taliban vrouwelijke hulpverleners oplegt, waardoor vrouwen en meisjes moeilijker toegang krijgen tot hulp en zorg? Wat doet Nederland om veilig werken voor deze hulpverleners te waarborgen?

De afnemende veiligheid en toegang van vrouwelijke hulpverleners is zorgwekkend. Het Taliban-regime heeft verschillende beperkingen opgelegd aan hulp aan vrouwen en door vrouwen. In de praktijk is er enige bewegingsruimte om positieve uitkomsten door en voor vrouwen te realiseren. Nederland blijft met (lokale) partnerorganisaties actief in Afghanistan in gesprek over hoe Nederland deze organisaties zo goed mogelijk kan ondersteunen bij hun werkzaamheden. Ook blijft Nederland zich op diplomatiek niveau inzetten in verschillende internationale fora voor de veiligheid van vrouwelijke hulpverleners en toegang tot hulp en zorg voor vrouwen, evenals de onafhankelijkheid en neutraliteit van de hulpverlening.

Vraag 9

Hoe ondersteunt Nederland Afghaanse maatschappelijke organisaties, waaronder lokaal en door vrouwen geleide organisaties, en ziet u ruimte deze steun te versterken, bijvoorbeeld via directe, flexibele financiering?

Nederland ondersteunt, onder andere met directe flexibele financiering, verschillende lokale organisaties die zich richten op de bevordering van de rechten van vrouwen en meisjes in Afghanistan. Vanwege de toenemende restrictieve regels van de de facto autoriteiten blijft deze steun noodzakelijk. Zoals beantwoord op vraag 3, erkent Nederland het Taliban-regime niet als de legitieme vertegenwoordiging van de Afghaanse bevolking en is hierdoor ook geen reguliere (bilaterale) ontwikkelingssamenwerking mogelijk.

Vraag 10

Bent u bekend met het manifest «De rechten van Afghaanse vrouwen zijn niet onderhandelbaar»2 van de Dolle Mina's en het Azadi Collectief, dat oproept tot het niet-normaliseren van de Taliban, centraalstelling van vrouwenrechten, bestrijding van genderapartheid en internationale verantwoording? Hoe beoordeelt u deze drie eisen?

Ja. Het normaliseren van de relatie met het Taliban-regime, zoals beschreven in het manifest, is niet aan de orde. Nederland spreekt zich uit tegen de mensenrechtenschendingen. Het kabinet roept he Taliban-regime op de mensenrechten, en de rechten van vrouwen en meisjes in het bijzonder, te respecteren. Om deze reden heeft Nederland, samen met Australië, Canada en Duitsland, Afghanistan aansprakelijk gesteld voor grove en systematische schendingen van het Vrouwenverdrag. Over dit proces kan het kabinet, in het belang van de aansprakelijkstelling, geen verdere uitspraken doen. De situatie voor vrouwen en meisjes in Afghanistan blijft op de radar van dit kabinet.

Vraag 11

Bent u bekend met het EU-landenprofiel van Afghanistan en andere rapporten waaruit blijkt dat voormalige bewakers van buitenlandse troepen een primair Talibandoelwit zijn? Onderschrijft u de bevindingen dat zij worden achtervolgd, mishandeld en dat een aantal van hen is vermoord? Zo nee, waarom niet?

Voor bepaling van de positie van en risico’s die verschillende groepen lopen gaat Nederland af op het algemeen ambtsbericht. Het meest recente algemeen ambtsbericht is in december 2025 gepubliceerd. In de brief5 van het kabinet van 28 mei jl. over het landgebonden asielbeleid voor Afghanistan is op de verschillende groepen ingegaan.

Vraag 12

Zo ja, waarom weigert u dan de motie-Piri c.s. (Kamerstuk 36 800-V, nr. 23) uit te voeren om Afghaanse bewakers die voor Nederland werkten en hun gezinnen direct naar Nederland over te brengen?

Zoals aangegeven in de Kamerbrief van 10 juli jl.6 heeft het kabinet besloten om de motie Piri vooralsnog in beraad te houden, hangende de uitspraak van de Hoge Raad in het cassatieberoep van 42 extern ingehuurde Afghaanse ambassadebewakers.

Vraag 13

Deelt u de mening dat het ongehoord is dat deze zaak inmiddels bijna vijf jaar voortsleept. Zo ja, wat gaat u eraan doen?

Het kabinet heeft besloten de uitspraak van de Hoge Raad af te wachten omdat de uitkomst van de rechtszaak sturend is voor het handelingsperspectief van het kabinet. Het kabinet is zich ervan bewust dat dit besluit onzekerheid oplevert voor de betrokken voormalige Afghaanse bewakers en hun gezinnen. Om zo spoedig mogelijk duidelijkheid te krijgen, voor alle betrokkenen, heeft het kabinet ingestemd met een versnelde behandeling van het cassatieberoep.

Vraag 14

Bent u bekend dat door afschaffing van de verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd per 12 juni jl., zonder overgangsrecht, circa 4.600 in 2021 geëvacueerde Afghanen in grote onzekerheid verkeren? Deelt u de mening dat uitzetting voor hen, als doelwit van de Taliban, een doodsvonnis betekent?

Met de inwerkingtreding van het Asiel- en Migratiepact is de asielvergunning voor onbepaalde tijd komen te vervallen. Dat betekent niet dat daarmee geen perspectief op langdurig en stabiel verblijf meer bestaat. Daarvoor blijven er in beginsel verschillende wettelijke verblijfsroutes beschikbaar. Welke route van toepassing is, hangt af van de individuele omstandigheden en het voldoen aan de daarvoor geldende voorwaarden. Een mogelijke route is bijvoorbeeld doorstroom naar de status van EU-langdurig ingezetene. Het afschaffen van de asielvergunning onbepaalde tijd betekent niet dat de hierboven genoemde groep Afghanen moeten terugkeren. Wanneer zij op grond van hun individuele situatie en de situatie in Afghanistan nog steeds gevaar lopen zal bescherming aan de orde zijn en zal de vergunning voor bepaalde tijd worden verlengd.

Vraag 15

Bent u bereid alsnog een overgangsregeling te treffen voor deze groep, gezien hun evacuatiegeschiedenis en veelal jarenlange werkrelatie met de Nederlandse overheid?

De asielaanvragen van deze groep zijn met voorrang behandeld vanwege de bijzondere omstandigheden in Afghanistan en hun band met Nederland. Verder geldt dat er sprake is van voldoende verblijfs- en perspectiefmogelijkheden binnen het stelsel. Daarom zien wij geen aanleiding om voor deze groep een uitzonderingspositie te creëren.
Voor de beantwoording van de vragen 14 en 15 wordt verder verwezen naar de antwoorden van het kabinet d.d. 17 augustus jl. op eerdere vragen van uw Kamer (ingezonden 3 juli 2026, 2026Z15703)

Vraag 16

Herinnert u zich het Nederlandse verzoek aan de Europese Commissie om in gesprek te gaan met de Taliban over de terugname van Afghaanse asielzoekers, wat de facto betrekkingen normaliseert met een regime dat vrouwen en meisjes onderdrukt? Hoe rijmt u dat met de Nederlandse kabinetsinzet voor vrouwenrechten als centraal punt van het buitenlandbeleid?

Nederland onderhoudt minimale operationele contacten met de de facto autoriteiten in Afghanistan. Het normaliseren van de relatie met de Taliban is niet aan de orde. Nederland erkent de Taliban niet als legitieme vertegenwoordiging van de Afghaanse bevolking. Voor de beantwoording van de vraag 16 wordt verder verwezen naar de antwoorden van het kabinet d.d. 10 juli jl. op eerdere vragen van uw Kamer (ingezonden 25 juni 2026, 2026Z14586).

Vraag 17

Heeft u al voortgang gemaakt met de uitvoering van de motie Piri om te inventariseren onder Afghanistanveteranen en Afghaanse tolken in Nederland hoe zij aankijken tegen het aanhalen van contacten met de Taliban? Zo nee, waarom niet? Zo ja, kunt u de bevindingen delen?

Deze motie wordt momenteel opgevolgd. Vanwege de gevoeligheid van het onderwerp wordt de motie zorgvuldig uitgevoerd.

Vraag 18

Zet Nederland zich in, en heeft Nederland zich ingezet, om ervoor te zorgen dat de rechten van vrouwen en meisjes dan in ieder geval een centraal onderdeel zijn van deze Europese dialoog? Op welke wijze?

Vraag 1

Bent u bekend met het rapport «Kinderen in armoede: het effect van een lege schooltas» van Stichting Armoedefonds?1

Ja.

Vraag 2

Hoe duidt u de bevinding dat het aantal hulpvragen van gezinnen met kinderen aan hulporganisaties toeneemt, heeft u cijfers die deze bevinding onderschrijven en zo ja, kunt u deze delen?

Het kabinet neemt de signalen van hulporganisaties serieus. Dat lokale organisaties een toename zien in hulpvragen van gezinnen met kinderen vraagt aandacht.
Tegelijk laat een toename van het aantal hulpvragen zich niet één op één vertalen naar een toename van kinderarmoede. De geregistreerde armoedecijfers, afkomstig van het CBS2, laten namelijk geen stijging van de kinderarmoede zien. In 2024 groeiden 93.000 kinderen (2,8%) op in een arm gezin, gelijk aan 2023, en daarnaast leefden 245.000 kinderen (7,5%) in een bijna-arm gezin. Het CPB verwacht3 dat de kinderarmoede verder daalt, naar 2,3% in 2027. Wel is de armoede over de gehele bevolking in 2024 voor het eerst in vijf jaar licht gestegen, naar 551.000 mensen (3,1%).
Voor de toename van het aantal hulpvragen zijn verschillende verklaringen denkbaar die losstaan van een stijging van de armoede zelf. De organisaties binnen het samenwerkingsverband Sam& voor alle Kinderen wijzen bijvoorbeeld op de uitbreiding van het aantal aangesloten lokale stichtingen, verbreding van de doelgroep, aanpassing van inkomensnormen en een betere zichtbaarheid en vindbaarheid van het aanbod. Dat meer gezinnen hulp weten te vinden, kan er ook op wijzen dat bestaande drempels en niet-gebruik afnemen.
Vanuit het Nationaal Programma Armoede en Schulden (NPAS) zet het kabinet in op kansengelijkheid voor kinderen, het eerder bereiken van mensen met geldzorgen en (beginnende) schulden, en het tegengaan van niet-gebruik van regelingen.

Vraag 3

Hoe duidt u de bevinding dat het hebben van onvoldoende schoolspullen voor kinderen in armoede leidt tot het achteruitgaan van de leerprestaties?

Het is voorstelbaar, maar ook onacceptabel, dat armoedeproblematiek in een gezin van invloed kan zijn op de leerprestaties en schoolaanwezigheid van leerlingen. Het kabinet vindt het zorgelijk en onwenselijk als armoedeproblematiek leidt tot verslechterde onderwijsdeelname. Het kabinet zet in4 op het zo vroeg mogelijk signaleren van financiële zorgen bij gezinnen om de nodige ondersteuning te kunnen bieden zodat achterstanden voorkomen worden.

Vraag 4

Hoe duidt u de bevinding dat kinderen in armoede door onvoldoende schoolspullen in een aantal gevallen tijdelijk of volledig stoppen met school?

Zie antwoord vraag 3.

Vraag 5

Heeft u cijfers die zowel de bevindingen rondom het achteruitgaan van leerprestaties als de bevinding dat armoede ertoe leidt dat leerlingen tijdelijk of volledig stoppen met school onderschrijven, en zo ja, kunt u deze delen?

Er zijn geen cijfers beschikbaar van achteruitgaande leerprestaties en schoolverzuim gerelateerd aan armoedeproblematiek binnen de Nederlandse context. We weten uit onderzoek wel dat leerlingen uit financieel kwetsbare gezinnen vaker worden belemmerd in het leren en ontwikkelen door omgevingsfactoren zoals financiële zorgen, stress en een instabiele thuisomgeving.
Voor verzuim geldt dat het Ministerie van OCW geen gegevens ontvangt over individuele redenen van verzuim. Met het wetsvoorstel terugdringen schoolverzuim, dat op 7 april jl. door uw Kamer is aangenomen5, komt beter zicht op schoolverzuim. Met het voorstel krijgen gemeenten, samenwerkingsverbanden passend onderwijs en het ministerie informatie over het verzuim van de scholen (in hun gemeenten of regio). Het gaat hierbij om geaggregeerde informatie, die zij kunnen gebruiken om gericht scholen te ondersteunen bij hun verzuimbeleid en voor het evalueren van hun beleid voor het verbeteren van onderwijskansen. Zie ook het antwoord op vraag 7 hieronder.

Vraag 6

Welke bestaande landelijke en gemeentelijke regelingen zijn er beschikbaar voor gezinnen die noodzakelijke schoolspullen niet kunnen betalen, hoeveel kinderen worden daarmee bereikt en zijn er volgens u nog knelpunten in het bereik of de toegankelijkheid daarvan?

Onderwijs moet voor elk kind toegankelijk zijn. Wat betreft schoolspullen maken we onderscheid tussen fysieke leermiddelen, devices en overige schoolspullen.
Scholen in het primair en voortgezet onderwijs schaffen vanuit de bekostiging onder andere leermiddelen aan. Deze leermiddelen worden kosteloos aan leerlingen in het primair- en voortgezet onderwijs beschikbaar gesteld.
Als een school gebruik maakt van digitaal lesmateriaal, dan is het de verantwoordelijkheid van de school om ervoor te zorgen dat iedere leerling hier gebruik van kan maken. In het primair onderwijs stellen scholen hiervoor bijvoorbeeld leenlaptops of laptopkarren beschikbaar. In het voortgezet onderwijs kunnen scholen een vrijwillige bijdrage vragen voor de aanschaf van een device. Als ouders een device niet kunnen of willen betalen, dient de school te zorgen voor een volwaardig alternatief zoals een gratis leenlaptop. De school kan ouders daarnaast wijzen op aanvullende financieringsmogelijkheden, bijvoorbeeld via Stichting Leergeld of regelingen van gemeenten. In het overgrote deel van de gevallen biedt dit of deze combinatie van mogelijkheden een goede oplossing.
Uit onderzoek van OCW en SZW uit 2024 blijkt dat bestaande regelingen niet altijd de groep bereiken van werkende ouders met geldzorgen en gezinnen met meerdere kinderen, die het financieel zwaar hebben. Om deze doelgroep beter te bereiken heeft het Ministerie van OCW in 2025 eenmalig 5 mln. euro subsidie verstrekt aan Stichting Leergeld Nederland. Een beperkt deel van deze middelen wordt gebruikt om de bekendheid van de beschikbare ondersteuning voor devices te vergroten. De middelen kunnen ook in 2026 worden ingezet voor de aanschaf van devices. In 2027 wordt uw Kamer geïnformeerd over de uitkomsten van dit traject.
Voor gezinnen die overige noodzakelijke schoolspullen niet kunnen betalen, bestaat een combinatie van gemeentelijk maatwerk en landelijke ondersteuning. Gemeenten hebben binnen hun armoede- en minimabeleid ruimte om ondersteuning te bieden en ontvangen hiervoor middelen via het Gemeentefonds. Zij bieden bijvoorbeeld kindpakketten6, scholierenvergoedingen7 en andere regelingen8; de precieze invulling verschilt per gemeente.
Landelijk ondersteunt SZW vanuit het NPAS meerdere organisaties binnen het samenwerkingsverband Sam& voor alle kinderen, die kinderen in armoede helpen meedoen op school, sport en cultuur. Leergeld Nederland ondersteunt jaarlijks bijna 200.000 kinderen door kinderen te helpen aan een laptop, een fiets, rekenmachine of gymkleding.
Het kabinet herkent dat de meest wel, maar helaas niet alle gezinnen de weg naar bestaande regelingen vinden, onder meer door schaamte en niet-gebruik. Daarom zet het kabinet in op laagdrempeliger bereik en eenvoudiger regelingen, onder andere via het NPAS.

Vraag 7

Kunt u aangeven in hoeverre armoede als oorzaak wordt meegenomen bij de aanpak ongeoorloofd schoolverzuim en zo ja, kunt u aangeven of en waarom u de bijhorende route binnen de aanpak ongeoorloofd verzuim toereikend acht?

Schoolverzuim kan een signaal zijn van achterliggende problemen, waaronder financiële problematiek (in het gezin).9 Maar ook instabiele thuissituaties.
Met het wetsvoorstel terugdringen verzuim zet dit Kabinet in op de verbetering van de preventieve aanpak van schoolverzuim. Er komt beter zicht op verzuim doordat scholen het verzuim in categorieën registreren en door informatie over het verzuim (geaggregeerd) te delen met onder meer gemeenten.10 Daarnaast versterkt het voorstel het verzuimbeleid van scholen, onder meer door voor te schrijven dat scholen in hun verzuimbeleid opnemen hoe zij de oorzaken van verzuim analyseren, hoe ze samenwerken met de gemeente en hoe zij de leerplichtambtenaar betrekken bij zorgelijke signalen van verzuim. Deze maatregelen stellen scholen beter in staat om verzuim bijtijds te signaleren en, al dan niet in samenwerking met de leerplichtambtenaar, een leerling gericht hulp te bieden. Dat kan door hulp in te schakelen van schuldhulpverlening of een ander gemeente-initiatief gericht op armoedebestrijding. Op basis van de verzuiminformatie kunnen gemeenten, schoolbesturen en vertegenwoordigers van de kinderopvang en voorschoolse educatie bovendien gerichter hun Lokale Educatieve Agenda vormgeven, waarin zij gezamenlijk werken aan het verbeteren van onderwijskansen.

Vraag 8

Ziet u mogelijkheden om signalen uit het rapport te verwerken in de aanpak ongeoorloofd verzuim en zo ja, hoe zou dat eruitzien?

Het rapport laat zien dat schaamte over ontbrekende spullen kan bijdragen aan schoolverzuim. Het verlichten van die materiële tekorten kan die drempel verlagen. Vanuit het armoede- en schuldenbeleid ondersteunt het kabinet maatschappelijke organisaties die kinderen helpen om mee te doen op school, sport en cultuur (onder meer de partners van Sam& voor alle Kinderen). Door gezinnen te helpen aan noodzakelijke spullen, kan worden voorkomen dat kinderen vanwege schaamte en geldgebrek niet mee kunnen doen. Lokale hulporganisaties spelen hierin een belangrijke rol; het kabinet hecht waarde aan hun werk en ondersteunt dit onder meer via het NPAS.
De aanpak schoolverzuim richt zich niet uitsluitend op leerlingen waarbij thuis sprake is van armoedeproblematiek. Omdat armoedeproblematiek wel ten grondslag kan liggen aan schoolverzuim zet dit Kabinet zich met verschillende programma’s in op het versterken van de positie van leerlingen uit (financieel) kwetsbare gezinnen, zie ook antwoord 7 en 9. Dit zou dan ook bij kunnen dragen aan het verminderen van schoolverzuim.

Vraag 9

Welke aanvullende maatregelen ziet u, indien nodig, in het kader van armoedebestrijding om de schoolprestaties van deze kinderen te verbeteren en schoolverzuim af te laten nemen?

Thuis, de omgeving en de plek waar een kind opgroeit zijn van invloed op de schoolloopbaan van leerlingen. Er zijn scholen met een populatie met veel leerlingen die opgroeien in een financieel kwetsbare omgeving. Deze scholen staan voor een grotere opgave om goed onderwijs voor al hun leerlingen te realiseren. Deze scholen kunnen gebruik maken van subsidieprogramma’s zoals School & Omgeving, de Brugfunctionaris en Schoolmaaltijden, om zo randvoorwaarden te creëren voor leerlingen om beter tot leren te komen. Hiervoor trekt het kabinet 650 miljoen euro uit. Deze programma’s maken dat scholen met oog voor individuele situaties de belemmeringen om tot leren te komen kunnen verminderen/verlagen. Op dit moment wordt via het wetsvoorstel Gelijke Leer- en Ontwikkelvoorwaarden gewerkt aan het omzetten van deze subsidies in structurele bekostiging.
Daarnaast zet het kabinet in op het verminderen van de financiële druk op gezinnen, wat een voorwaarde is voor gelijke kansen op school. Dit gebeurt via het NPAS (bestaanszekerheid, eenvoud van regelingen, beter bereik en het tegengaan van niet-gebruik) en via de interdepartementale Aanpak Gezinnen in een Kwetsbare Positie, samen met gemeenten. Daarnaast werkt het kabinet aan een nieuwe kindregeling, waarin de kinderbijslag en het kindgebonden budget worden samengevoegd, gericht op meer zekerheid en eenvoud voor gezinnen. Door de bestaanszekerheid van gezinnen te versterken, draagt het kabinet bij aan de voorwaarden waaronder kinderen zich op school kunnen ontwikkelen.

Vraag 10

Kunt u deze vragen beantwoorden voor het commissiedebat Armoede-en schuldenbeleid van 30 september 2026?

Ja.

Vraag 1

Heeft u het NRC-artikel «Israël bouwt een aarden wal en omsluit en controleert hiermee de bevolking van Gaza. Dat is in strijd met het internationaal recht» van 6 augustus 2026 en de eerdere berichtgeving van Associated Press, waarin op basis van satellietbeelden wordt beschreven dat Israël langs de zogenoemde Gele Lijn een meer dan 23 kilometer lange aarden wal aanlegt gelezen?1

Ja.

Vraag 2

Heeft u gezien dat de Israëlische premier Netanyahu heeft aangegeven «nooit een Palestijnse staat te accepteren in Gaza of de Westelijke Jordaanoever zolang hij premier is» en «niet van plan is het Israëlische Defensieleger terug te trekken uit Gaza totdat Hamas volledig ontwapend is»?2 Wat vindt u van deze uitspraken?

Ik heb hier kennis van genomen. Het kabinet zet zich in voor een tweestatenoplossing: een onafhankelijke, democratische en levensvatbare Palestijnse staat naast een veilig Israël. De betreffende uitspraak van de Israëlische premier nooit een Palestijnse staat te accepteren gaat daar tegen in en is dan ook zorgwekkend. Het kabinet is van mening dat de noodzakelijke stappen moeten worden gezet ter uitvoering van het vredesplan van president Trump. Over de voorwaarden, inclusief tijdslijn, van de terugtrekking van het Israëlische leger (IDF), zullen betrokken partijen onderling tot een overeenkomst moeten komen, zoals uiteengezet in artikel 16 van het vredesplan dat werd bekrachtigd via VNVR-resolutie 2803.

Vraag 3

Kunt u bevestigen dat deze aarden wal zich inmiddels over tientallen kilometers uitstrekt, Gaza verder opdeelt en de bewegingsvrijheid van de Palestijnse bevolking nog verder beperkt? Wordt dit door de Nederlandse regering gemonitord? Zo nee, waarom niet?

Er zijn geen Nederlandse vertegenwoordigers in de gelegenheid geweest dit ter plaatse te bevestigen, zij hebben momenteel geen toegang tot Gaza.

Vraag 4

Bent u bereid bij uw Israëlische collega en de Israëlische ambassadeur onmiddellijk duidelijk te maken dat deze aarden wal meteen weer moet worden afgebroken? Zo nee, waarom niet?

Het kabinet volgt de ontwikkelingen in Gaza nauwgezet. Voor de toekomst van Gaza is het noodzakelijk dat resolutie 2803 van de VN-Veiligheidsraad en daarmee het vredesplan van president Trump worden geïmplementeerd. Deze boodschap brengt het kabinet regulier over in diplomatieke contacten met Israël.

Vraag 5

Kunt u bevestigen dat de Gele Lijn in oktober 2025 in eerste instantie werd gepresenteerd als een tijdelijke militaire terugtrekkingslijn, in afwachting van verdere Israëlische terugtrekking uit Gaza? Wat vindt u ervan dat Israël helemaal niet van plan is zich terug te trekken?

Het kabinet is van mening dat de noodzakelijke stappen moeten worden gezet ter uitvoering van dit vredesplan. Over de voorwaarden, inclusief tijdslijn, van de terugtrekking van het Israëlische leger (IDF), zullen betrokken partijen onderling tot een overeenkomst moeten komen, zoals uiteengezet in artikel 16 van het vredesplan dat werd bekrachtigd via VNVR-resolutie 2803. In artikel 16 is opgenomen dat Israël Gaza niet zal bezetten of annexeren.

Vraag 6

Hoe beoordeelt u de aanleg van een grootschalige fysieke barrière en bijbehorende militaire infrastructuur langs deze tijdelijke lijn? Vindt u dergelijke (semi-)permanente infrastructuur in bezet gebied verenigbaar met het tijdelijke karakter van een bezetting en met andere relevante regels van internationaal recht? Zo ja, op welke juridische gronden? Zo nee, welke rechtsregels worden volgens u geschonden?

In beginsel geeft het humanitair oorlogsrecht ruimte om op basis van overwegingen van militaire noodzaak militaire installaties, zoals een aarden wal, te bouwen. Dat moet echter worden bezien in samenhang met andere regels van het internationaal recht, zoals het verbod op het vernietigen van goederen als daar geen militaire noodzaak voor is. Tevens zijn er verplichtingen onder het bezettingsrecht ter bescherming van de burgerbevolking waaronder het verbod op gedwongen verplaatsing, zoals ook toegelicht in het advies van het Internationaal Gerechtshof (IGH) van 19 juli 2024, het verbod op annexatie en de door het IGH vastgestelde plicht van Israël om de onrechtmatige aanwezigheid in de bezette Palestijnse Gebieden zo spoedig mogelijk te beëindigen.

Vraag 7

Heeft Israël tegenover Nederland of de Europese Unie toegelicht of deze barrière en bijbehorende infrastructuur tijdelijk dan wel permanent bedoeld is? Zo nee, bent u bereid expliciet aan Israël opheldering hierover te vragen en de Kamer daarover te informeren? Hoe verhoudt de aanleg van deze fysieke barrière zich volgens u tot het advies van het Internationaal Gerechtshof van 19 juli 2024, waarin werd vastgesteld dat Israëls onrechtmatige aanwezigheid in het bezette Palestijnse gebied zo spoedig mogelijk moet worden beëindigd?

De overwegingen rond de bouw van de wal zijn niet toegelicht door Israël. Wel heeft de IDF aan de media bevestigd dat er een barrière in het gebied van de Gele Lijn wordt gebouwd. Zoals toegelicht in het antwoord op vraag 6 moet de bouw van een aarden wal worden bezien in samenhang met andere regels van het internationaal recht. Nederland brengt regelmatig in gesprekken met Israël de onrechtmatigheid van de bezetting van de Palestijnse Gebieden op. Daarbij geeft het kabinet zich rekenschap van het feit dat over de voorwaarden, inclusief tijdslijn, van de terugtrekking van Israël uit Gaza politieke afspraken zijn gemaakt in het vredesplan van president Trump. Dergelijke politieke afspraken doen echter geen afbreuk aan de Israëlische verplichtingen onder internationaal recht.

Vraag 8

Vindt u de juridische beoordeling van het Internationaal Gerechtshof in zijn Advisory Opinion van 9 juli 2004 over de Muur op de Westelijke Jordaanoever leidend voor de Nederlandse en Europese beoordeling van deze nieuwe fysieke barrière in Gaza? Zo ja, op welke punten? Zo nee, waarom niet?

Zoals vermeld in het antwoord op vraag 3 heeft het kabinet onvoldoende informatie over deze mogelijke barrière en kan daarom geen vergelijking maken tussen deze twee zaken. Nederland en andere staten beschouwden de aanleg van de muur op de Westelijke Jordaanoever als onrechtmatig en Israëlische soevereiniteit over de Palestijnse Gebieden is nimmer erkend.

Vraag 9

Deelt u de opvatting dat in het advies van 2004 niet alleen de fysieke constructie zelf centraal stond, maar vooral de gevolgen daarvan voor onder meer zelfbestuur (territoriale integriteit), bewegingsvrijheid, toegang tot land en de uitoefening van het Palestijnse recht op zelfbeschikking? Welke betekenis heeft dat volgens u als u het advies van toen toepast op de huidige situatie in Gaza?

Ik deel die opvatting. Zie daarnaast beantwoording op vraag 3 en 6.

Vraag 10

Welke concrete gevolgen verbindt het kabinet aan de aanleg van deze barrière en infrastructuur voor de uitvoering van de verplichtingen van Nederland zoals geformuleerd door het Internationaal Gerechtshof op 19 juli 2024?

Derde staten, zoals Nederland, zijn verplicht om de situatie die voortvloeit uit de onrechtmatige aanwezigheid van Israël in de bezette Palestijnse Gebieden niet als rechtmatig te erkennen. Ook mogen zij geen hulp of bijstand verlenen aan het in stand houden van de situatie die is ontstaan door de onrechtmatige aanwezigheid van Israël in de bezette Palestijnse Gebieden. VN-lidstaten zijn bovendien verplicht om veranderingen in het fysieke karakter, de demografische samenstelling, de institutionele structuur of de status van het door Israël bezette gebied niet te erkennen, tenzij overeengekomen door de partijen door middel van onderhandelingen. Het kabinet erkent in navolging van het IGH-advies dat de Israëlische bezetting van de Palestijnse Gebieden onrechtmatig is. Het kabinet schaart zich eveneens achter de oproep de bezetting zo spoedig mogelijk te beëindigen, met inachtneming van de legitieme veiligheidsbelangen van Israël. Het kabinet zal zich blijven uitspreken tegen de Israëlische bezetting van de Palestijnse Gebieden. Daarbij geeft het kabinet zich rekenschap van het feit dat over de voorwaarden, inclusief tijdslijn, van de terugtrekking van Israël uit Gaza politieke afspraken zijn gemaakt in het vredesplan van president Trump. Deze positie draagt Nederland uit in relevante internationale fora en in bilateraal verband.

Vraag 11

Deelt u de enorme zorg dat deze barrière en de bijbehorende militaire zones kunnen bijdragen aan feitelijke annexatie, gedwongen verplaatsing, territoriale fragmentatie, genocide en langdurige opsluiting van de Palestijnse bevolking in een steeds kleiner deel van Gaza? Zo nee, waarom niet?

Het kabinet blijft benadrukken dat Israël zo spoedig mogelijk de bezetting van de Palestijnse Gebieden moet beëindigen, in lijn met het advies van het Internationaal Gerechtshof van 19 juli 2024. Als gesteld, is het voor de toekomst van Gaza noodzakelijk het vredesplan van president Trump, als bekrachtigd in VNVR-resolutie 2803, zo snel mogelijk te implementeren.

Vraag 12

Welke gevolgen verwacht het kabinet voor de bewegingsvrijheid van Palestijnen, de toegang tot landbouwgrond, de terugkeer naar woonplaatsen, humanitaire hulp en de wederopbouw van Gaza? Klopt het dat Israël inmiddels circa zestig procent van de Gazastrook onder militaire controle heeft en deze controle verder uitbreidt? Welke gegevens en bronnen hanteert het kabinet zelf?

Er zijn geen Nederlandse vertegenwoordigers in de gelegenheid geweest de situatie in Gaza te beoordelen, zij hebben momenteel geen toegang tot Gaza. Uit verschillende bronnen, zoals de Verenigde Naties, humanitaire organisaties en het Israëlische kabinet, blijkt dat Israël inmiddels ruim zestig procent van Gaza onder militaire controle heeft. Daarnaast heeft Netanyahu in mei jl. de opdracht gegeven om zeventig procent van Gaza te bezetten. Het is van belang dat zo snel mogelijk stappen worden gezet om het vredesplan van president Trump te implementeren.

Vraag 13

Bent u bereid de Israëlische ambassadeur te ontbieden? Zo nee, waarom niet?

In bilaterale contacten wordt de onrechtmatige bezetting van de Palestijnse Gebieden door Israël, de humanitaire situatie in Gaza en de noodzaak dat alle partijen zich houden aan het vredesplan regelmatig opgebracht.

Vraag 14

Is Nederland bereid extra nationale sancties te nemen om te voorkomen dat Israël deze vorm van territoriale controle, gebiedsverwerving en fragmentatie van Gaza voortzet? Zo nee, waarom niet?

Het kabinet geeft de voorkeur aan inzet in Europees verband en is nu niet voornemens aanvullende nationale sancties te treffen.

Vraag 15

Bent u bereid meer geld vrij te maken voor steun aan de Palestijnse bevolking? Zo nee, waarom niet?

Het kabinet ondersteunt de Palestijnse bevolking onder andere door de ontwikkelingssamenwerking met de Palestijnse Autoriteit, de VN en maatschappelijke organisaties op het gebied van water, private sector-, en rechtsstaatontwikkeling en mensenrechten. Het kabinet beziet continue hoe het op de meest effectieve manier kan bijdragen aan het verbeteren van de situatie voor de Palestijnse bevolking. Zo heeft Nederland in april dit jaar een bijdrage van 5 miljoen euro aangekondigd voor het VN-fonds voor herstel van de Palestijnse Gebieden, en in juli een bijdrage van 5 miljoen euro aan het PEGASE-instrument van de EU ten behoeve van steun voor de Palestijnse Autoriteit. Nederland draagt in 2026 bij aan de humanitaire respons via de ongeoormerkte bijdragen aan belangrijke humanitaire actoren als UNRWA, WFP en UNICEF.3 Daarnaast draagt Nederland 16 miljoen euro bij aan het landen specifieke humanitaire fonds van de VN.

Vraag 16

Welke concrete maatregelen neemt het kabinet om te voorkomen dat Nederlandse overheidsinstanties, bedrijven, financiële instellingen of andere Nederlandse actoren bijdragen aan de instandhouding van een mogelijk onrechtmatige territoriale situatie in Gaza?

Staten dienen zich te houden aan internationaal recht. Het kabinet benadrukt het belang van naleving van het internationaal recht en neemt hierin zijn verantwoordelijkheid. In het advies van het Internationaal Gerechtshof van 19 juli 2024 wordt geen uitspraak gedaan over de reikwijdte van de verantwoordelijkheid van derde staten voor de activiteiten van private partijen. Samenwerking van de Nederlandse overheidsinstanties vindt altijd plaats binnen de internationaal erkende grenzen van Israël van voor 1967. Dat wil zeggen dat op geen enkele manier samen wordt gewerkt in de door Israël bezette gebieden. Het Nederlandse ontmoedigingsbeleid beperkt zich daarbij tot illegale Israëlische nederzettingen in bezet gebied.

Vraag 17

Hoe verhoudt het huidige Nederlandse beleid zich tot de verplichtingen van derde staten zoals geformuleerd in de Advisory Opinions van het Internationaal Gerechtshof uit 2004 en 2024? Kunt u daarbij specifiek ingaan op de verplichtingen tot niet-erkenning, niet-bijstand en samenwerking om de onrechtmatige situatie te beëindigen? Kunt u uitsluiten dat Nederland, direct of indirect, erkenning, hulp of bijstand verleent aan een situatie waarin een aanzienlijk deel van Gaza blijvend onder Israëlische controle wordt gebracht? Hoe waarborgt het kabinet in dit verband de Nederlandse verplichtingen tot niet-erkenning en niet-bijstand?

Zie de beantwoording op vraag 10. Zoals aangegeven in de kabinetsreactie op het AIV advies van 9 december 2024, erkent het kabinet in navolging van het IGH-advies dat de Israëlische bezetting van de Palestijnse Gebieden onrechtmatig is. Dit is aanvullend op de reeds jarenlang bestaande kabinetspositie dat uitbreidingen van nederzettingen, vernielingen of uithuisplaatsingen in de bezette gebieden in strijd zijn met internationaal recht. Het kabinet schaart zich eveneens achter de oproep de bezetting zo spoedig mogelijk te beëindigen, met inachtneming van de legitieme veiligheidsbelangen van Israël. Deze positie draagt Nederland uit in relevante internationale fora en in bilateraal verband. Het kabinet zal zich hierover blijven uitspreken. Nederland geeft daarnaast via het actieve ontmoedigingsbeleid, nationale maatregelen die moeten voorkomen dat Nederlandse economische activiteiten bijdragen aan het bestendigen van een situatie die strijdig is met het internationaal recht, en zijn inzet in EU-verband voor handelsmaatregelen, invulling aan de juridische verplichtingen die voortvloeien uit het advies. In het geval van Gaza blijft het noodzakelijk dat er stappen worden gezet ten aanzien van het vredesplan van president Trump, waarbij de afspraken over het staakt-het-vuren volledig worden nageleefd. Het kabinet zet zich naar vermogen in om de situatie ter plaatse te verbeteren, bijvoorbeeld door het leveren van humanitaire hulp, en bij te dragen aan de uitvoering van het vredesplan.

Vraag 18

Bent u nu wel bereid om als Nederlandse regering, samen met talloze wetenschappers, humanitaire organisaties en de VN, expliciet uit te spreken dat Israël genocide pleegt op de Palestijnen in Gaza? Zo ja, wanneer en hoe maakt u dit kenbaar aan de Israëlische regering en kunt u hier de Kamer over informeren? Zo nee, waarom blijft u daar omheen draaien?

Nederland is in de regel terughoudend met het kwalificeren van situaties als genocide.
Tegelijkertijd moet de terughoudendheid om zaken te kwalificeren als genocide zeker niet worden gezien als ontkenning van de ernst van de situatie in Gaza. In de Kamerbrief van 21 januari 20254 en van 18 juni 20255 is de Nederlandse visie over het kwalificeren van genocide in Gaza in meer detail uiteengezet.

Vraag 19

Bent u nu wel bereid om als Nederlandse regering om, in het actuele belang van de territoriale soevereiniteit van de Palestijnen, samen met al zo’n 150 landen wereldwijd (o.a. Frankrijk, Spanje, België, Noorwegen, Canada, Oekraïne, Ierland en Zweden), de Palestijnse staat te erkennen? Zo nee, waarom blijft u daar omheen draaien?

Erkenning van de Palestijnse staat moet voor het kabinet dienstbaar zijn aan het politieke proces, waarbij beide partijen onderhandelen over hoe te komen tot een veilig Israël en een levensvatbare Palestijnse staat.

Vraag 20

Kunt u deze vragen één voor één beantwoorden?

Ja.

Vraag 1

Heeft u het bericht gelezen dat dierenorganisaties samen een petitie zijn gestart «Stop het doodschieten van katten»?1

Ja.

Vraag 2

Kunt u bevestigen dat het in Friesland, als enige provincie in Nederland, al jaren aan jagers is toegestaan om (zwerf)katten af te schieten en dat dit nu ook in Overijssel wordt overwogen?

Ja. Zwerfkatten zijn niet beschermd onder de Omgevingswet. Provincies zijn bevoegd een opdracht te verlenen voor afschot van verwilderde dieren, waaronder zwerfkatten. Friesland staat dit jagers toe ter voorkoming van schade aan flora en fauna.
De provincie Overijssel werkt momenteel aan een aanpak om de leefgebieden van weide- en akkervogels te beschermen en te versterken. Daartoe onderzoekt Overijssel een breed pakket aan mogelijke maatregelen, waarvan beheer van zwerfkatten er één is. Over de uiteindelijke invulling zijn nog geen definitieve besluiten genomen.

Vraag 3

Kunt u aangeven hoeveel (zwerf)katten de laatste vijf jaar in Friesland zijn doodgeschoten, uitgesplitst naar jaar en hoeveel geld daaraan is besteed?

Navraag bij de provincie Friesland leert mij dat in Friesland in de periode van 2021 tot 2026 in totaal 1222 katten zijn afgeschoten. Hieronder is een overzicht van de aantallen per jaar.
2021
252
2022
257
2023
328
2024
225
2025
160
De kosten in dit verband (van o.a. beheer, materiaal, brandstof, munitie) komen voor rekening van de uitvoerende faunabeheerders. Daarvan zijn mij geen cijfers bekend.

Vraag 4

Klopt het dat de bescherming van weidevogels de reden is die zowel Friesland als Overijssel aanvoeren om het afschieten van (zwerf)katten toe te staan, respectievelijk te overwegen?

Bescherming van grondbroeders, waaronder weide- en akkervogels is in Friesland de belangrijkste reden waarom afschot van zwerfkatten is toegestaan en waarom in Overijssel wordt overwogen dit onderdeel te laten zijn van een breder pakket maatregelen. Zwerfkatten kunnen een aanzienlijke negatieve invloed hebben op biodiversiteit.

Vraag 5

Kunt u bevestigen dat ondanks het feit dat katten in Friesland al jaren worden afgeschoten, de stand van de weidevogels zorgwekkend slecht is in Friesland?

De aantallen weidevogels nemen in Friesland, evenals in andere provincies, inderdaad al langere tijd af.

Vraag 6

Onderschrijft u de analyse van onder meer de Vogelbescherming dat predatie niet de belangrijkste oorzaak is van de achteruitgang van weidevogels, maar dat het verdwijnen van geschikt leefgebied door onder andere het steeds intensievere gebruik van landbouwgrond dat wel is?2 Zo nee, waarom niet en op welke wetenschappelijk consensus baseert u uw mening?

De achteruitgang van weidevogels kent verschillende oorzaken, waaronder het verlies en de verslechtering van geschikt leefgebied, voedselgebrek en predatiedruk. In verband met de inbreukprocedure vanuit de Europese Commissie heeft Nederland daarom meerdere maatregelen aangekondigd, gericht op deze verschillende oorzaken. Deze zijn verder uitgewerkt in een afsprakenkader tussen het Rijk en de provincies.

Vraag 7

Kunt u bevestigen dat uit onderzoek in opdracht van uw eigen ministerie uit 2023 blijkt dat het doden en afschieten van buiten lopende katten een «discutabel» effect heeft op het dierenwelzijn?3

Nee, dat is niet wat uit onderzoek blijkt. Het door u aangehaalde document betreft een gezamenlijke verkenning van de problematiek en oplossingsrichtingen rondom loslopende huiskatten en zwerfkatten. In dat document is aangegeven dat een aantal maatschappelijke organisaties het afschot van loslopende katten discutabel vindt, omdat deze katten mogelijk herplaatst kunnen worden.

Vraag 8

Erkent u dat het afschieten van katten ernstig dierenleed kan veroorzaken, bijvoorbeeld doordat dieren worden geschoten en niet (direct) sterven, maar gewond wegvluchten? Wordt hierop toezicht gehouden en zo ja, hoe precies in praktijk en met welke frequentie en capaciteit?

Eenieder is verplicht onnodig lijden te voorkomen. Hierop wordt toegezien door handhavers van de politie en bijzondere opsporingsambtenaren.

Vraag 9

Bent u bekend met het TNRC-project dat de afgelopen jaren in Utrecht heeft gelopen, waarbij is vastgesteld dat 86 procent van de gevangen (zwerf)katten een voor het dier verantwoordelijke verzorger bleek te hebben?4

Ja.

Vraag 10

Deelt u de zorg dat bij het toestaan van afschot van katten de kans groot is dat katten die een verzorger hebben ook worden gedood?

Huiskatten en zwerfkatten zijn dieren van dezelfde soort. Jagers zullen daarom de nodige zorgvuldigheid moeten betrachten om zeker te zijn dat ze met een zwerfkat te maken hebben, maar het valt nooit helemaal uit te sluiten dat een kat ten onrechte voor een zwerfkat wordt aangezien. Er zijn mij echter geen concrete gevallen bekend van katten die op die manier per ongeluk zijn gedood.

Vraag 11

Hoe kan een jager op afstand met honderd procent zekerheid vaststellen of een kat een verwilderde kat zonder verzorger betreft, dan wel een (verdwaalde) huis- of boerderijkat die wél een eigenaar heeft?

Van jagers wordt verwacht daarbij de uiterste zorgvuldigheid in acht te nemen. Een jager kijkt daarbij vooral naar het gedrag van de kat. Zwerfkatten zijn aanzienlijk schuwer dan katten die verzorgd worden. Het valt echter nooit met 100% zekerheid uit te sluiten dat een kat die verwilderd gedrag vertoont, toch een eigenaar blijkt te hebben.

Vraag 12

Kunt u zich voorstellen dat het voor de verzorger van een kat hartverscheurend is als blijkt dat diens kat is doodgeschoten door een jager, die de kat voor een zwerfkat aanzag?

Ja, van een jager wordt te allen tijde verwacht zo’n situatie te voorkomen.

Vraag 13

Vindt u het uit te leggen aan verzorgers van katten dat het in Nederland toegestaan is om katten af te schieten? Zo ja, hoe zou u dit uitleggen aan een kind dat zich thuis zorgen maakt wanneer diens kat in het buitengebied rondwandelt?

Overgaan tot het afschieten van zwerfkatten is geen lichtzinnig besluit, maar kan in sommige situaties wel noodzakelijk zijn. Ik wil daarbij benadrukken dat het hier verwilderde dieren betreft, die niet (meer) gewend zijn aan de omgang met mensen. Wanneer een kat goed wordt verzorgd, hoeft de eigenaar zich geen zorgen te maken dat de kat voor een zwerfkat wordt aangezien.
Ik vind het bovendien belangrijk dat mensen er zich van bewust zijn dat katten die los in het buitengebied rondlopen een grote negatieve impact kunnen hebben op de biodiversiteit. Bij een kat die is verwilderd en niet (meer) door mensen wordt gevoed, is die impact nog groter.
Katteneigenaren kunnen voorkomen dat hun kat voor een zwerfkat wordt aangezien door bijvoorbeeld een halsbandje om te doen.

Vraag 14

Deelt u de conclusie uit het meerjarige TNRC-onderzoek in Utrecht, dat deze aanpak effectief is in het terugdringen van het aantal zwerfkatten, zonder dat daarbij dieren hoeven te worden gedood? Zo nee, op welk onderzoek baseert u dat?

Het bedoelde project was een driejarig project dat na afloop is geëvalueerd. Uit deze evaluatie kwam naar voren dat over de hele projectperiode in totaal 1.249 katten zijn gevangen. Daarvan hadden er 881 een eigenaar naar wie ze zijn teruggebracht (dit waren tamme of schuurkatten). De overige katten zijn ergens anders opgevangen. Er is uit dit project niet gebleken dat de TNRC-methode het aantal zwerfkatten effectief terug kan dringen. Uit wetenschappelijk onderzoek komt naar voren dat er veel onduidelijkheid bestaat over de effectiviteit van deze methode in het terugdringen van het aantal zwerfkatten.5 6

Vraag 15

Erkent u dat het afschieten van katten het aantal zwerfkatten niet blijvend terugdringt, onder meer doordat vrijgekomen leefgebied opnieuw wordt bevolkt en dat een gerichte TNRC-aanpak op de langere termijn effectiever is? Zo nee, waarom niet en op welke wetenschappelijk consensus baseert u zich?

Provincies zijn bevoegd gezag voor het eventueel toestaan van verschillende maatregelen om populaties zwerfkatten te beheren, dat geldt zowel voor het toestaan van afschot als voor andere maatregelen, of combinaties daarvan. Het is aan hen om de inzet van dergelijke maatregelen te onderbouwen.

Vraag 16

Bent u het eens dat het ongeloofwaardig is om in Nederland toe te staan dat (zwerf)katten worden gedood, terwijl onlangs nog de motie-Kostic (Kamerstuk 28 286, nr. 1417) is aangenomen waarin de regering wordt opgeroepen in gesprek te gaan met de FIFA en Marokko om het doden van straathonden vanwege het wereldkampioenschap voetbal in 2030 te voorkomen? Hoe legt u uit dat we nu in Nederland verder terug dreigen te vallen op het doden van zwerfdieren?

Een zwerfhond op straat is wat mij betreft een andere situatie dan een zwerfkat in de natuur; voor mij zijn dit twee verschillende zaken zonder samenhang. Bovendien ben ik mij bewust van de aanzienlijke negatieve invloed die zwerfkatten hebben op biodiversiteit.

Vraag 17

Bent u al begonnen met uitvoering van de aangenomen motie-Den Hollander/Kostic (Kamerstuk 36 800-XIV, nr. 52) om in samenwerking met provincies binnen het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb) een pilot te starten van maximaal drie jaar in ten minste één provincie, waarbij het verstrekken van subsidies voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer gericht op weidevogels afhankelijk kan worden gesteld van het aantoonbaar laten castreren van vrij rondlopende katten die worden gehouden op het agrarisch erf waarop de subsidie betrekking heeft? Wat is de status hiervan? Bent u bereid om de provincie Overijssel op deze alternatieve mogelijkheid te wijzen? Zo nee, waarom niet?

Ik heb samen met provincies en boeren de mogelijkheden laten verkennen om het verstrekken van subsidies voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer gericht op weidevogels afhankelijk te stellen van het laten castreren van vrij rondlopende katten. Uw kamer zal hierover in een aparte brief worden geïnformeerd.

Vraag 18

Welke concrete wettelijke basis (graag verwijzing naar betreffende wetsartikelen) hebben provincies om over te gaan tot het doden en afschieten van (zwerf)katten?

Zoals aangegeven is het beheer van zwerfkatten een verantwoordelijkheid van de provincies. Op grond van artikel 3.67, derde lid van het besluit kwaliteit leefomgeving heeft de provincie de taak tot het bestrijden van verwilderde dieren, wanneer dat nodig is voor de in dat artikel genoemde belangen. Die belangen zijn onder andere de bescherming van wilde flora en fauna en het algemeen belang.
In artikel 11.75 van het Besluit activiteit leefomgeving is bepaald dat het geweer mag worden gebruikt voor het bestrijden van verwilderde dieren, mits daar een opdracht voor is gegeven door de provincies.

Vraag 19

Hebben provincies de verplichting om eerst te kijken naar diervriendelijke opties, zoals de TNRC-methode, voor afname van de zwerfkattenpopulatie? Vindt u dat hier in Overijssel voldoende naar is gekeken? Zo ja, op basis waarvan concludeert u dat?

Nee, zwerfkatten zijn niet beschermd onder natuurwetgeving. Wettelijke bepalingen die voorschrijven dat alleen tot afschot mag worden overgegaan wanneer er geen andere bevredigende oplossingen bestaan, zijn op zwerfkatten daarom niet van toepassing. Wel moet, zoals hierboven onder vraag 18 is aangegeven, een wettelijk voorgeschreven noodzaak bestaan tot het bestrijden van de verwilderde dieren. Provincies maken deze afweging.

Vraag 20

Acht u het wenselijk als meer provincies besluiten om toe te staan dat katten worden doodgeschoten? Zo ja, waarom? Zo nee, waarom niet?

Het is aan de provincies om hierin een zorgvuldige afweging te maken. Ik vind het belangrijk dat het voeren van actief predatiebeheer in het kader van weidevogelbeheer, alleen wordt toegestaan als onderdeel van een breder pakket aan maatregelen, waaronder inrichting van gebieden. Hierover heb ik met de provincies afspraken gemaakt binnen het afsprakenkader.

Vraag 21

Bent u bereid om met de provincies Friesland en Overijssel in gesprek te gaan over de risico’s van afschot voor huiskatten en bij hen erop aan te dringen om voor een diervriendelijke aanpak, zoals TNRC, te kiezen? Zo nee, waarom niet?

Nee, zie mijn antwoord op voorgaande vragen.

Vraag 22

Bent u bereid te komen tot een landelijk verbod op het afschieten van katten, zodat deze praktijk in geen enkele provincie meer mogelijk is? Zo nee, waarom niet?

Nee, het betreft een provinciale bevoegdheid om af te wegen of, en onder welke omstandigheden, het afschieten van zwerfkatten wordt toegestaan.

Vraag 23

Bent u het eens met wetenschappers dat onder andere het minderen van hoeveelheden pesticidengebruik een veel effectievere manier is om weidevogels te beschermen?5 Zo nee, welk wetenschappelijk bewijs heeft u hiervoor?

In het door u aangehaalde rapport wordt een verband aangetoond tussen het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en aantallen insecten in de uitwerpselen van koeien. Op basis daarvan wordt de hypothese geopperd dat het gebruik van dergelijke middelen bijdraagt aan de achteruitgang van weidevogels. In het rapport wordt geadviseerd dit nader te onderzoeken. Ik ben van mening dat voor het herstel van weidevogelpopulaties een samenhangend pakket van elkaar versterkende maatregelen nodig is. In het afsprakenkader tussen het Rijk en de provincies worden daarom zowel maatregelen opgenomen om tot extensivering te komen, als maatregelen om de predatiedruk te verminderen.

Vraag 24

Bent u bereid dit wetenschappelijke onderzoek te delen met Overijssel en andere provincies in Nederland? Zo nee, waarom niet?

Ja

Vraag 25

Kunt u deze vragen één voor één binnen de vaste termijn beantwoorden?

Ja

Vraag 1

Bent u bekend met het bericht «Sportclubs in geldnood na schrappen saldering», waarin wordt gewaarschuwd dat amateur-sportverenigingen met zonnepanelen door het beëindigen van de salderingsregeling vanaf 2027 fors hogere energielasten kunnen krijgen?1

Ja.

Vraag 2

Herkent u het probleem dat juist sportverenigingen die de afgelopen jaren, mede op aandringen en met ondersteuning van de overheid, hebben geïnvesteerd in zonnepanelen en verduurzaming nu financieel worden geraakt, omdat zij veel stroom overdag opwekken en terugleveren terwijl hun energieverbruik vooral ’s avonds en in het weekend plaatsvindt?

Ja, ik herken dit beeld. Volgens een verkenning van koepelorganisaties gaat het vooral om buitensportverenigingen, zoals voetbal- en hockeyverenigingen.2 Verenigingen met een buitensportaccommodatie kennen een verbruikspiek in de doordeweekse avonduren en in de weekenden. Ook in de zomer, wanneer de panelen juist veel opwekken, is het verbruik in dat geval laag. Door die beperkte gelijktijdigheid van opwek en verbruik leveren deze verenigingen veel stroom terug. De impact van het einde van de salderingsregeling hangt dus voor sportverenigingen net als voor andere afnemers af van de vraag of hun opwek en het gebruik van elektriciteit gelijktijdig plaatsvinden en qua omvang in verhouding tot elkaar staan.
De beëindiging van de salderingsregeling leidt tot een stijging op de energierekening van alle huishoudens, verenigingen of andere instanties met zonnepanelen en een kleinverbruikaansluiting, maar dit betekent niet per definitie dat zonnepanelen niet meer rendabel zijn. Zonnepaneelbezitters zullen een vergoeding van 50% van het leveringstarief ontvangen voor de elektriciteit die zij terugleveren aan het net en gaan energiebelasting betalen over alle elektriciteit die ze afnemen van het net.
Het merendeel van de nu beschikbare energiecontracten biedt een terugleververgoeding die hoger is dan de bijbehorende terugleverkosten. Dat betekent dat teruggeleverde elektriciteit nog altijd een positieve marktwaarde vertegenwoordigt, al zal deze vanaf 1 januari 2027 kleiner zijn dan voorheen. De grootste besparing voor afnemers ligt echter in het benutten van de opgewekte elektriciteit voor het eigen verbruik. Verenigingen die erin slagen om hun energieverbruik beter aan te laten sluiten op het moment van opwek, zullen meer voordeel uit hun zonnepanelen blijven halen.
De salderingsregeling geldt alleen voor kleinverbruikers. Zwembaden en sporthallen hebben meestal een grote aansluiting met een capaciteit groter dan 3×80 ampère voor elektriciteit. Zij vallen dus buiten de huidige regeling. Voor deze binnensportverenigingen verandert er niets.

Vraag 3

Klopt het dat volgens onderzoek van het Mulier Instituut minstens 33 procent van de sportverenigingen zonnepanelen heeft en dat verenigingen met zonnepanelen na het beëindigen van de salderingsregeling gemiddeld circa € 6.500 per jaar meer aan energiekosten kunnen gaan betalen? Hoeveel sportverenigingen worden naar verwachting geraakt en wat zijn naar schatting de totale financiële gevolgen voor de amateur-sportsector?

Het percentage klopt. Uit onderzoek van het Mulier Instituut blijkt dat minstens 33 procent van de sportverenigingen zonnepanelen heeft.3 Deze cijfers dateren uit 2023. De aangehaalde schatting van de financiële gevolgen komt niet uit dat onderzoek. Het gaat om een berekening van Energyc.4 Daaruit blijkt dat een gemiddelde vereniging na 2027 tot € 6.500 meer aan energiekosten betaalt. De KNVB heeft daarnaast in 2026 apart onderzoek laten doen onder 34 voetbalverenigingen.5 Daaruit blijkt dat 44 procent van de voetbalverenigingen met zonnepanelen kleinverbruiker is. Alleen die groep ondervindt de gevolgen van het beëindigen van de regeling.
Een exact aantal geraakte verenigingen kan ik echter niet geven. Nederland telt ongeveer 26.000 sportverenigingen. Minstens een derde daarvan heeft zonnepanelen. Op basis van bovenstaande percentages gaat het naar schatting om enkele duizenden verenigingen.
Bovendien is het niet mogelijk een totaalbedrag voor de sector te noemen. De gevolgen verschillen namelijk sterk per vereniging. Opwek, verbruiksprofiel, aansluiting en energiecontract bepalen samen het beeld. Landelijke gegevens over die combinatie zijn er niet.

Vraag 4

Zijn de specifieke financiële gevolgen van het beëindigen van de salderingsregeling voor amateur-sportverenigingen voorafgaand aan het besluit door het kabinet in kaart gebracht? Zo ja, wat waren de uitkomsten en met welke bedragen is daarbij gerekend? Zo nee, waarom is dit niet gebeurd?

Bij de voorbereiding van het wetsvoorstel zijn de gevolgen voor kleinverbruikers in beeld gebracht.6 Sportverenigingen met een kleinverbruikaansluiting vallen onder die groep. Er is vooraf geen aparte doorrekening gemaakt voor amateursportverenigingen. De wetgeving op energiegebied maakt geen onderscheid naar type kleinverbruiker.
Inmiddels brengen maatschappelijke partijen ook de gevolgen voor de sport gericht in beeld. Het Nationaal Klimaat Platform beschrijft de gevolgen in een casusstudie van juni 2026.7 Ook de KNVB liet zoals gezegd in 2026 onderzoek doen onder voetbalverenigingen. Ik gebruik deze inzichten in de gesprekken met de sportsector. Dergelijke inzichten kunnen betrokken worden door de individuele sportverenigingen, en door de betrokken (mede)overheden bij de praktische voorbereiding over hun bedrijfsvoering nadat de salderingsregeling vervalt.

Vraag 5

Vindt u het redelijk dat sportverenigingen die op basis van jarenlang overheidsbeleid hebben geïnvesteerd in zonnepanelen vanaf 2027 mogelijk duizenden euro’s per jaar extra moeten betalen en daardoor worden gedwongen hun contributies te verhogen, terwijl deze investeringen juist bedoeld waren om hun energielasten structureel te verlagen?

Ik begrijp dat verenigingen dit als onredelijk kunnen ervaren. Zij hebben geïnvesteerd in verduurzaming, mede door beleid van de Rijksoverheid. Tegelijk is de salderingsregeling altijd een tijdelijke stimuleringsmaatregel geweest. Die maatregel verlaagde de investeringsdrempel toen zonnepanelen nog duur waren. Inmiddels zijn panelen fors goedkoper en is die drempel veel lager.
Er zijn ook goede redenen om met de regeling te stoppen. Tijdens de behandeling van de Wet einde salderen zijn deze redenen uitvoerig aan bod gekomen. De salderingsregeling vergroot de druk op het elektriciteitsnet doordat huishoudens geen prikkel hebben om hun eigen opgewekte zonnestroom zelf te verbruiken.8 Daarnaast zorgt de salderingsregeling voor hogere kosten voor energieleveranciers. Om dit te compenseren, verhogen veel energieleveranciers de stroomprijzen. Het voordeel van de salderingsregeling wordt hiermee onder andere betaald door huishoudens zonder zonnepanelen.
De investering in zonnepanelen houdt voor afnemers ook zonder saldering waarde. Verenigingen besparen op de stroom die zij zelf direct gebruiken. Bovendien biedt het merendeel van de nu beschikbare energiecontracten een terugleververgoeding die hoger is dan de bijbehorende terugleverkosten. Dat betekent dat teruggeleverde elektriciteit nog altijd een positieve waarde vertegenwoordigd, al zal deze vanaf 1 januari 2027 kleiner zijn dan voorheen. Die waarde bedraagt tenminste 50 procent van het kale leveringstarief.9 Verenigingen met een ongunstig verbruiksprofiel gaan er echter wel fors op achteruit. Daarom werk ik aan gerichte ondersteuning voor sportverenigingen bij de verduurzaming van hun accommodaties. In het antwoord op vraag 7 licht ik dit nader toe.

Vraag 6

Deelt u de zorg dat deze hogere lasten uiteindelijk bij leden en gezinnen terechtkomen via hogere contributies en dat sporten daardoor minder betaalbaar en toegankelijk kan worden? Zo ja, hoe verhoudt dit zich tot het kabinetsbeleid om sport en bewegen juist toegankelijk te houden?

Ik vind het van belang dat sport en bewegen toegankelijk en betaalbaar blijven. De hoogte van de contributie bepaalt de vereniging echter zelf. Die hoogte hangt af van het geheel aan inkomsten en uitgaven. Denk aan accommodatie-, energie-, personeels- en onderhoudslasten. Daarom kan ik nu nog niet vaststellen in welke mate de beëindiging van de salderingsregeling doorwerkt in de contributies. Wel zal ik dit goed in de gaten houden met de jaarlijkse contributiemonitor.

Vraag 7

Welke mogelijkheden ziet u om specifiek sportverenigingen, die vanwege het tijdstip waarop zij energie opwekken en verbruiken onevenredig worden geraakt door het beëindigen van de salderingsregeling, tegemoet te komen? Worden daarbij compensatie, een overgangsregeling of ondersteuning voor energieopslag onderzocht? Zo nee, waarom niet?

Een specifieke compensatie of overgangsregeling voor sportverenigingen is niet aan de orde. Nadat een eerder wetsvoorstel om de salderingsregeling vanaf 2025 af te bouwen werd verworpen, koos het toenmalige kabinet Schoof voor beëindiging in één keer per 2027. In het wetsvoorstel geldt van 2027 tot 2030 een wettelijke minimumvergoeding van 50% voor teruglevering.10
Uit de casusstudie van het Nationaal Klimaat Platform blijkt dat verenigingen vooral vragen om inzicht in hun eigen opwek en verbruik.¹ Vrijwilligers hebben niet altijd de capaciteit en kennis om dit zelf te analyseren. Welke maatregel loont, verschilt bovendien per vereniging: meer gelijktijdigheid is bij een buitensportaccommodatie beperkt te vergroten en een batterij is niet vanzelfsprekend de meest kosteneffectieve stap. Daarom zie ik op korte termijn vooral mogelijkheden in het ontzorgen van verenigingen. Zo kunnen sportverenigingen gebruikmaken van een energiecoach. Deze coaches begeleiden verenigingen op locatie bij verduurzaming en betrekken het einde van de salderingsregeling in hun advies. Verder deel ik kennis via partners van de Routekaart Verduurzaming Sport, zoals het Kenniscentrum Sport & Bewegen en het platform duurzamesport.nl.
Verenigingen die overwegen te investeren in de opslag van zonnestroom, kunnen hiervoor een beroep doen op een DUMAVA-subsidie. Amateursportverenigingen die al zonnepanelen hebben, kunnen een aanvraag doen voor een batterij voor opslag, mits de batterij voldoet aan de voorwaarden uit de maatregelenlijst (maatregel H.3). De maatregelenlijst is te vinden op de website van RVO.11

Vraag 8

Welke mogelijkheden ziet u om te voorkomen dat deze extra energielasten ten koste gaan van de financiële positie van sportverenigingen, de hoogte van de contributie of noodzakelijke investeringen in sportaccommodaties? Kan hiervoor bijvoorbeeld de BOSA-regeling worden benut of aangepast?

Een belangrijke manier om extra energielasten op te vangen dan wel te voorkomen is het investeren in verduurzaming. De BOSA-regeling is gericht op de bouw en het onderhoud van sportaccommodaties. Voor verduurzaming kan sinds 2025 de sportsector subsidie aanvragen via de subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DUMAVA). Dit jaar is het minimum DUMAVA-subsidiebedrag per aanvraag omlaag gegaan, zodat ook kleinere projecten in aanmerking komen voor subsidie. Dit maakt het voor sportverenigingen makkelijker om DUMAVA aan te vragen. Met de mogelijkheden die ik in het antwoord op vraag 7 noem, kunnen sportverenigingen stappen zetten richting verduurzaming. Zoals ik hiervoor al opmerkte, blijf ik de situatie goed volgen, onder meer via de jaarlijkse contributiemonitor.

Vraag 9

Bent u bereid vóór de beëindiging van de salderingsregeling in 2027 gezamenlijk met de sportsector tot een concrete oplossing te komen, zodat sportverenigingen die op verzoek van de overheid hebben verduurzaamd niet vervolgens financieel worden gestraft voor diezelfde investering?

Ik blijf met de sportsector in gesprek over ondersteuning op het gebied van infrastructuur en verduurzaming. Mede daarom is de energiecoachregeling herstart, zodat verenigingen dit jaar praktisch worden geholpen. Zie ook het antwoord op vraag 7. Daarnaast heb ik per 1 september de werkgroep financiering bouw en onderhoud sportaccommodaties ingesteld. Deze werkgroep brengt in kaart hoe de middelen voor bouw en onderhoud vanaf 2028 kunnen worden ingezet. Daarbij wordt ook de beëindiging van de salderingsregeling betrokken. De werkgroep levert eind van het jaar het resultaat op. Verder zijn voorstellen gedaan door het Nationaal Klimaat Platform met zes organisaties over het einde van de salderingsregeling met betrekking tot sportverenigingen. Hierop reageert de Minister van Klimaat en Groene Groei bij het afdoen van de motie Klos voor het einde van het jaar.

Vraag 10

Kunt u uitsluiten dat amateur-sportverenigingen door het beëindigen van de salderingsregeling financieel in de problemen komen of zelfs moeten stoppen? Zo nee, welke concrete maatregelen gaat u nemen om dit te voorkomen?

Nee, dat kan ik niet uitsluiten. De financiële positie van een vereniging hangt van veel factoren af. Denk aan het ledenaantal, de accommodatie, de reserves en het energiecontract. Het einde van de salderingsregeling is één van die factoren.
Wel neem ik maatregelen om verenigingen te helpen. Zie de antwoorden op de vragen 7 tot en met 9.

Vraag 11

Bent u bereid om de salderingsregeling niet te laten beëindigen? Zo nee, waarom niet? Zo ja, dan kunt u alle voorgaande vragen overslaan.

Nee, hier is het kabinet niet toe bereid. Voor nadere onderbouwing over de afschaffing van de salderingsregeling verwijs ik u graag naar de behandeling van de Wet einde salderen. De redenen voor de afschaffing van de salderingsregeling zijn tijdens deze wetsbehandeling uitvoerig aan bod gekomen.

Vraag 1

Bent u bekend met het bericht «Pensioenfondsen betrokken bij verkoop van DigiD aan Amerikanen»?1

Ja.

Vraag 2

Wat is uw reactie op het bericht en de investeringen van pensioenfondsen in het bedrijf Solvinity, dat DigiD faciliteert en dreigde te worden overgekocht door Amerikanen?

Pensioenfondsen moeten volgens de wet een beleggingsbeleid voeren dat in het belang is van hun deelnemers. Dit beleggingsbeleid sluit aan op de doelstellingen en beleidsuitgangspunten van het fonds en moet passen binnen de kaders van wet- en regelgeving. Pensioenfondsen zijn dus zelf verantwoordelijk voor het beleggingsbeleid dat zij voeren. Een onderdeel van het beleggingsbeleid van pensioenfondsen kan zijn beleggingen in private-equity.
Navraag bij de betrokken pensioenfondsen leert dat de beleggingen in een aandeel in Solvinity, onderdeel zijn van een gediversificeerd private-equityfonds waar deelnemingen in meerdere bedrijven in zitten. De beleggingen van de pensioenfondsen in dit private-equityfonds zijn niet een directe investering in één individueel bedrijf. De investeringsgedachte van private equity draait om het ondersteunen van een groep bedrijven met een duidelijke groeipotentie en met een verwachte waardecreatie op lange termijn. Dat sluit aan bij de algemene doelstelling van pensioenfondsen om rendement voor deelnemers te realiseren. De selectie en begeleiding van ondernemingen wordt uitgevoerd door fonds- en vermogensbeheerders. De rol van pensioenfondsen bij dit soort beleggingen richt zich primair op de keuze van die fondsbeheerders van het private-equityfonds. Het private-equityfonds is verantwoordelijk voor de uitvoering van de beleggingen, maar het pensioenfonds blijft verantwoordelijk voor de vraag of die investering als onderdeel van zijn beleggingsportefeuille prudent, beheerst en uitlegbaar is en past binnen de wettelijke kaders.

Vraag 3

Wat is de reactie van de pensioenfondsen ABP en PFZW op dit bericht? Kunt u de fondsen vragen om verantwoording af te leggen over deze investering namens de burgers die premie aan hen afdragen?

De pensioenfondsen geven aan dat zij geen rol hebben gespeeld bij de voorgenomen verkoop van Solvinity. Er is geen sprake van een direct aandelenbelang. De pensioenfondsen zijn niet betrokken geweest bij de besluitvorming over de verkoop en hebben daarop geen invloed gehad.
Ik verwacht van pensioenfondsen dat ze transparant zijn jegens (gewezen) deelnemers en gepensioneerden over de beslissingen die ze nemen over hun beleggingen, waaronder ook deelnemingen in private equity. Dat is nu ook op verschillende manieren in de governanceregels geborgd. Niettemin wil ik, zoals toegezegd in het commissiedebat pensioenonderwerpen van 10 september jongstleden nagaan of dit ook binnen het nieuwe pensioenstelsel nog passende vereisten zijn.

Vraag 4

Waren de pensioenfondsen ABP en PFZW op de hoogte dat hun geld belegd werd in Solvinity? Zo ja, kunt u verklaren waarom zij deze investeringen alsnog hebben gedaan?

De genoemde pensioenfondsen beleggen, of hebben belegd, in het private-equityfonds waarin naast andere bedrijven ook het bedrijf Solvinity is opgenomen. Dat doen ze in lijn met het strategisch beleggingsbeleid dat ze hanteren.

Vraag 5

Vindt u het uit te leggen dat burgers via hun pensioenpremie indirect investeren in een bedrijf dat keuzes maakt die, in uw eigen woorden, indruisen tegen het publieke belang?

De uitspraak waar in de vraag naar verwezen wordt, is van de Staatssecretaris van Digitale Economie en Soevereiniteit (EZK). De Staatssecretaris heeft gezien het risico voor het publieke belang in dit specifieke geval, een besluit genomen tot een verbod van de overname op grond van de Wet ongewenste zeggenschap telecommunicatie en dit aan de voorgenomen koper en doelonderneming medegedeeld.2
Zoals al genoemd bij vraag 2, kunnen pensioenfondsen ook via een private-equityfonds indirect beleggen in een groep bedrijven. Maar met deze participaties hebben pensioenfondsen geen controle over de bedrijven in dat fonds, zoals in dit specifieke geval Solvinity, en de keuzes die deze bedrijven maken.

Vraag 6

Welke rol speelt digitale autonomie op dit moment in het strategisch beleggingsbeleid van de pensioenfondsen? Zijn er plannen om het strategisch beleggingsbeleid op dit onderwerp aan te passen?

Pensioenfondsen bepalen eigenstandig hun beleggingsbeleid binnen de geldende wettelijke kaders en internationale richtlijnen. Een afzonderlijk beleggingsmandaat gericht op digitale autonomie maakt geen onderdeel uit van de wettelijke taak van pensioenfondsen.

Vraag 7

Welke toezichthouder zorgt ervoor dat pensioenfondsen conform hun kaders beleggen? Voldoet de investering in Solvinity aan dat kader?

Pensioenfondsen vallen onder prudentieel toezicht van De Nederlandsche Bank (DNB) en gedragstoezicht van de Autoriteit Financiële Markten (AFM). Pensioenfondsen stellen hun eigen strategisch beleggingsbeleid vast binnen de geldende wettelijke kaders. Er zijn diverse stappen te onderscheiden in de beleggingscyclus die ze daarbij hanteren. Centraal hierbij staat dat pensioenfondsen moeten beleggen in het belang van hun deelnemers en in overeenstemming met het prudent person beginsel.3 De investering in het private-equityfonds, waar Solvinity deel van uitmaakt, moet dus voldoen aan het beleggingsbeleid dat eveneens in lijn moet zijn met de risicohouding van deelnemers. DNB zal met de betreffende pensioenfondsen in gesprek gaan, mocht hun beleggingsbeleid niet in overeenstemming zijn met de hiervoor gestelde wettelijke kaders.

Vraag 8

Bent u bereid om pensioenfondsen te verzoeken om beleggingen die afbreuk doen aan de digitale autonomie stop te zetten?

Eerder heb ik laten weten het belangrijk te vinden dat pensioenfondsen beleggen in het belang van hun deelnemers en dat ze op een duidelijke manier de keuzes die ze daarbij maken ook aan hun deelnemers uitleggen. Daarbij kunnen zij ook (direct of indirect) investeren in Nederlandse of Europese bedrijven die een rol hebben of krijgen in onze digitale autonomie.

Vraag 9

Hoe gaat u ervoor zorgen dat pensioenfondsen hun kapitaal inzetten om de digitale autonomie van Nederland te versterken? Bent u bereid dit te bespreken met de fondsen en de Kamer dit najaar te informeren over de uitkomsten hiervan?

Voor de inhoud van hun beleggingsbeleid en de inrichting van de beleggingsportefeuille zijn pensioenfondsen zelf verantwoordelijk binnen de relevante wet- en regelgeving.4 Ik zal u in november 2026 informeren over de onderzoeksopzet van het nader onderzoek naar de prestaties van pensioenfondsen. Tegelijk verwacht ik van pensioenfondsen dat ze transparant zijn over hun beleggingsbeleid, zoals ik al bij vraag 3 genoemd heb. Ik zal dit ook in mijn gesprekken met pensioenfondsen meenemen.

Vraag 10

Kunt u deze vragen afzonderlijk en nog vóór het commissiedebat «digitaliserende overheid en toezicht» van 30 september 2026 beantwoorden?

Ja.

Vraag 1

Waarom geeft u in het antwoord van 10 juli 2026 op schriftelijke vragen over de brievenadministratie rond het massale uitvraagproces (Kamerstuk 2026Z14866) aan dat om een uitspraak over de mate van gedupeerdheid van ouders aan de hand van de brievenadministratie te kunnen doen de integrale beoordeling volledig overgedaan zou moeten worden? Wat zou er bijvoorbeeld in het gesprek met betrekking tot het ouderverhaal aan de orde gebracht kunnen worden dat niet eerder is besproken?

Een ouder kan gedupeerd zijn op basis van drie gronden: 1) vooringenomenheid (zowel groepsgewijs als individueel), 2) hardheid van het stelsel, of 3) een onterechte kwalificatie opzet of grove schuld (O/GS). De toetsing van gedupeerdheid op basis van deze gronden is volgordelijk. Dit betekent dat als een ouder gedupeerd is op basis van individuele vooringenomenheid (de gedupeerdheidsgrond waaronder non respons valt) er niet meer wordt getoetst of een ouder ook gedupeerd is op basis van hardheid van het stelsel of een onterechte kwalificatie O/GS. Daarnaast is het zo dat non respons maar één van de redenen is om gedupeerd te zijn op basis van individuele vooringenomenheid. Dit maakt dat het ook nog mogelijk is dat een ouder gedupeerd is op basis van individuele vooringenomenheid vanwege een andere reden. Dit is echter ook niet getoetst als er al sprake was van gedupeerdheid vanwege non respons.
Voor een volledige en correcte beoordeling moet voor elk jaar dat een ouder als gedupeerde is aangemerkt op basis van individuele vooringenomenheid getoetst worden of er 1) sprake is van gedupeerdheid op basis van individuele vooringenomenheid op basis van een andere reden dan non-respons of 2) sprake is van een andere gedupeerdheidsgrond. Dit kan niet uit de huidige dossiers worden gedestilleerd, omdat dit niet is onderzocht en hier niet naar gevraagd is in het ouderverhaal. Ook kan er uit een ouderverhaal blijken dat een ouder in de brievenadministratie staat én gedupeerd is op basis van non respons. Dit kan bijvoorbeeld zo zijn als uit het ouderverhaal blijkt dat het niet daadwerkelijk ontvangen van een brief aannemelijk kan worden gemaakt.
Om meer inzicht te geven in het proces van de integrale beoordeling is een illustratie bijgevoegd. Deze laat zien welke gedupeerdheidsgronden er zijn en wat de verschillende redenen kunnen zijn om tot deze gedupeerdheidsgrond te komen.

Vraag 2

Deelt u de conclusie dat er wel degelijk een inschatting van het aantal onterechte compensatiejaren gemaakt kan worden door in kaart te brengen in welke gecompenseerde toeslagjaren geen reacties op rappelbrieven zijn ontvangen van als gedupeerde erkende ouders, die zijn gecompenseerd vanwege vooringenomen handelen? Zo nee, waarom niet?

Nee, deze conclusie deel ik niet. Zoals ik in vraag 1 heb uitgelegd geeft het al dan niet ontvangen van een reactie geen sluitend beeld over de gedupeerdheid (en dus ook niet of de compensatie terecht was) van een ouder in dat betreffende jaar, omdat dit maar een stukje van de beoordeling is. Het geeft enkel een beeld welke ouders mogelijk ten onrechte op de grond non respons zijn gecompenseerd. Hier zitten ook ouders tussen die terecht zijn gecompenseerd om een van de genoemde redenen in vraag 1. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat een ouder zich (fysiek) aan een balie heeft gemeld.

Vraag 3

Zo ja, bent u bereid in kaart te brengen voor hoeveel toeslagjaren er is gecompenseerd vanwege vooringenomen handelen waarbij er tevens niet gereageerd op een rappelbrief, bij hoeveel ouders dit speelt en bij hoeveel ouders dit alle gecompenseerde toeslagjaren betreft? Zo nee, waarom vindt u het ook met het oog op de evaluatie van de hersteloperatie niet van belang om de omvang van (mogelijke) onterechte compensatie in kaart te brengen, mede gelet op het trekken van lessen voor de toekomst?

Zie het antwoord op de vragen 1 en 2. Om betrouwbaar in kaart te kunnen brengen in welke gevallen sprake kan zijn van een onterechte compensatie zouden integrale beoordeling opnieuw moeten worden uitgevoerd. Dat is niet uitvoerbaar en onwenselijk voor de betreffende ouders.

Vraag 4

Deelt u de conclusie dat de kans dat de desbetreffende ouders in dezelfde jaren ook op andere gronden zijn gedupeerd in de praktijk bijzonder klein is, aangezien dergelijke gronde (fraude/CAF-onderzoeken etc) zijn uitgesloten van de selectie voor het massale uitvraagproces? Zo nee, waarom niet, welke compensatiegronden kan dit dan betreffen en hoe vaak zouden deze onder de desbetreffende groep in hetzelfde toeslagjaar voorkomen?

Nee, deze conclusie zoals gesteld deel ik niet. Ik deel de conclusie dat ouders die in een CAF/Fraude onderzoek zaten niet in het massale proces zaten. Echter kan een ouder ook om een andere reden dan non-respons gedupeerd zijn op basis van individuele vooringenomenheid. Ook kan er sprake zijn van gedupeerdheid op basis van hardheid van het stelsel of een onterechte O/GS-kwalificatie. Aangezien in de Integrale Beoordeling sprake is van volgordelijkheid, zijn hier geen getallen van.
Zoals eerder met de Kamer heb gedeeld kan ik concluderen dat als deze administratie eerder in de hersteloperatie gebruikt was dit mogelijk invloed had kunnen hebben op het gesprek met ouders over de vraag of en in welke mate ouders gedupeerd waren. Echter kan ik op individueel niveau geen conclusies trekken.

Vraag 5

Waarom heeft u al voorafgaand aan de uitkomsten van het ADR-onderzoek naar de brievenadministratie uw eigen speelruimte om te handelen inzake de betrokken dossiers publiekelijk zwaar ingeperkt? Deelt u de conclusie dat u nooit op deze manier een voorschot op dit onderzoek had moeten nemen, zeker nu de enorme omvang van mogelijke onterechte compensatie duidelijk is geworden? Zo nee, waarom niet?

Ik heb geen definitief standpunt over het mogelijk gebruik van de informatie ingenomen voordat uit het onderzoek bleek dat de administratie daadwerkelijk betrouwbaar was.
Wel heb ik besloten de hersteloperatie voort te zetten gedurende het onderzoek, een lange vertraging was niet uitlegbaar, en heb ik aangegeven dat niet zou worden teruggekomen op reeds genomen besluiten. In de eerste plaats was de vraag of daarvoor een juridische basis bestond en ten tweede acht ik dit niet uitlegbaar aan als gedupeerde aangemerkte ouders.

Vraag 6

Waarom vindt u het voorkomen van mogelijke onrust, zoals u in antwoord op vraag 2 van dezelfde set Kamervragen aangeeft, belangrijker dan het waarborgen van terechte besteding van (potentieel) miljarden euro’s aan compensatie?

Ik heb in mijn beantwoording aangegeven dat ik op basis van de brievenadministratie pas iets over de gedupeerdheid van ouders kan zeggen als alle Integrale Beoordelingen, inclusief ouderverhaal, opnieuw gedaan worden.
Een nieuwe beoordeling kost veel tijd en brengt nieuwe uitvoeringskosten met zich mee. En creëert veel onrust onder als gedupeerde aangemerkte ouders, waarbij mogelijk voor een deel van de ouders geldt dat zij op dezelfde of een andere grond alsnog als gedupeerd zou worden aangemerkt. Hen opnieuw aan het gevoelige proces van beoordeling blootstellen acht ik niet uitlegbaar. Het is echter wel zo dat de administratie wordt gebruikt in bijvoorbeeld bezwaar-, beroep- en civiele zaken.

Vraag 7

Deelt u de conclusie dat in het theoretische geval van een herbeoordeling deze alleen gevolgen zou hebben voor ouders die blijkens de brievenadministratie ten onrechte als gedupeerde zijn aangemerkt? Zo nee, waarom niet? Zo ja, vindt u het voorkomen van onrust onder onterecht gecompenseerde ouders nog altijd belangrijker dan het bewaken van de geloofwaardigheid van de hersteloperatie?

Ik wil wederom vooropstellen dat ik deze beoordeling niet zal uitvoeren. Zoals ik in antwoord op vraag 7 heb aangegeven zal in een dergelijke situatie ook voor ouders die alsnog op een andere grond als gedupeerde worden aangemerkt de beoordeling opnieuw moeten plaatsvinden. Voor hen heeft een dergelijke herbeoordeling dus ook gevolg, en hen opnieuw aan het gevoelige proces van beoordeling blootstellen acht ik niet uitlegbaar.

Vraag 8

Onderschrijft u dat het ouderverhaal bij «non-respons» niet boven beschikbare feitelijke informatie gaat en dat het ouderverhaal dus «slechts» leidend is bij het ontbreken van dergelijke informatie? Zo nee, waarom is dit dan nog altijd als zodanig opgenomen in het handboek voor beoordelingen bij UHT? Zo ja, waarom verklaart u het ouderverhaal dan alsnog generiek belangrijker dan de aangetroffen brievenadministratie?

De beoordeling of een ouder gedupeerd is, is altijd afhankelijk van de specifieke omstandigheden van het geval. Indien UHT kan vaststellen dat uitvraagbrieven daadwerkelijk zijn verzonden, wordt in beginsel uitgegaan van een correcte verzending. Daarmee staat echter niet zonder meer vast dat geen sprake kan zijn van gedupeerdheid. Ook wanneer een brief is verzonden, kunnen zich omstandigheden voordoen waaruit volgt dat een ouder desondanks gedupeerd is geraakt. Zo kan een ouder bijvoorbeeld stellen wél op een uitvraagbrief te hebben gereageerd. UHT beoordeelt een dergelijke stelling op aannemelijkheid.
Indien aannemelijk is dat een ouder heeft gereageerd en een verlaging of nihilstelling desondanks heeft plaatsgevonden, kan sprake zijn van verwijtbaar handelen door Dienst Toeslagen en daarmee van gedupeerdheid. Het ouderverhaal wordt daarom niet generiek belangrijker geacht dan de beschikbare informatie uit de administratie, maar maakt onderdeel uit van de integrale beoordeling waarin alle relevante feiten en omstandigheden in samenhang worden gewogen.

Vraag 9

Deelt u de conclusie dat er ver voor de zomer van 2024 bij UHT al interne discussies liepen over de mogelijke beschikbaarheid van een accurate brievenadministratie?

In de jaren voorafgaand aan 2024 zijn er binnen de organisatie signalen afgegeven over de ruimhartigheid van het beleid, en de onaannemelijkheid van het feit dat in significante aantallen brieven niet zijn verzonden of ontvangen. Ook is er één signaal afgegeven over het bestaan van informatie over in een bepaalde periode verzonden brieven. Deze signalen zijn individueel onderzocht, maar hebben destijds niet geleid tot de kennis van de aanwezigheid van verzend- en ontvangstadministratie. In de zomer van 2024 is er voor het eerst een concreet signaal ontvangen over het bestaan van een administratie met vastleggingen van verzonden vraag- en rappelbrieven en ontvangen reacties.

Vraag 10

Waarom hebben dergelijke discussies niet tot een onderzoek geleid? Als dit wel is onderzocht, waarom is het bestaan van de administratie hier dan niet uit gebleken, mede gelet op het feit dat de werkwijze in dit proces nauwelijks tot niet is veranderd gedurende de jaren?

Alle signalen die toentertijd zijn binnengekomen hadden geen concrete verwijzing naar de brieven administratie. Deze signalen zijn wel altijd beoordeeld binnen de bestaande beleidsuitgangspunten, namelijk dat bij het ontbreken van een brief gedupeerdheid werd vastgesteld. Echter hebben deze signalen zonder concrete aanwijzingen over het bestaan van een betrouwbare verzend- en ontvangstadministratie hebben deze signalen – soms in afstemming met de Commissie van Wijzen – steeds geleid tot herbevestiging van het beleid of hoogstens tot beperkte aanpassingen daarvan.

Vraag 11

Waarom geeft u in de beantwoording aan dat na het signaal over het bestaan van de administratie in de zomer van 2024 «gelet op de mogelijke impact op ouders» besloten is tot een onafhankelijk onderzoek door de ADR, aangezien u tegelijkertijd nog lopende het onderzoek heeft aangegeven dat de ouderverhalen sowieso leidend zouden blijven?

Om de administratie te kunnen gebruiken acht ik het belangrijk dat de administratie betrouwbaar en volledig is. Temeer omdat de informatie uit deze adminstratie als contra-informatie aan ouders zouden worden tegengeworpen. Ik wilde niet het risico lopen dat ouders gevolgen ondervonden van het gebruik van de administratie zonder dat vast stond dat deze administratie volledig en betrouwbaar was.
Daarom heb ik de ADR gevraagd dit te onderzoeken. Het ADR-onderzoek staat los van de vraag hoe de informatie in de administratie binnen een individuele beoordeling moet worden gewogen en welke rol het ouderverhaal daarin speelt.

Vraag 12

Waarom heeft u gedurende anderhalf jaar waarin het onderzoek liep de kans laten lopen om te handelen op basis van de brievenadministratie, terwijl de uitkomsten van het onderzoek voor u materieel niet van belang waren?

Het onderzoek van de ADR heeft uitgewezen dat de onderzochte administratie van het massale proces betrouwbaar en volledig is. Daar was lopende het onderzoek nog geen duidelijkheid over. Gezien de mogelijke impact van het gebruik van de administratie als bron van contra-informatie richting de ouder en het feit dat in het verleden de informatiehuishouding gebreken kende vond ik het niet verantwoord deze informatiebron te gebruiken voordat de uitkomsten van het ADR onderzoek duidelijk waren. Dit betekent dat er vooruitlopend op de conclusies van het onderzoek ook geen werkinstructies zijn aangepast.

Vraag 13

Zijn er specifieke interne werkinstructies gegeven over de afhandeling van dossiers gedurende de looptijd van het ADR-onderzoek? Zo ja, welke? Zo nee, waarom kon de financieel zeer kostbare werkwijze van blind varen op ouderverhalen ongewijzigd doorgang vinden terwijl er dermate sterke aanwijzingen voor het bestaan van ontkrachtende informatie waren dat u zich genoodzaakt zag de ADR hier onderzoek naar te laten verrichten?

Zie antwoord vraag 12.

Vraag 14

Hoe aannemelijk acht u het dat er op dermate grote schaal sprake is geweest van de uitzonderingssituaties zoals geschetst in antwoord op vraag 8, dat niet meer in algemene zin te stellen is dat een het versturen van een stopbrief inhoudt dat er niet (tijdig) is gereageerd op uitvraag- en rappelbrieven?

Dit zal altijd per casus beoordeeld moeten worden en ik kan hier dus geen algemene conclusies over trekken.

Vraag 15

Onderschrijft u dat zelfs in de uitzonderingssituaties die u schetst veelal geen sprake is van verwijtbaarheid van de kant van de Belastingdienst/Toeslagen, zoals in het geval van pas reageren ná het ontvangen van de stopbrief? Waarom rechtvaardigen ook dergelijke situaties in uw ogen het oordeel van gedupeerdheid en compensatie?

Nee. Ook in de situaties waar de vraag op doelt, kan sprake zijn van verwijtbaar handelen door Dienst Toeslagen. Het enkele feit dat een ouder pas na ontvangst van een stopbrief reageert, betekent niet automatisch dat geen sprake kan zijn van gedupeerdheid. De beoordeling is afhankelijk van de omstandigheden van het individuele geval. Indien wordt vastgesteld dat een ouder een stopbrief heeft ontvangen terwijl deze bij een juiste behandeling van diens situatie niet had mogen worden verzonden en de ouder daardoor schade heeft geleden, kan sprake zijn van verwijtbaar handelen door Dienst Toeslagen. In dat geval bestaat recht op compensatie. De uitgangspunten die hieraan ten grondslag liggen, zijn in 2020 vastgesteld en konden rekenen op brede steun van de Tweede Kamer.

Vraag 16

Waarom geeft u in antwoord op vraag 12 aan dat de Belastingdienst geen cijfers bijhoudt over (het risico op) het kwijtraken van post (in vergelijking met andere overheidsorganisaties), terwijl uit een korte zoektocht al blijkt dat door Capgemini eind 2020 nog onderzoek is gedaan naar het kwijtraken van fysieke stukken bij Toeslagen? Welke conclusie trekt u uit de bevindingen uit dat onderzoek ten aanzien van de bruikbaarheid van de brievenadministratie in het kader van non-respons?

Het Capgemini-onderzoek is niet in tegenspraak met het antwoord dat ik eerder heb gegeven. Het onderzoek had betrekking op klachten over zoekgeraakte fysieke stukken bij Toeslagen en was geen structurele meting van het aantal zoekgeraakte poststukken. Evenmin bevatte het een vergelijking met andere overheidsorganisaties.
Het onderzoek van de klachtdossiers laat wel zien dat de verwerking van ontvangen stukken kwetsbaar was en dat de registratie van ontvangen reacties geen sluitend en volledig beeld geeft. De conclusie is daarom dat de brievenadministratie relevante informatie kan bevatten, maar op zichzelf niet voldoende is om non-respons vast te stellen. De brievenadministratie kan aantonen dat een standaardbrief administratief is verzonden, maar niet dat de ouder deze heeft ontvangen. Ook kan uit het ontbreken van een geregistreerde reactie niet zonder meer worden afgeleid dat de ouder niet heeft gereageerd. Daarvoor moeten ook het overige dossier en het verhaal van de ouder worden betrokken.

Vraag 17

Hoe rijmt u uw conclusie dat de brievenadministratie geen antwoordt biedt op de vraag of ouders in de praktijk wel of niet gedupeerd zijn met uw antwoord op vraag 16, waaruit blijkt dat de werkwijze en administratie inzake het massale aanvraagproces nog altijd onveranderd zijn aangezien dit proces goed functioneert? Hoe kunt u tegelijkertijd stellen dat het proces altijd goed heeft gefunctioneerd én dat ouderverhalen over het vermeende massale disfunctioneren van dit proces leidend blijven?

Zoals ik in mijn eerdere beantwoording in vraag 8 heb benoemd kan een ouder ook met aanwezigheid van de brievenadministratie nog steeds gedupeerd zijn. Daarnaast wil ik ook benadrukken dat het proces om te beoordelen of een ouder gedupeerd is complex is en kan een ouder om andere redenen dan non-respons gedupeerd zijn op basis van individuele vooringenomenheid, zelfs als non-respons hier door de aanwezigheid van de brievenadministratie niet meer de reden voor is. Conclusies trekken over de gedupeerdheid van ouders kan enkel als de gehele integrale beoordeling, inclusief ouderverhaal, opnieuw wordt gedaan.
De beoordeling door UHT is ook niet gebaseerd op de veronderstelling dat door ouders verstrekte informatie verloren is gegaan. De beoordeling binnen de hersteloperatie richt zich op de vraag of de oorspronkelijke stopzetting rechtmatig was. Hierbij wordt alle informatie uit de systemen van UHT geraadpleegd. Indien niet kan worden vastgesteld dat een wettelijk vereiste uitvraag heeft plaatsgevonden en een toeslag desondanks is stopgezet, wordt die stopzetting als onrechtmatig aangemerkt. Een ouderverhaal is in deze beoordeling nodig om een duiding te geven van de feiten en omstandigheden van het individuele geval. Dit betekent ook dat UHT alle informatie uit de systemen gebruikt in de beoordeling. Als UHT op basis van de systemen niet kan aantonen dat de vereiste uitvraag aan de ouder heeft plaatsgevonden, geldt binnen de hersteloperatie het uitgangspunt dat bij twijfel in het voordeel van de ouder wordt geoordeeld. Dit proces is met de brievenadministratie ook niet anders geworden, UHT heeft enkel meer informatie tot zijn beschikking.

Vraag 18

Waarom neemt u afstand van het genoemde aantal in NRC Handelsblad van mogelijk 20.000 ouders die ten onrechte zijn gecompenseerd, terwijl u tegelijkertijd aangeeft dat u op basis van het ADR-onderzoek zelf geen beeld heeft van het aantal achteraf onterecht als gedupeerd aangemerkte personen?

Zoals in de brief van 6 februari jl. aan de Kamer is geschreven, wordt geconcludeerd dat als deze brievenadministratie eerder in de hersteloperatie gebruikt was dit mogelijk invloed had kunnen hebben op het gesprek met ouders over de vraag of en in welke mate ouders gedupeerd waren. Echter kunnen er géén conclusies getrokken worden over de gedupeerdheid van ouders op individueel niveau, dit vergt een volledige herbeoordeling inclusief ouderverhaal. Aangezien ik deze herbeoordeling niet kan en zal doen, wil ik ook niet speculeren over aantallen.

Vraag 19

Waarom geeft u in antwoord op vraag 12 over de rechterlijke uitspraak (Kamerstuk 2026Z15264) aan dat de vraag bij hoeveel van de 34.000 ouders die in één toeslagjaar als gedupeerde zijn aangemerkt op grond van institutioneel vooringenomen handelen sprake was van gedupeerdheid in het kader van het massale uitvraagproces alleen te beantwoorden is door dossiers handmatig te beoordelen? Waarom kunnen de toeslagenjaren niet gewoon naast de brievenadministratie worden gelegd en bent u bereid dit te doen in navolging van vraag 3?

Zoals ik in het antwoord op vragen 1 en 3 heb uitgelegd geeft het leggen van toeslagjaren van deze ouders naast de brievenadministratie een incomplete beoordeling.

Vraag 20

Erkent u dat standaard werd uitgegaan van institutioneel vooringenomen handelen indien een ouder aangaf ten onrechte van non-respons beticht te worden? Zo ja, waarom geeft u dan aan dat «onterechte non-respons» geen zelfstandige gedupeerdheidsgrond is, ook gelet op het beoordelingskader waarmee gewerkt wordt bij UHT?

Nee, UHT gaat niet automatisch uit van een onterechte non-respons. UHT kijkt altijd naar alle beschikbare feiten en omstandigheden. Daarbij wordt onder meer gekeken naar informatie uit de verschillende beschikbare systemen en wordt beoordeeld of aannemelijk is dat sprake is geweest van een onterechte non-respons.

Vraag 21

Hoe is de ontdekking van de fysieke dozen met FIOD-dossiers, waarnaar u verwijst in antwoord op vraag 21 (Kamerstuk 2026Z14866) in zijn werk gegaan?

De Belastingdienst voert actief beheer van het fysieke archief voor alle dienstonderdelen. Dit gebeurt volgens een zorgvuldig ingericht proces, waarbij voor ieder aangeboden archiefstuk wordt vastgesteld welke bewaartermijn op grond van de Archiefwet van toepassing is. Als onderdeel van het reguliere archiefbeheer heeft de FIOD begin oktober 2025 een aantal strafrechtelijke onderzoeksdossiers van Dienst Toeslagen behandeld. Hierover heeft de FIOD op 14 oktober 2025 de Chief Record Officer van Dienst Toeslagen geïnformeerd. In het kader van de Hotspot Toeslagenaffaire heeft de FIOD aangegeven welke dossiers voor bewaring in aanmerking komen en niet mogen worden vernietigd.1 Deze dossiers zijn uit het archief gehaald, apart gezet en geregistreerd. De dossiers zijn daarmee veiliggesteld en uitgesloten van vernietiging.

Vraag 22

Wanneer was sprake van de eerste signalen inzake deze dossiers, hoe is hierop geacteerd en door welke partijen?

Zie antwoord vraag 21.

Vraag 23

Wanneer was het bestaan van deze dossiers bij u bekend?

Zoals aangegeven in het antwoord op vraag 21 en 22 heeft de FIOD op 14 oktober 2025 de Chief Record Officer van Dienst Toeslagen geïnformeerd over de bij archiefwerkzaamheden aangetroffen dossiers en de vaststelling dat deze dossiers op grond van de richtlijnen voor de Hotspot Toeslagenaffaire bewaard moeten blijven. Op 4 juni 2026 zijn de Staatssecretarissen in de kantlijn van een overleg over de datakluis mondeling geïnformeerd over het FIOD-archief. Hoewel bewindspersonen doorgaans niet over regulier archiefbeheer worden bijgepraat, is dit specifieke onderwerp toen wel kort benoemd, zonder dat er sprake is van een verband met de datakluis. Het betreffende FIOD-archief staat daarmee los van de datakluis, evenals de aanpak hieromtrent.

Vraag 24

Betreft het hier dossiers die een (ander) licht (hadden kunnen) werpen op de vraag of als gedupeerde erkende ouders ook daadwerkelijk gedupeerd zijn? Zo ja, hoe beoordeelt u het dat deze dossiers kennelijk niet gebruikt zijn voor dit doel en hoe gaan deze alsnog worden ingezet?

De hersteloperatie heeft de afgelopen jaren in uitzonderlijke gevallen gebruik gemaakt van onderzoeksdossiers van de FIOD. In het geval de FIOD een onderzoek doet, kan dit relevante informatie bevatten bij het onderzoek naar gedupeerdheid van een ouder door UHT. De Wet hersteloperatie toeslagen biedt de UHT als daartoe aanleiding is de mogelijkheid om strafrechtelijke gegevens bij de FIOD en/of het Openbaar Ministerie op te vragen. De dossiers bij de FIOD blijven volgens de richtlijnen Hotspot Toeslagenaffaire voor UHT opvraagbaar.

Vraag 25

Welke jaren bestrijken deze dossiers?

De dossiers zijn van 2016 en de jaren hiervoor. Verdere specificering vereist dat de dossiers individueel moeten worden bekeken. De dossiers zijn indien nodig opvraagbaar. Een onderzoek naar de specifieke jaren van de dossiers is hiervoor niet relevant.

Vraag 26

Bestaat de mogelijkheid dat zich onder de aangetroffen fysieke stukken ook stukken kunnen bevinden, die aan de PEFD verstrekt hadden moeten worden? Zo nee, hoe kunt u dit uitsluiten?

Het gaat om strafrechtelijke gegevens. Deze gegevens zijn vertrouwelijk en worden bij uitzondering en slechts als daartoe specifieke aanleiding is gedeeld. Dit is in het geval van de PEFD niet aan de orde geweest.

Vraag 27

Wie is deze dozen met fysieke dossiers momenteel aan het beoordelen? Gebeurt dit door een externe partij? Zo nee, waarom is met betrekking tot deze informatiebron geen externe validatie nodig terwijl dit wel moest gebeuren bij de brievenadministratie door de ADR?

Deze dossiers maken onderdeel uit van het fysieke archief van de FIOD. Het betreft geen nieuw ontdekt archief, maar bestaande archiefstukken die in het kader van regulier archiefbeheer en conform de richtlijnen voor de Hotspot Toeslagenaffaire zijn beoordeeld door informatiespecialisten op vernietiging dan wel bewaring. Tegen die achtergrond is geen sprake van een afzonderlijk onderzoek of beoordeling door een externe partij. Deze dossiers mogen alleen gebruikt worden als daar een specifieke aanleiding voor is bij de hersteloperatie.

Vraag 28

Garandeert u dat niets van deze fysieke dossiers wordt vernietigd zolang niet onomstotelijk is vastgesteld dat deze niet gebruikt kunnen worden bij het vaststellen van gedupeerdheid en voordat de Kamer hierover is geïnformeerd? Zo nee, waarom niet?

Zoals benoemd in het antwoord op vragen 21 en 22 worden stukken die onder de richtlijnen voor de Hotspot Toeslagenaffaire vallen uitgesloten van vernietiging. De betreffende dossiers zijn juist in het kader van die richtlijnen geïdentificeerd en veiliggesteld.

Vraag 29

Hoe kunt u in antwoord op vraag 5 over de rechterlijke uitspraak op basis van de brievenadministratie (Kamerstuk 2026Z15264) stellen dat de rechterlijke uitspraak niet inhoudt dat er sprake is van onterecht aangemerkte gedupeerdheid, terwijl u tegelijkertijd aangeeft dat uit de rechterlijke uitspraak blijkt dat er geen sprake is geweest van institutionele vooringenomenheid richting de moeder?

De rechtbank heeft de verzend- en ontvangstbevestiging slechts als bewijs toegelaten om aan te tonen dat er geen sprake is van onrechtmatige besluiten, onterechte terugvorderingen of institutionele vooringenomenheid richting de moeder. De civiele rechter komt niet aan de beoordeling van de mate van gedupeerdheid. Deze vraag is in de zaak dan ook niet beantwoord en deze vraag zal ook niet door de civiele rechter beantwoord worden.
Zoals eerder benoemd is het beoordelingsproces of een ouder gedupeerd is veel uitgebreider en complexer dan non-respons en zelfs dan individuele vooringenomenheid. Zonder dat een ouder opnieuw beoordeeld wordt, inclusief ouderverhaal, kunnen er geen conclusies getrokken worden over de gedupeerdheid van deze ouder.

Vraag 30

Hoe aannemelijk acht u het dat er in deze zaak sprake is van andere gronden van gedupeerdheid, die niet door de verdediging aan de orde zijn gesteld? Deelt u de conclusie dat dit een puur theoretische redenering is?

Aangezien de zaak geen betrekking had op de vraag of een ouder al dan niet gedupeerd is, was dit niet relevant en is dit niet onderzocht. Een ouder kan gedupeerd zijn op basis van verschillende gronden. Over individuele gevallen kan ik verder geen uitspraak doen.

Vraag 31

Wat is de status van het onderzoek naar de bruikbaarheid van de brievenadministratie bij het verder voorkomen van stapelingsrisico’s in het kader van vervolgregelingen?

Ik heb onderzocht of het mogelijk was om op alle onderdelen van de hersteloperatie stapelingsrisico’s te voorkomen. Hieruit bleek dat het niet mogelijk was om de brievenadministratie breder toe te passen dan op dit moment gebeurt. Alle aanvullende regelingen zijn namelijk gebaseerd op de Integrale Beoordeling van de gedupeerde aanvrager. Toegang tot aanvullende regelingen, waaronder brede ondersteuning en aanvullende schadecompensatie, kan enkel worden ontzegd als uit de Integrale Beoordeling blijkt dat een ouder niet gedupeerd is. Om hierover conclusies te trekken moet de hele Integrale Beoordeling opnieuw worden gedaan en zoals ik al meermaals heb gezegd kan en wil ik dit niet doen.

Vraag 32

Betreft dit onder andere de brede ondersteuning en aanvullende schade? Zo nee, wat dan wel? Kunt u hier een uitputtend antwoord op geven?

Zie antwoord vraag 31.

Vraag 33

Kunt u tevens aangeven hoe informatie uit de brievenadministratie praktisch zal worden ingezet, ook gelet op bijvoorbeeld de rol van gemeenten inzake de brede ondersteuning?

De brievenadministratie zal niet breder ingezet worden dan op dit moment het geval is. Dit gaat dus om de volgende, eerdergenoemde, situaties:

Vraag 34

Deelt u het uitgangspunt dat geen cent, vanuit welke regeling in het kader van de afhandeling van de toeslagenaffaire dan ook, meer mag worden uitgekeerd aan personen, die voorkomen in de brievenadministratie zonder voorafgaande inhoudelijke check van deze administratie? Zo nee, waarom niet? Zo ja, hoe gaat u dit concreet vormgeven?

Ik deel dit uitgangspunt niet. Zoals meermaals benadrukt zegt het voorkomen in de brievenadministratie niet direct iets over de gedupeerdheid van individuele ouders.
Als blijkt dat ouders niet gedupeerd zijn, worden de aanvullende regelingen stopgezet en worden de gegevens van deze ouders met gemeenten gedeeld om de brede ondersteuning stop te zetten.

Vraag 35

Bent u bereid een meldpunt in te stellen waar (al dan niet voormalige) werknemers van in ieder geval de Belastingdienst, Toeslagen, CAF en de FIOD zich (indien gewenst anoniem) kunnen melden wanneer zij kennis hebben over informatie, die van belang kan zijn met betrekking tot de afhandeling van de toeslagenaffaire en die (mogelijk) nog niet bekend of gebruikt is? Zo nee, waarom niet en welke mogelijkheden om dergelijke meldingen te doen zijn er dan wel? Zo ja, hoe gaat u dit vormgeven en wilt u de Kamer hierover nauwgezet informeren?

Ik wil onderstrepen dat ik het belangrijk vind dat medewerkers die menen dat relevante informatie niet wordt betrokken bij de afhandeling van de toeslagenaffaire, dit kunnen melden. Het huidige meldlandschap: dat bestaat binnen Dienst Toeslagen biedt hiervoor voldoende ruimte, uit het recente medewerkersonderzoek blijkt ook dat 91% van de medewerkers weet waar ze met een integriteitskwestie naar toe kunnen.
In de eerste plaats kunnen medewerkers dergelijke signalen bespreken met hun leidinggevende of, indien zij zich daar niet vrij toe voelen, gebruikmaken van de bestaande interne of externe meldvoorzieningen. Binnen het Ministerie van Financiën is hier intern ruimte voor bij Integriteitsonderzoeken Financiën (IF). Bij het IF hebben (voormalig) medewerkers van heel Financiën (waaronder de uitvoeringsorganisaties Belastingdienst (inclusief FIOD), Dienst Toeslagen en Douane) de mogelijkheid om desgewenst anoniem melding te maken van mogelijke integriteitsschendingen of vermoedens van misstanden. De IF publiceert hier jaarlijks verantwoordingsrapportages over. Daarnaast is er extern ook een meldpunt voor medewerkers, namelijk de Commissie sociale veiligheid en integriteit. (Voormalig) medewerkers van heel Financiën kunnen hier hun vragen kwijt, ook als het gaat over betreffende kwestie.
Gelet op deze bestaande voorzieningen zie ik geen aanleiding om een afzonderlijk meldpunt in te stellen. Wel vind ik het belangrijk dat (oud-)medewerkers bekend zijn met de bestaande meldmogelijkheden. Daarom zal ik bezien hoe de bekendheid van deze voorzieningen eventueel verder kan worden vergroot.

Vraag 36

Wilt u deze vragen beantwoorden voorafgaand aan het plenaire debat over de datakluis?

Ja.

Vraag 1

Deelt u de mening dat de uurlonen van een Indonesische zeevaarder en een Europese zeevaarder van respectievelijk 3,25 euro per uur en bijna 15 euro per uur onwenselijk ver uit elkaar liggen als zij hetzelfde werk doen? Herkent u het feit dat de Indonesische zeevaarder meer dan vier keer zoveel uur moet werken voor dezelfde uitgaven tijdens een avond walverlof te bekostigen als zijn Europese collega? Erkent u dat dit wrang en oneerlijk aanvoelt voor de Indonesische zeevaarder?

Er is een verschil in loon voor het werk aan boord van een zeeschip tussen een zeevarende die in de EU woont en een zeevarende die in Indonesië woont.
Hierbij is de volgende context van belang. Het mondiale beloningssysteem in de zeevaart verschilt aanzienlijk van het beloningssysteem dat voor werk op het vaste land geldt. Dit komt doordat de zeevaart een geglobaliseerde beroepsbevolking kent. Voor zeevarenden is in ILO-verband (Internationale Arbeidsorganisatie) in een vroeg stadium een mondiale regeling getroffen inzake het vaststellen van de hoogte van het minimum maandloon, door middel van onderhandelingen door maritieme sociale partners. Dit is een belangrijk instrument om ervoor te zorgen dat zeevarenden op mondiaal niveau toereikende minimumlonen ontvangen, ongeacht onder welke vlag een schip vaart. De ILO minimum loonnorm – die niet bindend is – wordt gebaseerd op basis van het prijspeil in woonlanden van zeevarenden (de landen van herkomst). Dit betekent dat loonverschillen bestaan tussen zeevarenden woonachtig in Indonesië en zeevarenden woonachtig in de EU.
De zeevaart is daarmee wereldwijd de enige sector met een internationaal vastgestelde minimum loonnorm, met als oogmerk bescherming van zeevarenden en een internationaal gelijk speelveld voor reders. Vanwege het werk op zee is de toepassing van het woonlandbeginsel voor zeevarenden een internationaal gangbare praktijk.

Vraag 2

Acht u het wenselijk dat zeevaarders op Nederlandse schepen, ondanks het verrichten van hetzelfde werk, verschillend worden beloond vanwege hun nationaliteit? Zo ja, waarom?

Zeevarenden worden op Nederlands gevlagde schepen niet verschillend beloond vanwege hun nationaliteit. Het loon is afhankelijk van het prijspeil in het land waar zeevarenden woonachtig zijn. Dit betekent dat loonverschillen bestaan tussen zeevarenden. Ik kan mij voorstellen dat deze internationale systematiek vragen oproept, maar voor zeevarenden is dit de gangbare praktijk.

Vraag 3

Kunt u aangeven waarom de Kamerbrief alleen ingaat op de economische effecten van het loslaten van het woonlandbeginsel en niet op de de gevolgen van de huidige beloningsverschillen voor het welzijn en de rechtspositie van zeevarenden uit onder meer Indonesië, de Filipijnen en Oekraïne?

Door middel van de Kamerbrief van 18 februari 20261 is aan de Kamer het HCSS/Deloitte rapport «Het vlagregister en het woonlandbeginsel, economische en strategische waarde» aangeboden. Hiermee werd voldaan aan de toezegging aan de Kamer dat een onderzoek werd uitgevoerd naar de effecten voor de Nederlandse maritieme sector waarbij in kaart wordt gebracht wat het loslaten van het woonlandbeginsel en de daarmee gepaard gaande daling van het aantal zeeschepen in het Nederlandse vlagregister zou betekenen2. De brief geeft een beknopte samenvatting van het rapport én een korte weergave van de oordelen van het College voor de Rechten van de Mens. Tevens bevat de brief een passage over de wereldwijd vastgestelde ILO minimumloonnorm in de zeevaartsector, welke mede wordt gebaseerd op basis van het prijspeil in de woonlanden van zeevarenden.
In de procedurevergadering van de vaste commissie voor Infrastructuur en Waterstaat van 11 maart 2026 heeft de Kamer wederom verzocht om een schriftelijke reactie op het rapport. In de Kamerbrief van 7 april 20263 is verwezen naar de brief van 18 februari 2026 waarin beknopt de essentie van het rapport weergegeven.

Vraag 4

Kunt u alsnog ingaan op de gevolgen van het woonlandbeginsel voor deze zeevarenden?

Het woonlandbeginsel betekent voor deze zeevarenden dat zij worden beloond op grond van het prijspeil in hun woonland, zoals opgenomen in de op hen van toepassing zijnde lokale cao’s. De arbeidsvoorwaarden in deze lokale cao’s liggen boven de internationale minimumnormen.

Vraag 5

Erkent u dat juridisch gezien economische argumenten niet zonder meer een structureel onderscheid naar nationaliteit kunnen legitimeren?

Ik erken dat direct onderscheid op basis van nationaliteit zonder wettelijke grondslag niet door economische argumenten kan worden gerechtvaardigd. Hiervan is echter geen sprake. Er vindt geen structureel onderscheid naar nationaliteit plaats. De sociale partners zijn een onderscheid naar de plaats waar de zeevarende woonachtig is overeengekomen. Er is geen rechterlijke uitspraak dat een dergelijke afspraak niet is toegestaan.

Vraag 6

Bent u bekend met het rapport «Second opinion HCSS/Deloitte over het vlagregister en woonlandbeginsel» van Stichting Economisch Onderzoek (SEO), waarin SEO laat zien dat de schatting door HCSS/Deloitte onhoudbaar is en dat het aantal schepen dat omvlagt hooguit 20 procent bedraagt?1

Ja.

Vraag 7

Hoe reageert u op de hoofdbevindingen van dit rapport?

Het SEO rapport is een second opinion op het HCSS/Deloitte rapport dat SEO op verzoek van Stichting Equal Justice Equal Pay heeft opgesteld. De Stichting heeft eerder een sommatiebrief aan de Staat gestuurd waarin de Staat aansprakelijk wordt gesteld voor de gevolgen van de ongelijke beloning op Nederlands gevlagde schepen. De Stichting zal het rapport mogelijk willen inbrengen in een toekomstige procedure.
Ik heb met interesse kennis genomen van het SEO rapport. Net als het HCSS/Deloitte rapport bevat ook dit rapport feitelijke uitgangspunten en ramingen. SEO komt op basis van een alternatief scenario tot de conclusie dat niet meer dan 20% van de zeeschepen in het register omvlagt en dat HCSS/Deloitte de effecten van het omvlaggen overschat voor de Nederlandse economie. Zoals toegezegd aan de Kamer heb ik het Rijksregiebureau Maritieme Maakindustrie opdracht gegeven om aanvullend onderzoek te verrichten naar, kort gezegd, de brede effecten in Nederland naar de mogelijke economische en strategische gevolgen van het loslaten van het woonlandbeginsel. Ik wacht de uitkomsten van dat onderzoek eerst af en verwacht dat de Kamer hierover in het voorjaar van 2027 kan worden geïnformeerd.

Vraag 8

Hoe kijkt u aan tegen de methodologische kritiek van het rapport over de aannames van HCSS/Deloitte wat betreft bemanningssamenstelling, scheepstypen, het gewicht van loonkosten in de vlagbeslissing en het absorptievermogen van stijgende loonkosten?

Zoals aangegeven in de beantwoording op vraag 7 heb ik met interesse kennis genomen van het SEO rapport. De Kamer is geïnformeerd dat het Rijksregiebureau Maritieme Maakindustrie opdracht heeft gekregen om aanvullend onderzoek te verrichten naar de brede effecten in Nederland naar de mogelijke economische en strategische gevolgen van het loslaten van het woonlandbeginsel. Ik wacht de uitkomsten van dat onderzoek eerst af en zal dan ook reageren op de kritiek die SEO op het rapport van HCSS/Deloitte heeft.

Vraag 9

Hoe kijkt u aan tegen de bevinding van SEO dat de geraamde werkgelegenheidsverliezen niet of nauwelijks opgaan?

SEO gaat uit van een alternatief scenario, waarbij niet meer dan 20% van de zeeschepen in het Nederlands vlagregister omvlagt. SEO stelt dat van schade alleen sprake is als banen daadwerkelijk uit de Nederlandse economie verdwijnen. SEO geeft aan dat voor Nederlandse kapiteins noch voor Nederlandse officieren omvlagging tot schade zal leiden, vanwege het mondiaal tekort aan officieren en kapiteins. SEO voegt daaraan toe, dat indien er geen nieuwe baan op zee is, geen waarde voor Nederland verloren gaat zolang het werk binnen Nederland blijft, bijvoorbeeld elders in het maritieme cluster, zolang de walactiviteiten in Nederland (kunnen) blijven gevestigd.

Vraag 10

Bent u het eens met de observatie van SEO dat clustervoordelen samenhangen met de plaats waar economische activiteit aan wal plaatsvindt en niet met de vlag die een schip voert?

De observatie van SEO dat clustervoordelen samenhangen met de plaats waar de economische activiteit aan wal plaatsvindt is juist. Echter, er zijn ook clustervoordelen die met de vlag van een schip samenhangen, zoals opgenomen in eerdere Kamerbrieven over het Nederlands vlagregister.

Vraag 11

Deelt u de mening dat op basis van het Deloitte-rapport geen conclusies kunnen worden getrokken over het potentiële vertrek van een deel van de Nederlandse reders als pagina 43 van het rapport expliciet aangeeft dat hiernaar geen onderzoek is gedaan? Zo ja, waarom noemt de Kamerbrief het vertrek van Nederlandse reders als één van de potentiële risico's van omvlaggen?

Het HCSS/Deloitte rapport geeft expliciet aan dat nader onderzoek zal moeten uitwijzen welke effecten het loslaten van het woonlandbeginsel zal hebben op de keuze voor Nederland als vestigingsplaats van reders. Het kabinet heeft in de brief van 18 februari jl. ook geen conclusies getrokken, maar aangegeven met interesse kennis te hebben genomen van het HCSS/Deloitte rapport en dat het rapport een beeld geeft van het vlagregister en wat het loslaten van het woonlandbeginsel zou betekenen voor de economische en strategische waarde van het vlagregister.
In de Kamerbrief van 7 april jl. wordt aangegeven dat het uitvlaggen de kans vergroot dat rederijen geheel uit Nederland vertrekken, en dat aanvullend onderzoek zal worden verricht.

Vraag 12

Herkent u dat het niet toepassen van het woonlandbeginsel door andere Europese vlagstaten laten zien dat een hogere mate van loonharmonisatie niet noodzakelijkerwijs onverenigbaar is met operationele levensvatbaarheid?

Nee, dit herken ik niet. Uitgezonderd de enkele EU-lidstaat die geen vlagregister heeft, wordt de wereldwijde vastgestelde ILO minimumloonnorm in de zeevaartsector toegepast. Sommige EU-lidstaten doen dat middels een tweede vlagregister, waarin alle internationaal varende zeeschepen zijn ondergebracht.

Vraag 13

Bent u bereid om de woorden uit de Kamerbrief over het belang van het woonlandbeginsel te nuanceren gezien enerzijds het belang van welzijn en de rechtspositie van zeevarenden en anderzijds de overschatte gevolgen van het loslaten van het woonlandbeginsel?

Ik zie hier geen reden toe.

Vraag 14

Kunt u net als bij het Deloitte-rapport ook per brief schriftelijk reageren op de Second Opinion van SEO? Kunt u deze reactie voorgaand aan het commissiedebat Maritiem d.d. woensdag 30 september 2026 naar de Kamer sturen?

Naar aanleiding van het aanvullend onderzoek dat in opdracht van het Rijksregiebureau Maritieme Maakindustrie wordt verricht zal de Kamer naar verwachting in het voorjaar van 2027 opnieuw worden geïnformeerd.

Vraag 15

Bent u bereid om in het kader naar het onderzoek naar het behoud van Nederlandse gevlagde zeeschepen en de maritieme sector in Nederland ook maatregelen te onderzoeken hoe de concurrentiepositie van het Nederlandse vlaggenregister kan worden versterkt zonder gebruik te maken van verschillende loonstandaarden voor hetzelfde werk?

Met redersorganisatie KVNR en vakvereniging Nautilus vindt regelmatig en goed overleg plaats over de Nederlandse zeevaartsector. Hierbij is ook aandacht voor de concurrentiepositie van het Nederlands maritieme cluster. Het uitgangspunt is om het mondiale gelijke speelveld zo goed mogelijk te bewaken.
Het Rijksregiebureau Maritieme Maakindustrie laat momenteel aanvullend onderzoek doen waarbij inzichtelijk moet worden wat de potentiële (kwantitatieve) impact is voor de toekomstige bedrijvigheid en werkgelegenheid bij in Nederland gevestigde rederijen en de bredere maritieme cluster in Nederland bij het loslaten van het woonlandbeginsel.

Vraag 16

Kunt u zich in dit kader inzetten voor een afschaffing van het woonlandbeginsel op Europees, International Labour Organization (ILO) of anderszins internationaal niveau opdat zeevaarders gelijk worden beloond zonder dat dit ten koste gaat van de Nederlandse concurrentiepositie?

Nederland zet zich in ILO-verband in voor een continue verbetering van arbeidsvoorwaarden en arbeidsomstandigheden. De Nederlandse maritieme sociale partners hebben hierin een eigen rol, vanwege de tripartiete samenstelling in de ILO.

Vraag 17

Deelt u de mening dat een neerwaartse concurrentie op arbeidsvoorwaarden in de maritieme sector onwenselijk is en dat een internationale inzet dit kan tegengaan?

De zeevaartsector is mondiaal gereguleerd en om die reden dient op mondiaal niveau in plaats van op nationaal niveau inzet te worden gepleegd met het oog op bescherming van zeevarenden en een internationaal gelijk speelveld voor reders.

Vraag 18

Deelt u de zorg dat langdurige toepassing van het woonlandbeginsel kan bijdragen aan verdringing van Nederlandse zeevarenden en een afname van instroom in Nederlandse maritieme opleidingen?

Er vindt geen verdringing van Nederlandse zeevarenden plaats door toepassing van het woonlandbeginsel. Sinds decennia is sprake van een tekort aan Nederlands en Europese zeevarenden op de Nederlandse en EU gevlagde schepen, ondanks diverse -educatieve- campagnes om meer interesse te creëren voor maritieme opleidingen.

Vraag 19

Gelet op het feit dat het Deloitte-rapport vermeldt dat de Nederlandse vlag van groot strategisch belang is voor de nationale veiligheid maar geen onderscheid maakt tussen typen schepen, kunt u aangeven welke vormen van zeevaart volgens u met name van belang zijn (containervervoer, bulkvervoer, cruiseschepen, bijzondere scheepvaart – zeesleepvaart, bagger, oliewinning)? Maakt het voor de nationale veiligheid uit of al dan niet uitgevlagd wordt naar andere NAVO- of EU-landen?

Tijdens internationale crisis is het van belang dat ook de Nederlandse gevlagde vloot kan doorvaren. Het verlies aan vlootcapaciteit betekent onder andere een afname aan de nationale veiligheid (fysieke weerbaarheid, waaronder vervoer van troepen en militaire lading) en afname van de strategische autonomie (leveringszekerheid van goederen voor de bevolking). Afhankelijk van voornoemde situaties zal een bepaald type zeeschip benodigd zijn.
Nederland heeft uitsluitend jurisdictie over Nederlands gevlagde schepen en kan in «buitengewone omstandigheden» alleen controle over Nederlands gevlagde zeeschepen, scheepsruimten en bemanning uitoefenen.

Vraag 20

Kunt u uiteenzetten welke juridische risico’s u ziet indien het huidige woonlandbeginsel in stand blijft, mede in het licht van de uitspraak van het College voor de Rechten van de Mens?

De oordelen van het College voor de Rechten van de Mens zijn juridisch niet bindend. Daarbij geldt dat de cao Handelsvaart is aangegaan tussen de sociale partners, en niet de Staat. Het woonlandbeginsel staat algemeenverbindendverklaring van deze cao niet in de weg, omdat de tekst van de cao Handelsvaart niet kennelijk in strijd is met het recht.
Bij de algemeenverbindendverklaring is bepaald dat, voor zover sprake is van strijd met bij of krachtens de wet gestelde regels, die regels prevaleren – wat onder meer betekent dat als er onderscheid wordt gemaakt waar een objectieve rechtvaardiging voor nodig is, het aan de partijen in de uitvoeringspraktijk is om te zorgen voor een legitiem doel waarbij de ingezette middelen passend en noodzakelijk zijn voor het bereiken van dat doel.

Vraag 21

Kunt u deze vragen afzonderlijk beantwoorden voorafgaand aan het commissiedebat Maritiem?

Ja.

Vraag 1

Bent u bekend met het Woo-verzoek van NRC Handelsblad aangaande het besluit van toenmalig Minister Paul om het besluit van haar voorganger Van Hijum aangaande het afbouwen van de mogelijkheid om 25 procent van het minimumloon in te houden terug te draaien en de timing daarvan?

Ja.

Vraag 2

Klopt het dat het besluit van de Minister om deze maatregel terug te draaien reeds op 30 september bekend was, dat op 7 oktober een concept-Kamerbrief aan de Minister is voorgelegd, dat hier vervolgens twee weken overheen gingen en dat op 20 oktober vervolgens intern bekend werd dat een betrokken ambtenaar met de Minister had besloten om de brief pas na de verkiezingen te verzenden, dat daags erop door een andere ambtenaar eveneens werd aangegeven dat de Minister tot na de verkiezingen wilde wachten met communiceren over het niet afbouwen van de inhoudingsmogelijkheid per 1 januari 2026 en dat het communicatiebureau dat nieuwsberichten voor het ministerie verzorgt te horen kreeg dat er «nog even geen momentum is om hier iets over naar buiten te brengen», zoals uit de reconstructie van NRC aan de hand van het Woo-verzoek blijkt1? Zo nee, wat klopt er volgens u niet aan deze reconstructie en hoe is een en ander dan wél verlopen? Graag een concreet antwoord.

Ik zou graag een tijdlijn met u willen delen, die intern is gereconstrueerd:
Voorafgaand aan het voorleggen van de brief aan hun Minister, wil VRO deze eerst ook intern bespreken en afstemmen.

Vraag 3

Indien de gereconstrueerde gang van zaken klopt, erkent u dan dat deze niet in lijn is met de verklaring die de Minister tijdens het Kamerdebat op 27 november gaf voor de timing rond het informeren van de Kamer over haar besluit op 30 oktober -daags na de Tweede Kamerverkiezingen? Zo nee, waarom niet?

Nee. Het beeld is niet veranderd zoals de tijdlijn in het antwoord op vraag 2 ook laat zien.

Vraag 4

Hoe duidt in het licht van de uitkomsten van het Woo-verzoek dat Minister Paul tijdens dit debat in antwoord op vragen van het lid Ceulemans over deze timing aangaf: «We zijn terughoudend om met beleidsinhoudelijke brieven te komen, dus niet in een reces, niet in een verkiezingsreces. Tegelijkertijd is de praktische kant van de zaak dat de ambtelijke afstemming met VRO pas op 29 oktober afgerond was» en «De suggestie wordt gewekt dat ik gepland en bewust heb gedacht: zo, die drop ik de dag na de verkiezingen. Dat is helemaal niet aan de orde. Dat is oprecht niet aan de orde.2»Vindt u deze verklaringen in lijn met hetgeen uit de Woo-verzoeken is gebleken, namelijk dat expliciet wordt aangegeven dat de Minister pas na de verkiezingen de Kamer wilde informeren en communiceren over het terugdraaien van de inhoudingsmogelijkheid? Zo ja, hoe rijmt u dit?

Ja. In zowel de Kamerbrief die op 20 november aan uw Kamer is aangeboden, als ook in het debat met uw Kamer op 27 november is voornoemde terughoudendheid gemeld. Daarbij is rekening gehouden met de staande parlementaire verhoudingen door terughoudend om te gaan met het sturen van beleidsbrieven tijdens een (verkiezings-)reces wanneer de Kamer deze niet in behandeling kan nemen.

Vraag 5

Hoe duidt u in het licht van de uitkomsten van het Woo-onderzoek tevens dat Minister Paul tijdens hetzelfde debat in antwoord op vragen van het lid Patijn (PRO) aangaf: «De suggestie wordt gewekt dat ik de timing heb laten afhangen van de campagne of het feit dat er verkiezingen aankwamen. Daar heeft het werkelijk helemaal niks mee te maken.» en «Nadat ik het besluit had genomen, zijn we aan de slag gegaan om die communicatie voor te bereiden. Ik werk samen met fantastische ambtenaren, maar als ik concepten voorgelegd krijg, vind ik er ook nog wat van. Dat gaat dan heen en weer. Vervolgens vond er ambtelijke afstemming plaats met het Ministerie van VRO. Uiteindelijk waren we er op 29 oktober ambtelijk uit. Toen is er een klap gegeven op die brief en is die uitgestuurd.» Vindt u deze verklaringen in lijn met hetgeen uit het Woo-verzoek is gebleken, namelijk een expliciet besluit om pas na de verkiezingen de Kamer te informeren en over de maatregel te communiceren over het terugdraaien van de inhoudingsmogelijkheid? Zo ja, hoe rijmt u dit?

Ja. Deze weging blijkt ook uit de Kamerbrief die op 20 november aan uw Kamer is aangeboden en waarin melding wordt gemaakt van voornoemde terughoudendheid. Ook in het debat noemt de Minister dat ze terughoudend is met beleidsinhoudelijke brieven tijdens een verkiezingsreces.
De politieke afstemming vond plaats tot en met 29 oktober. Toen was de Minister van VRO akkoord. De ambtelijke afstemming met VRO was op 7 oktober afgerond.

Vraag 6

Vindt u alles afwegende dat uw voorganger de Kamer juist en volledig heeft geïnformeerd over de timing van haar besluit om de inhoudingsmogelijkheid terug te draaien? Zo ja, hoe kunt u dit volhouden?

Voor zover ik kan beoordelen is er geen sprake van een afweging op basis van politieke gronden om de brief pas na de verkiezingen te versturen. Zie voorts ook de eerdergenoemde brief van 20 november aan uw Kamer.

Vraag 7

Zo nee, deelt de u de indruk dat het er alle schijn van heeft dat de Kamer door de Minister bewust onjuist geïnformeerd is over de besluitvorming rond dit dossier? Zo nee, waarom niet?

Zie antwoord op vraag 6.

Vraag 8

Was u bekend met de gang van zaken zoals blijkt uit het Woo-verzoek van NRC aangaande het bewust pas ná de verkiezingen informeren van de Kamer over het terugdraaien van de afbouw van de inhoudingsmogelijkheid? Zo ja, heeft u overwogen om het beeld dat uw voorganger hierover tijdens het Kamerdebat van 27 november schetste richting de Kamer recht te zetten? Zo nee, waarom niet en zo ja, waarom is dit niet alsnog gebeurd?

Ik ben op 6 juli van dit jaar geïnformeerd dat er een Woo-verzoek lag en wanneer de Woo-stukken met de indieners gedeeld zouden worden.

Vraag 9

Kunt u aangeven of indien nodig nagaan welke gesprekken uw voorganger heeft gevoerd met welke betrokken partijen en belanghebbenden in aanloop naar haar besluit om het verbod op inhoudingen voor huisvesting terug te draaien? Kunt u de Kamer voorzien van alle beschikbare informatie hieromtrent?

In het Kamerdebat van 27 november 2025 is door mijn ambtsvoorganger aangegeven dat de standpunten van alle stakeholders duidelijk waren door de eerder uitgevoerde verkenning en ook nog eens bevestigd waren in de internetconsultatie. Er was dus geen nieuwe aanleiding om daarover met hen in gesprek te gaan.

Vraag 10

Deelt u de conclusie dat het bewust pas ná de verkiezingen informeren van de Kamer over een reeds genomen besluit sterk de suggestie wekt dat dit politiek beter uitkwam? Zo nee, waarom niet en welk andere motieven zijn dan volgens u aannemelijk?

Dit beeld herken ik niet, maar ik begrijp wel dat dit beeld is ontstaan. Hierover is in de Kamer ook het debat gevoerd. De stukken uit het Woo-verzoek bevestigen de uitgangspunten bij het besluit zoals die met uw Kamer zijn gedeeld in het debat en de brief die voorafgaand aan het debat naar de Kamer is verstuurd.

Vraag 11

Hoe is het besluit om de Kamer pas na de verkiezingen te informeren tot stand gekomen, welke personen en eventuele organisaties en andere partijen zijn hierbij -al dan niet in adviserende vorm- betrokken geweest?

In het antwoord op vraag 2 is een tijdlijn opgenomen die beschrijft hoe het besluit tot stand is gekomen.

Vraag 12

Bent u bereid het verbod op het inhouden van huur op het minimumloon, een maatregel die volgens de Arbeidsinspectie een prikkel vormt om buitenlands in plaats van Nederlands personeel aan te stellen, alsnog snel door te voeren en niet te wachten op het eventuele aannemen van de aangekondigde wet op de huurbescherming, aangezien het nog zeker een jaar zal duren voordat deze wordt ingevoerd? Zo nee, waarom niet?

In het Kamerdebat op 27 november 2025 zijn twee moties ingediend die verzoeken om de inhoudingsmogelijkheid op het minimumloon voor huisvestingskosten alsnog af te schaffen, zo mogelijk gelijktijdig met het wetsvoorstel van VRO over huurbescherming. Tijdens het Commissiedebat Arbeidsmigratie van 3 juni 2026 heb ik toegezegd uw Kamer over mijn standpunt te informeren. Uw Kamer ontvangt hierover zo snel mogelijk een brief van mij. Mijn inzet is om de inhoudingsmogelijkheid voor huisvesting in het minimumloon in lijn met de door de Tweede Kamer aangenomen moties gelijktijdig met de invoering van de huurbeschermingswet af te schaffen.3 4

Vraag 1

Bent u bekend met recente berichten in de media over toegenomen winsten in de fossiele energiesector, waaronder van de NOS1, het FD2 en The Guardian?3

Ja.

Vraag 2

Bent u daarnaast bekend met de analyse van Oxfam Novib4 waaruit blijkt dat de zes grootste olie- en gasbedrijven ter wereld in het tweede kwartaal van dit jaar bijna dubbel zoveel winst hebben gemaakt als daarvoor? Wat vindt u van deze analyse?

Ik ben bekend met deze analyse. Het klopt dat olie- en gasbedrijven wereldwijd hogere winsten maken. Het is hierbij van belang om op te merken dat deze bedrijven wereldwijd opereren en een groot deel van hun winst behalen met oliewinning. Dat zij wereldwijd hogere winsten behalen, betekent dus niet automatisch dat zij ook in Nederland meer winst maken aangezien zij in Nederland in zeer beperkte mate olie winnen.

Vraag 3

Kunt u een actueel overzicht geven van de crack spread5 per jaar sinds 2000?

De crack spread is het prijsverschil tussen de prijs van een vat ruwe olie en de prijs van het geraffineerde eindproduct (zoals benzine, diesel en kerosine). In onderstaande tabel is de crack spread berekend vanaf 2015. In 2026 ligt de crack spread met 26,90 dollar per vat beduidend hoger dan het gemiddelde in de afgelopen 10 jaar (6,3 dollar per vat) of dan de crack spread ten tijde van de energiecrisis in 2022 (11,30 dollar per vat). In 2025 bedroeg de productie in Nederlandse raffinaderijen circa 384 mln. vaten.
Op deze termijn was het niet mogelijk productiegegevens te ontsluiten van raffinaderijen van voor 2015. Deze productiegegevens zijn nodig om de mix van de productie van de raffinaderijen te bepalen (de output), waarmee de crack spread berekend wordt. Tot slot moet worden opgemerkt dat de gegevens over 2024 en 2025 voorlopig zijn en dat voor 2026 dezelfde productie is aangenomen als in 2025. Naar verwachting geeft dit een (lichte) onderschatting van de crack spread in 2026, omdat raffinaderijen relatief meer diesel en kerosine zijn gaan produceren en een hogere productie zullen draaien.
5,08
3,36
5,58
5,40
4,80
1,42
2,68
11,30
10,17
7,03
12,13
26,90

Vraag 4

Kunt u bevestigen dat er op dit moment sprake is van overwinsten in de fossiele energiesector of dat er in ieder geval sterke indicaties zijn dat dit het geval is? Zo nee, hoe verklaart u de genoemde nieuwsberichten en conclusies van Oxfam Novib dan?

Nederland kan in beginsel alleen belasting heffen over de winsten van de fossiele energiesector binnen zijn eigen jurisdictie. Daarnaast verschilt de ontwikkeling van de winstgevendheid per product, per onderdeel van de productieketen en mogelijk ook per olieconcern.
Voor de productie van ruwe olie constateert het kabinet dat de prijs sinds maart fors is gestegen, terwijl het niet aannemelijk is dat de kosten van olieproductie in dezelfde mate zijn gestegen. Het ligt dus voor de hand dat de winstmarges van productie bij oliemaatschappijen (sterk) zijn toegenomen. Dit slaat vrijwel volledig in het buitenland neer, omdat de olieproductie met 2,3 miljoen vaten per jaar in Nederland zeer beperkt is; dit bedraagt slechts circa 1 procent van het eigen verbruik.
Dit is anders voor de raffinagesector. Mede dankzij de strategische ligging aan zee heeft Nederland een aantal grote raffinaderijen en een marktaandeel van circa 10% in de totale Europese raffinageproductie. Het gaat om: Shell Pernis, BP Europoort, ExxonMobil Botlek, Zeeland Refinery (Vlissingen), Vitol Europoort en Gunvor Energy Europoort. Zoals uiteengezet in het antwoord op vraag 3 is de crack spread in 2026 sterk toegenomen, wat bij een raffinaderij – bij een gelijke of hogere productie – tot een hogere omzet zal leiden. Omzet is echter nog geen winst, maar dit is wel een indicatie is voor een hogere winstgevendheid. Belangrijke kanttekening hierbij is dat de exacte winsten afhankelijk zijn van bedrijfsspecifieke factoren, hier in het bijzonder de geldende inkoopcontracten en verkoopcontracten. De berekende crack spread in het antwoord op vraag 3 kan dus niet 1 op 1 vertaald worden in een hogere belastbare winst van Nederlandse raffinaderijen. Vanwege de bedrijfsgevoelige informatie heeft het kabinet geen exact zicht op hoe hoog deze winstmarges in werkelijkheid zijn.
Op basis van de ACM monitor brandstofprijzen6 concludeert het kabinet tot slot dat de commerciële winstmarges bij tankstations gemiddeld genomen niet zijn gestegen. Tankstations worden geconfronteerd met hogere inkoopprijzen, die vervolgens worden doorberekend aan consumenten. Er zijn op dit moment geen concrete aanwijzingen dat pomphouders hogere winstmarges realiseren.

Vraag 5

Hoeveel overwinsten hebben multinationals in de fossiele energie-sector gemaakt in het eerste halfjaar van 2026, uitgegaan van de definitie zoals gehanteerd in de Wet tijdelijke solidariteitsbijdrage 2022? Hoeveel van deze winsten zijn belastbaar in Nederland?

Vooropgesteld geldt dat de winst in Nederland van bedrijven die belastingplichtig zijn voor de vennootschapsbelasting reeds belast is. Hoe hoger de winst, hoe hoger de verschuldigde vennootschapsbelasting. De extra winst die bedrijven in de fossiele energiesector in 2026 zullen maken, hangt sterk af van de specifieke inkoop- en verkoopcontracten die worden gehanteerd en de kosten die zij maken bij de productie. In de Wet tijdelijke solidariteitsbijdrage is overwinst gedefinieerd als de genoten belastbare winst die meer bedraagt dan 120% van de referentiewinst. De referentiewinst is vastgesteld op de gemiddelde belastbare winst of het Nederlandse inkomen over de vier boekjaren, voorafgaand aan het bijdragejaar. Toegepast op 2026 wordt de referentieperiode gevormd door de jaren 2022 t/m 2025. In het antwoord op vraag 8 wordt een inschatting gegeven van de budgettaire opbrengst wanneer een soortgelijke solidariteitsbijdrage als in 2022 zou worden ingevoerd.

Vraag 6

Bent u het ermee eens dat het goed zou zijn om een overwinstbelasting voor de fossiele energiesector voor te bereiden, zodat op tijd tot heffing overgegaan kan worden? Zo nee, waarom niet? Hoe ziet u dit in het licht van de aangenomen moties van de leden Teunissen (Kamerstuk 23 432-683) en Klaver/Paternotte (Kamerstuk 36 933-9)?

Het kabinet begrijpt het ongemak dat er bedrijven zijn die profiteren van de oorlog in het Midden-Oosten. Er zijn duidelijke signalen dat de commerciële winstmarges in de oliesector zijn toegenomen. Voor Nederlandse bedrijven gaat het voornamelijk om de raffinagesector. Het is hierbij wel belangrijk om de huidige cijfers in perspectief te plaatsen: de energiesector is sterk cyclisch en deze marges volgen op periodes waarin de raffinagesector juist aanzienlijk slechtere tijden heeft gekend. Tegelijkertijd is de winst uiteindelijk een uitkomst van de prijs die op de markt tot stand komt. Hierop ingrijpen is verstorend voor de markt, terwijl de Nederlandse raffinagesector met een marktaandeel van circa 10% in de totale Europese raffinageproductie belangrijk is voor de Europese leveringszekerheid. Ingrijpen vermindert de prikkel voor bedrijven om te investeren. Als bedrijven verwachten dat (al dan niet achteraf) extra winsten worden afgeroomd, zullen ze minder geneigd zijn om risico’s te nemen of te investeren in nieuwe energieprojecten. Dit heeft mogelijk een negatief effect op het investeringsklimaat in Nederland. Een nationale overwinstbelasting voor de oliesector moet daarom zorgvuldig worden gewogen, temeer omdat de vormgeving juridisch niet eenvoudig is en de hogere winsten al worden belast via de vennootschapsbelasting. Het kabinet heeft daarom eerder aangegeven eerst in Europees verband te willen optrekken. Ter uitvoering van de motie van de leden Klaver en Paternotte7 heeft het kabinet tijdens de Ecofinraad van 4 en 5 mei opgeroepen tot een nadere analyse van het ontstaan van eventuele overwinsten bij olie- en gasbedrijven als gevolg van de huidige hoge prijzen. Daarnaast heeft het kabinet opgeroepen op EU-niveau de juridische mogelijkheden te verkennen voor het invoeren van een belasting op overwinsten als er inderdaad sprake is van overwinsten, op zowel de Ecofinraad van 4 en 5 mei als op de informele Energieraad van 12 en 13 mei. Tot nu toe heeft de Europese Commissie geen nadere uitgebreidere analyse gedeeld. Het kabinet geeft nog steeds de voorkeur aan een Europese analyse en aanpak, waarbij er ruimte is voor de specifieke nationale omstandigheden.

Vraag 7

Is het kabinet al begonnen met het voorbereiden van een overwinstbelasting? Zo nee, waarom niet?

Zie het antwoord op vraag 6.

Vraag 8

Hoeveel leverde de overwinstbelasting («tijdelijke solidariteitsbijdrage»), die over winsten in 2022 werd geheven, destijds op? Hoeveel zou deze zelfde heffing opleveren als hij over winsten in 2026 ook geheven zou worden, uitgaande van dezelfde definitie van overwinsten en tarieven als in 2022 en berekend op basis van de winstcijfers van de eerste twee kwartalen?

Op basis van de Wet tijdelijke solidariteitsbijdrage is indertijd € 2,7 miljard afgedragen. Het grootste deel hiervan is betaald door de gassector. Op basis van de huidige gasprijs is het echter niet de verwachting dat een overwinstbelasting over 2026 tot een substantiële opbrengst leidt. Alhoewel de gasprijzen in 2026 hoger zijn dan in 2025, ligt de gasprijs in 2026 niet hoger dan 120% van de gemiddelde gasprijs over 2022–2025. Een belangrijke reden hiervoor is dat in het jaar 2022 de gasprijs zeer hoog was. Bovendien is de gassector nu een stuk kleiner dan voorheen i.v.m. met het sluiten van de velden en minder investeringen in productie op de Noordzee.
Omdat de oliewinning in Nederland zeer marginaal is, is vanuit die sector nagenoeg geen opbrengst te verwachten.
Onder de Wet tijdelijke solidariteitsbijdrage is over 2022 € 325 mln. aan belasting afgedragen door raffinaderijen. Op basis van deze gerealiseerde belastingopbrengst en onder de aanname dat de ontwikkeling van de crackspread ten opzichte van 2022 tot een hogere winst leidt, kan een eerste ruwe inschatting worden gemaakt van hoeveel een nieuwe solidariteitsbijdrage in 2026 aan belastinginkomsten zou opleveren.
Alhoewel de bruto winstmarge en de fiscale nettowinst niet een-op-een aan elkaar gerelateerd zijn, zou deze bruto marge gebruikt kunnen worden voor een eerste indicatie. In 2026 is de bruto winstmarge ten opzichte van de referentieperiode in absolute zin ongeveer twee keer zo groot als de bruto winstmarge in 2022. Als grove inschatting zou een nieuwe solidariteitsbijdrage, die met terugwerkende kracht wordt ingevoerd vanaf 1 januari 2026 een belastingopbrengst in ordegrootte van ongeveer € 500 tot € 700 mln. kunnen opleveren. Wanneer de solidariteitsbijdrage zou gaan gelden vanaf moment van aankondiging, bijvoorbeeld vanaf 1 oktober 2026, bedraagt de budgettaire opbrengst in 2026 naar verwachting ongeveer € 125 tot € 175 mln. Deze raming is onzeker, omdat het afhangt van de ontwikkeling van de crack spread en de daarmee samenhangende ontwikkelingen in het Midden-Oosten in de komende maanden.

Vraag 9

In hoeverre is het juridisch mogelijk een dergelijke heffing opnieuw in te voeren, al dan niet met terugwerkende kracht, net als destijds?

De juridische houdbaarheid en uitvoerbaarheid van een dergelijke nieuwe overwinstbelasting is afhankelijk van de vormgeving van de maatregel. Daarbij is onder meer van belang dat de belastingplichtige en de belastinggrondslag zorgvuldig worden afgebakend. Bij de keuzes in de vormgeving van een nieuwe overwinstbelasting is ook van belang te bepalen voor welke periode de solidariteitsbijdrage zou gaan gelden: vanaf het moment van inwerkingtreding of met terugwerkende kracht tot een eerder tijdstip. Het kabinet acht het toekennen van terugwerkende kracht aan (belastende) belastingmaatregelen in beginsel niet wenselijk. In dit kader acht het kabinet relevant dat aan belastingmaatregelen die een verzwaring van de belastingheffing betekenen geen terugwerkende kracht mag worden gegeven, tenzij (zeer) bijzondere omstandigheden een afwijking van deze regel rechtvaardigen. Gelet op de uitzonderlijke omstandigheden van destijds, is de Wet tijdelijke solidariteitsbijdrage met terugwerkende kracht voor het jaar 2022 ingevoerd.7 Hoewel het kabinet deze terugwerkende kracht voor deze bijdrage gerechtvaardigd achtte, leidt deze terugwerkende kracht en een aantal andere aspecten van deze wet c.q. deze Europese verordening in zowel Nederland als daarbuiten tot veel procedures. Er is nog geen definitieve uitspraak in deze geschillen.

Vraag 10

Hoe snel zou het kabinet daartoe over kunnen gaan en hoeveel voorbereidingstijd is nodig?

Naar aanleiding van de ernst van de energiecrisis in 2022, heeft de EC zich genoodzaakt gezien om op niveau van de Europese Unie actie te ondernemen en in te grijpen door een Europese verordening voor het invoeren van een solidariteitsbijdrage voor te stellen. Naar aanleiding van deze verordening, heeft het kabinet in september 2022 de beslissing genomen om een solidariteitsbijdrage in te voeren en is – in korte tijd – wetgeving voorbereid en is die wetgeving in datzelfde najaar in het parlement behandeld om per 1 januari 2022 in werking te treden. Dit was – gegeven de Europese verordening en de uitzonderlijke omstandigheden van destijds – een buitengewoon snel proces, waarbij zoveel mogelijk aansluiting bij de Europese verordening werd gezocht. Hoewel een Europeesrechtelijk kader voor een nieuwe nationale solidariteitsbijdrage of overwinstbelasting juridisch gezien niet noodzakelijk is, meent het kabinet dat het invoeren van een dergelijke heffing, met het oog op het creëren van een gelijk speelveld tussen marktpartijen, op basis van een nieuwe Europese verordening wenselijk is. Bovendien is het wetstechnisch eenvoudiger dan het invoeren van een nieuwe nationale maatregel, omdat moet worden aangesloten bij een Europeesrechtelijk kader.
Er is nader onderzoek nodig om te kunnen aangeven op welke termijn de Belastingdienst een nieuwe solidariteitsbijdrage zou kunnen heffen en innen. Hierbij kan het moment dat de Belastingdienst gaat heffen en innen in principe los staan van (het startmoment van) de periode waarover de solidariteitsbijdrage moet worden afgedragen. Zo moet worden vastgesteld welke IV-aanpassingen nodig zijn, of bestaande systemen nog bruikbaar zijn en welke capaciteit daarvoor benodigd is. Sinds besluit tot invoering van de Wet tijdelijke solidariteitsbijdrage in 2022 zijn zowel de uitvoeringsomgeving als de randvoorwaarden veranderd. De destijds gerealiseerde technische oplossing sluit nog slechts beperkt aan op het huidige IV-landschap en voldoet niet vanzelfsprekend aan de huidige eisen op het gebied van architectuur, informatiebeveiliging, privacy en archivering.

Vraag 11

Welke nieuwe inzichten heeft u de afgelopen maanden opgedaan als het gaat om overwinsten en het belasten daarvan?

Mede op verzoek van uw Kamer heeft het kabinet afgelopen voorjaar een eerste analyse gemaakt van de toegenomen marges in de Nederlandse oliemarkt. De ACM heeft daarna de monitor brandstofprijzen gepubliceerd, die nauwkeurig beschrijft hoe de marges in de oliemarkt zich ontwikkelen. Deze monitor bevestigt de analyse die het kabinet in het voorjaar heeft gemaakt: met name bij olieproductie en raffinage zijn de marges sterk toegenomen. Het kabinet heeft zich daarnaast – conform verzoek van Uw Kamer – in Europees verband ingezet om een Europese overwinstbelasting voor olie- en brandstofproductie in te voeren. Tot nu toe heeft de Europese Commissie geen nadere uitgebreidere analyse gedeeld. Het kabinet geeft nog steeds de voorkeur aan een Europese analyse en aanpak, waarbij er ruimte is voor de specifieke nationale omstandigheden.

Vraag 12

Kunt u deze vragen vóór 1 september 2026 beantwoorden?

Het kabinet heeft gestreefd naar een zo spoedig mogelijke beantwoording.