Het artikel dat China Europa nu ook bestormt met medische apparaten |
|
Queeny Rajkowski (VVD), Hilde Wendel (VVD) |
|
Mirjam Sterk (CDA), Aerdts |
|
|
|
|
Bent u bekend met het artikel «China bestormt Europa nu ook met medische apparaten» naar aanleiding van de podcast Dagkoers van het Financieele Dagblad?1
Wordt er in Nederlandse ziekenhuizen momenteel gebruik gemaakt van Chinese medische technologie? Zo ja, om wat voor technologie gaat het en worden er ook gevoelige persoonsgegevens verwerkt, behandeld of opgeslagen? Wie voert de updates uit en doet het onderhoud van deze technologie?
Klopt het dat het St. Antonius Ziekenhuis gebruikmaakt van patiëntmonitoren van een Chinees bedrijf? Zo ja, wat vindt u hiervan, hoe wordt bescherming van patiëntgegevens gewaarborgd? Zijn er (Europese) alternatieven?
Op welke wijze is gewaarborgd dat medische gegevens van Nederlanders niet in handen komen van niet-Europese bedrijven of organisaties?
Deelt u de zorgen omtrent spionage, misbruik en privacy bij het gebruik van medische technologie van Chinese aanbieders? Zo nee, waarom niet?
Welke bevoegdheden hebt u om te garanderen dat medische informatie niet in Chinese handen komt te vallen? Als deze bevoegdheden onvoldoende zijn, aan welke mogelijkheden denkt u om dit wel te kunnen garanderen?
Deelt u de wens dat Nederland en Europa voor medische technologie niet te afhankelijk mogen worden van Chinese aanbieders? Zo ja, wat doet u hieraan? Zo nee, waarom niet?
Deelt u de wens dat het goed zou zijn om waar mogelijk te investeren in Nederlandse en Europese alternatieven zodat zorginstellingen, zoals ziekenhuizen, kunnen kiezen voor veilige alternatieven? Zo nee, waarom niet?
De aanpak van strategische afhankelijkheden en de verwerking van kritieke grondstoffen. |
|
Judith Buhler (CDA), Joris Lohman (CDA) |
|
Sjoerd Sjoerdsma (D66), Herbert |
|
|
|
|
Bent u bekend met het rapport «Strategisch handelen. Beleid voor een geopolitieke economie» van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) van 25 augustus 2026, en met de constatering daarin dat de vitale afhankelijkheden van Europa niet kleiner worden maar eerder groter?
Ja.
Kunt u, los van de nog te verschijnen kabinetsreactie op dit rapport, aangeven hoe de Nederlandse en Europese afhankelijkheid op het gebied van kritieke grondstoffen en clean tech zich feitelijk heeft ontwikkeld sinds de vaststelling van de China-strategie en de strategie voor economische veiligheid? Kunt u dat met cijfers onderbouwen, en aangeven of die afhankelijkheid in absolute zin is toegenomen of afgenomen?
Of de risicovolle strategische afhankelijkheden zijn toe- of afgenomen sinds 2019 is moeilijk te zeggen gezien de complexiteit van deze waardeketens. De (mogelijke) consequenties die dit type afhankelijkheid met zich meebrengt zijn wel steeds duidelijker. Zo is de toename van het aantal exportcontrolemaatregelen van China op kritieke grondstoffen de afgelopen jaren zorgelijk. Nederlandse bedrijven hebben te maken met onzekerheid en vertragingen bij de levering van bepaalde essentiële componenten. In andere EU-lidstaten geven bedrijven ook dergelijke signalen af. Bepaalde grondstoffen, halffabricaten of componenten uit derde landen kunnen soms niet worden geleverd. Het is mogelijk dat industriële productie die belangrijk is voor onze welvaart en veiligheid daardoor stagneert.
Tegelijkertijd blijkt uit een rapport van de Europese Rekenkamer dat we sinds het vaststellen van de Critical Raw Materials Act (CRMA) in 2023 als Europa te weinig voortgang boeken, en de afhankelijkheden onverminderd hoog blijven1. Het kabinet blijft zich derhalve onverminderd inzetten deze afhankelijkheden te mitigeren. Het volledig afbouwen van afhankelijkheden is niet realistisch.
Gegeven dat de WRR benadrukt dat Nederland scherper moet kiezen welke economische activiteiten strategisch relevant zijn, welke chemische ketens, basischemicaliën en verwerkingsstappen beschouwt het kabinet als strategisch relevant voor Nederland en Europa, en op basis van welke criteria wordt die keuze gemaakt?
Voor wat betreft chemische ketens, basischemicaliën en verwerkingsstappen kijkt het kabinet op zowel Europees als nationaal niveau naar strategische relevantie. Op Europees niveau worden binnen de Critical Chemicals Alliance strategische chemicaliën en productiesites geïdentificeerd en gewerkt aan maatregelen om de productie hiervan in Europa te behouden. Op nationaal niveau is onderzocht of en in welke mate onderdelen van de chemische sector kwetsbaar zijn en strategisch relevant. De resultaten kunnen op verzoek van de Kamer in een vertrouwelijke technische briefing worden toegelicht. Specifiek voor defensie is een studie uitgevoerd naar de rol van de chemie- en materialensector voor Defensie, en is een actieagenda opgesteld om strategisch relevante productiecapaciteit te behouden en te versterken. Deze Kabinetsaanpak chemie en materialen voor defensie is in mei 2026 met de Kamer gedeeld (Kamerstuk 27 830, nr. 490).
Deelt u de opvatting dat strategische autonomie niet alleen gaat over toegang tot kritieke grondstoffen, maar ook over de capaciteit om deze grondstoffen in Europa te raffineren, chemisch te verwerken en toe te passen in halfgeleiders, batterijen, defensietechnologie, medische producten en andere vitale waardeketens? Zo ja, welke beleidsconsequenties verbindt u daaraan?
Ja, die opvatting delen wij. De beleidsconsequentie die we hieraan verbinden is dat strategische projecten die de leveringszekerheid ten goede komen sneller uit de ontwikkelfase moeten komen. Het kabinet zet daarom in op het stimuleren en faciliteren van initiatieven in Nederland, complementair aan Europese strategische projecten.
Voor verschillende kansrijke Nederlandse initiatieven wordt momenteel in kaart gebracht in hoeverre de business case sluitend is of kan worden gemaakt, welke bijdrage deze kunnen leveren aan de Europese en Nederlandse leveringszekerheid en welke rol daarbij mogelijk is voor de nationale overheid en publieke financiers, zoals Invest-NL en Invest International. Daarbij geldt dat we niet alles in Nederland en Europa kunnen en willen doen. Daarom ziet het kabinet ook diversificatie wereldwijd als belangrijke manier om minder strategisch afhankelijk te worden, terwijl we zo goed mogelijk gebruik blijven maken van comparatieve voordelen.
Wordt bij afbouw of verduurzaming van bestaande chemische productie expliciet getoetst of daarmee strategische afhankelijkheden ontstaan of toenemen? Zo ja, hoe gebeurt dat; zo nee, is het kabinet bereid zo’n strategische toets in te voeren?
Het kabinet stuurt niet op afbouw van productie, wel op ombouw (en opbouw) van de productie van fossiele naar duurzame brand- en grondstoffen. Analyses van risicovolle strategische afhankelijkheden is een onderdeel van het staande beleid van dit kabinet. In algemene zin leidt verduurzaming door diversificatie van grondstoffen en productieroutes tot minder risicovolle strategische afhankelijkheden. Daarom ziet het kabinet geen aanleiding om deze monitoring specifiek voor de verduurzaming van de chemische productie uit te breiden.
De Europese inzet via de Critical Chemicals Alliance en het onderzoek naar strategische afhankelijkheden in de chemische sector wordt nader toegelicht in het antwoord op vraag 3.
Kunt u aangeven welk deel van het in Chili en Argentinië gewonnen lithium en koper in China wordt geraffineerd en verwerkt, en welk deel in de Europese Unie? Deelt u de constatering dat verwerking zich concentreert in China omdat de kosten daar kunstmatig laag worden gehouden, en niet omdat daar sprake is van een natuurlijk kostenvoordeel?
Cijfers van het Chileense overheidsagentschap CoChilco (Chilean Copper Commission) laten zien dat in 2025 3,8 miljoen ton koperconcentraat (ongesmolten en on-geraffineerd: 20–40% zuiverheidsgraad) werd geëxporteerd. Hiervan ging 67% richting China en 15% richting Japan. Slechts 6% van het koperconcentraat vindt zijn weg naar Europa.2
Volgens een recent rapport van het Chileense Sub-Secretariaat Internationale Handel van het Ministerie van Buitenlandse Zaken, ging van het gewonnen lithium in 2025 67% naar China, 22% naar Zuid-Korea en 5,6% naar Japan. Slechts 2,1% van het gewonnen lithium vond zijn weg naar Europa. Chili exporteert zijn lithium als lithiumcarbonaat en lithiumhydroxide. Bijna 100% wordt in Chili zelf geraffineerd tot deze chemische basisproducten.3
Volgens het Argentijnse Secretariaat voor Mijnbouw was China in 2024 de belangrijkste afnemer van lithium (68%), gevolgd door de Verenigde Staten (14%), Zuid-Korea (10%), Japan (4%) en Duitsland (4%).4 Hierbij gaat het om de export van lithiumcarbonaat en lithiumchloride.
Koper vormt vooral een kans voor de toekomst: grote Argentijnse koperprojecten zijn nog in ontwikkeling en de autoriteiten verwachten dat de export vanaf 2029 aanzienlijk zal toenemen.
Dat verwerking zich in een beperkt aantal landen concentreert komt deels door schaalvoordelen en deels door overheidssubsidies. Dit bemoeilijkt het opbouwen van alternatieve toeleveringsketens.
Kunt u aangeven wat de huidige status is van het EU-Mercosur-akkoord en het interim-handelsakkoord tussen de Europese Unie en Chili, en welke onderdelen daarvan op dit moment daadwerkelijk worden toegepast? Kunt u daarnaast per grondstoffenpartnerschap of memorandum dat de Europese Unie met Chili en Argentinië heeft gesloten aangeven welke concrete resultaten sinds inwerkingtreding zijn geboekt, uitgedrukt in investeringsbesluiten, gezamenlijke projecten of verwerkingscapaciteit die daadwerkelijk in aanbouw of in bedrijf is, en welke resultaten zijn uitgebleven?
Zoals aangegeven in de reguliere voortgangsrapportage handelsakkoorden,5 heeft de Raad op 9 januari 2026 met gekwalificeerde meerderheid ingestemd met de ondertekening en voorlopige toepassing van het EU-Mercosur akkoord. Vervolgens is het akkoord op 17 januari 2026 ondertekend. Het Europees Parlement heeft het EU-Mercosur akkoord nog niet goedgekeurd, in afwachting van de adviesprocedure bij het Hof van Justitie van de EU. In lijn met motie Van der Burg c.s. en motie Erkens c.s. worden de handelsafspraken in de tussentijd sinds 1 mei 2026 voorlopig toegepast.6 Voor wat betreft Chili, is de interim-handelsovereenkomst (iTA) sinds 1 februari 2025 in werking, en wordt de geavanceerde kaderovereenkomst (AFA) sinds 1 juni 2025 voorlopig toegepast voor wat betreft de onderdelen die onder de exclusieve bevoegdheid van de EU vallen en die niet via de iTA worden toegepast. Bepalingen over investeringsbescherming, consulaire bescherming en fiscale aangelegenheden zijn uitgesloten van voorlopige toepassing omdat deze onderdelen buiten de exclusieve bevoegdheid van de EU vallen. Ratificatie door de EU-lidstaten is vereist alvorens deze bepalingen in werking kunnen treden.
De vijftien grondstoffenpartnerschappen van de EU, waaronder die met Chili en Argentinië, zijn gericht op brede samenwerking op het gebied van kritieke grondstoffen. Daarbij gaat het onder meer om het identificeren van projecten in de waardeketen, samenwerking op het gebied van kennis en innovatie en verduurzaming van de sector.
Voor het EU-Chili partnerschap geeft Nederland hier invulling aan via verschillende activiteiten. Zo werken het Nederlands Materialen Observatorium en Nederlandse universiteiten samen met Chileense universiteiten op biologisch afbreekbare oplosmiddelen in het hydrometallurgisch proces voor de extractie van kobalt en Rare Earth Elements (REE’s). Daarnaast steunt Nederland een Europa-brede studie, gebaseerd op aanbevelingen van CEPAL (VN-Economische Commissie voor Latijns-Amerika en het Caribisch Gebied), naar de duurzame ontwikkeling van lithium- en koperwaardeketens in de regio. Ook werkt TNO samen met het Nationaal Lithiuminstituut (INLiSa).
Hoeveel tijd verstrijkt gemiddeld tussen het sluiten van een dergelijke afspraak en het moment waarop daadwerkelijk in verwerkingscapaciteit wordt geïnvesteerd? Hoe verhoudt dat tempo zich tot de snelheid waarmee Chinese partijen in dezelfde landen tot investeringsbesluiten komen?
Er zijn geen gegevens beschikbaar over de gemiddelde doorlooptijd tussen het sluiten van een partnerschap en daadwerkelijke investeringsbesluiten in verwerkingscapaciteit. Een besluit om te investeren ligt uiteindelijk bij bedrijven.
Daarnaast kost het diversifiëren van waardeketens naast investeringen ook tijd. Via de partnerschappen draagt de EU bij aan de randvoorwaarden voor het realiseren van diversificatie, zoals capaciteitsopbouw, verduurzaming en kennissamenwerking. De focus en het tempo van de samenwerking verschillen per land, afhankelijk van de aanwezige kritieke grondstoffen en lokale omstandigheden. De afgelopen jaren zijn er wel concrete stappen gezet in de samenwerking met bijvoorbeeld Chili. Zo is onder meer het Europese aardobservatieprogramma Copernicus beschikbaar gesteld aan Chili ter ondersteuning van efficiëntere en duurzamere lithiumwinning en is sprake van gezamenlijke EU-deelname aan grote mijnbouwbeurzen.
Herkent u het beeld, dat naar voren kwam tijdens het recente werkbezoek van de Kamerdelegatie uit de vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking aan Chili en Argentinië, dat deze landen de Europese Unie graag als derde partner naast de Verenigde Staten en China zouden zien, maar in de praktijk aanlopen tegen trage procedures, langdurige besluitvorming en een omvangrijk pakket aan voorwaarden? Zo nee, waarop baseert u dat?
Ik herken dit beeld. Ook uit het eerder genoemde rapport van de Europese Rekenkamer blijkt dat we sinds het vaststellen van de CRMA in 2023 als EU te weinig voortgang boeken.7
Met het ResourceEU-pakket van december 2025, beoogt de Europese Commissie echter een versnelling aan te brengen in de CRMA. Een onderdeel van ResourceEU is het beter toegankelijk maken van financiering van strategische projecten. Ook wil de Commissie werken aan sterkere Europese coördinatie ten aanzien van investeringsstromen, data over waardeketens, gezamenlijke inkoop, en de opbouw van Europese strategische voorraden met oprichting van een Critical Raw Materials Centre.
Tegelijkertijd hangt de vraag of er daadwerkelijk wordt geïnvesteerd in verwerkingscapaciteit niet alleen af van Europese procedures en besluitvorming. Het uitblijven van Europese investeringen hangt ook samen met het aantal bedrijven dat bereid is in deze landen te investeren en de technische kennis heeft, de beschikbaarheid van passende financiering en de onzekerheden in de markt.
Hoewel de EU niet altijd met dezelfde snelheid kan optreden als andere spelers, is de EU toch een aantrekkelijke partner omdat er een grotere focus op wederzijdse belangen en lokale ontwikkeling is dan bij andere grote geopolitieke spelers. De mijnbouwsector is een complexe sector met veel sociale en milieurisico’s.
Europese standaarden dragen bij aan duurzame grondstoffenwaardeketens. Dit is belangrijk voor het vergroten van leveringszekerheid doordat genoemde standaarden de risico’s op leveringsonderbrekingen verkleinen, investeringsbereidheid vergroten en lokaal draagvlak voor mijnbouwprojecten versterken.
Ligt Nederland op koers ten opzichte van de doelen uit de Critical Raw Materials Act? Welke strategische projecten op het gebied van raffinage en verwerking zijn in Nederland in voorbereiding of in uitvoering, en welke investeringsbesluiten zijn daarover het afgelopen jaar daadwerkelijk genomen?
De doelen uit de CRMA zijn ambitieuze en richtinggevende beleidsdoelen op EU-niveau. Zoals wij uw Kamer hebben geïnformeerd met de Kamerbrief Kabinetsinzet Nationale Grondstoffenstrategie van 7 juli 2026, zijn deze benchmarks niet nader uitgesplitst naar afzonderlijke grondstoffen of lidstaten.
Nederland beschikt over sterke uitgangsposities, onder meer op het gebied van raffinage, recycling en logistiek. Zoals ook gesteld bij de beantwoording van vraag 4, wordt voor een aantal Nederlandse initiatieven momenteel in kaart gebracht in hoeverre de business case sluitend is of kan worden gemaakt, welke bijdrage deze kunnen leveren aan de Europese en Nederlandse leveringszekerheid en welke rol daarbij mogelijk is voor de nationale overheid en publieke financiers, zoals Invest-NL en Invest International.
Vanwege commerciële vertrouwelijkheid, concurrentiegevoeligheid en het vroege stadium van verschillende trajecten, kunnen op dit moment geen bedrijfsnamen of nadere projectdetails openbaar worden gedeeld.
Hoeveel Europese handelsbeschermingsonderzoeken lopen er op dit moment die voor de Nederlandse industrie van belang zijn, en wat is de gemiddelde doorlooptijd tussen het indienen van een klacht en het opleggen van definitieve maatregelen? Deelt u de constatering dat maatregelen daardoor vaak te laat komen, zoals eerder gebeurde bij zonnepanelen, waar de Europese sector al was verdwenen op het moment dat de tarieven er kwamen?
De Europese Commissie heeft momenteel 22 nieuwe handelsdefensieve onderzoeken lopen. Dit betreft een combinatie van antidumping-, antisubsidie- en vrijwaringsonderzoeken. Daarnaast lopen er meerdere herzienings- en verlengingsonderzoeken van handelsdefensieve maatregelen die reeds van kracht zijn. Bij antidumpingonderzoeken besluit de Europese Commissie in beginsel binnen 45 dagen na indiening van een klacht over de opening van een onderzoek. Hierbij is ook de onderbouwing en kwaliteit van de klacht van groot belang. De Europese Commissie kan vervolgens bij antidumpingonderzoeken doorgaans na zeven tot acht maanden voorlopige maatregelen instellen, en definitieve maatregelen binnen dertien tot veertien maanden. De afgelopen jaren is er sprake van een toenemende vraag naar inzet van het handelsdefensief instrumentarium. Dat heeft geleid tot grote aantallen nieuwe onderzoeken en maatregelen, maar ook tot grotere werklast bij de Europese Commissie en daarmee vaak lange doorlooptijden. Het kabinet onderschrijft dat tijdige inzet van handelsdefensieve maatregelen van belang is voor de effectiviteit daarvan. Er bestaat ruimte voor verbetering van dit instrumentarium, evenals de strategische inzet ervan, om adequaat en effectief op te kunnen blijven treden tegen marktverstorende praktijken. Het kabinet zet zich hier in Europees verband dan ook nadrukkelijk voor in.
Welke instrumenten heeft Nederland zelf, los van de exclusief Europese bevoegdheid op het gebied van tarieven, om strategische afhankelijkheden te verkleinen? Kunt u daarbij specifiek ingaan op aanbestedingsvoorwaarden, investeringstoetsing en de inzet van nationale middelen, en aangeven hoe vaak deze instrumenten de afgelopen twee jaar daadwerkelijk zijn toegepast?
Nederland beschikt over een aantal beleidsinstrumenten om risicovolle strategische afhankelijkheden te helpen ondervangen en mitigeren. De Wet veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames is het juridische vangnet om transacties die een risico vormen voor de nationale veiligheid te toetsen en zo nodig maatregelen of in een uiterste geval een verbod op te leggen. Eén van de toetsingscriteria is het tegengaan van risicovolle strategische afhankelijkheden. Daarnaast bestaat er ook sectorale wetgeving, zoals de Energiewet, die ook de mogelijkheid biedt om specifieke risicovolle strategische afhankelijkheden tegen te gaan. Ook beschikt Nederland over de Wet beschikbaarheid goederen. Verder bestaat de mogelijkheid dat de overheid in uiterste gevallen een belang neemt in een onderneming indien dit noodzakelijk is ter waarborging van de nationale veiligheid, waaronder het tegengaan risicovolle strategische afhankelijkheden. Het kabinet kan geen uitspraken doen over specifieke casuïstiek van de afgelopen twee jaar vanwege het vertrouwelijke karakter daarvan.
Wat betreft kritieke grondstoffen, vormt de Nationale Grondstoffenstrategie het kader, waarbinnen ook aandacht is voor het van de grond krijgen van strategische projecten om de leveringszekerheid te versterken.
Bij welke Europese voorstellen voor steviger optreden op handelsgebied heeft Nederland het afgelopen jaar terughoudendheid bepleit, en op welke gronden? Bent u bereid die opstelling tegen het licht te houden nu de WRR concludeert dat niets doen eveneens een hoge prijs kent?
Zoals beschreven in de Minzet het kabinet in op een actief handelsbeleid. Zo sporen we de Europese Commissie aan tot het sluiten van nieuwe handels- en investeringsverdragen met derde landen, inclusief afspraken over toegang tot grondstoffen, omdat diversificatie van handelspartners onze weerbaarheid vergroot. Daarnaast bevorderen we een internationaal gelijk speelveld, het liefst in multilateraal kader, waar handelsmaatregelen tegen concurrentievervalsing en marktverstorende praktijken onderdeel van zijn. Nederland is dus juist niet terughoudend op handelsgebied, en stemt in EU-verband regelmatig vóór bescherming van de industrie. Hierbij vindt wel per geval een afweging plaats tussen de belangen van producenten, van importeurs of de verwerkende industrie en van de eindgebruikers, waaronder de consument. Uw Kamer zal separaat een kabinetsreactie op het genoemde WRR rapport ontvangen.
Welke gevolgen hebben de Chinese antidumpingheffingen op Europees varkensvlees en zuivel gehad voor de Nederlandse export, en hoe weegt het kabinet dit soort tegenmaatregelen mee bij zijn positiebepaling over toekomstige Europese maatregelen? Welke opvang is er voor sectoren die als vergelding worden geraakt?
Zoals reeds aangegeven in het Commissiedebat Raad Buitenlandse Zaken Handel van 19 november 20258 betreurt het kabinet de instelling van antidumping- en antisubsidieheffingen tegen de Europese en dus ook Nederlandse varkens- en zuivelsector door China. Het kabinet is zich ervan bewust dat deze heffingen zwaarwegende gevolgen hebben voor sommige bedrijven. Omdat er meerdere factoren meespelen die de omzet van bedrijven bepalen, kan het kabinet, gezien de complexiteit hiervan, geen uitspraken doen over concrete economische gevolgen. Het kabinet zet zich daarom samen met de Europese Commissie ervoor in om de situatie te verbeteren. Zo hebben zowel de Minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking als de Staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur hun zorgen over de heffingen uitgesproken tijdens de bezoeken aan China afgelopen juli en mei. Dit laat onverlet dat het kabinet niet overgaat tot compenserende maatregelen voor deze of andere sectoren die te maken krijgen met antidumping- of antisubsidieheffingen. Het kabinet zal, zoals gebruikelijk, voorstellen voor nieuwe Europese maatregelen op hun eigen merites beoordelen en daarbij een zorgvuldige afweging maken tussen de betrokken belangen, waaronder die van producenten, verwerkers en eindgebruikers.
Hoe weegt het kabinet de recente escalatie van het handelsconflict tussen de Verenigde Staten en Canada, en de oproep van premier Carney tot samenwerking tussen middenmachten? Welke concrete stappen zet Nederland richting landen als Canada, Japan, Zuid-Korea en de Zuid-Amerikaanse grondstoffenlanden?
Voor Nederland is het van belang dat internationale handelsregels gerespecteerd en nageleefd worden, aangezien dit voor stabiliteit en voorspelbaarheid in onze handelsrelaties zorgt. Om die internationale handelsregels te bestendigen versterkt Nederland, via de EU, ook de samenwerking met andere landen, waaronder nadrukkelijk ook middenmachten.
Concreet werkt Nederland al op verschillende manieren samen met een aantal van de genoemde grondstoffenlanden. Zo is er met Zuid-Korea sinds 2023 een jaarlijks bilaterale dialoog over ketenmonitoring van kritieke grondstoffen. Met de Canadese provincie Québec bestaat sinds 2025 een brede samenwerking op het gebied van waardeketenintegratie, onderzoek en circulariteit. Verder wordt met Chili samengewerkt onder het EU-Chili Memorandum of Understanding (MoU) op kritieke grondstoffen, zie voor meer informatie hierover het antwoord op vraag 7.
Zoals toegelicht in de Kamerbrief Kabinetsinzet Nationale Grondstoffenstrategie die uw Kamer op 7 juli jl. heeft ontvangen, hebben de bilaterale partnerschappen die Nederland heeft opgezet slechts beperkt resultaat gehad. Het kabinet zal daarom de focus leggen op prioritaire ketens en samenwerking in coalitieverband om meer impact te hebben op de diversificatie van grondstoffenketens.
Wanneer ontvangt de Kamer de kabinetsreactie op het WRR-rapport, en kunt u toezeggen dat deze voor de begrotingsbehandeling naar de Kamer komt?
We streven ernaar om de kabinetsreactie zo vroeg mogelijk in 2027 aan uw Kamer te sturen. Dit is ook een gebruikelijke reactietermijn voor een WRR-rapport. De WRR heeft een belangrijk rapport geschreven waarbij fundamentele vragen worden gesteld over het handels- en industriebeleid.
Kunt u deze vragen elk afzonderlijk en binnen de gebruikelijke termijn beantwoorden, en daarbij niet volstaan met een verwijzing naar de nog te verschijnen kabinetsreactie, aangezien de vragen zien op feiten en op de uitvoering van staand beleid?
Ja.
De onbetrouwbaarheid en vervolging van Tata Steel |
|
Ines Kostić (PvdD) |
|
Bertram , Stientje van Veldhoven (D66) |
|
|
|
|
Kunt u zich het besluit van het Openbaar Ministerie (OM) om Tata Steel IJmuiden B.V. (TSIJ) te dagvaarden wegens onder meer het opzettelijk en wederrechtelijk in de lucht brengen van schadelijke stoffen met mogelijke nadelige gevolgen voor de openbare gezondheid, het schenden van de zorgplicht, het handelen zonder vergunning en het niet melden van incidenten met rauwe kooks, nog herinneren?
Hoe beoordeelt u het feit dat de Staat op dit moment onderhandelt over maatwerkafspraken voor circa 2 miljard euro aan belastinggeld, met een bedrijf dat strafrechtelijk wordt vervolgd voor misdrijven die de volksgezondheid raken?
Vindt u het normaal om 2 miljard euro belastinggeld te geven aan een Indiaas bedrijf dat strafrechtelijk wordt vervolgd, door de toezichthouder (OD) als «calculerend en opportunistisch» wordt gezien, valse duurzaamheidsclaims doet en jarenlang aantoonbaar de regels overtreedt? Zo ja, wat denkt u dat dat uitstraalt richting burgers en doet met het vertrouwen in de Nederlandse politiek?
Kunt u uitgebreid ingaan op wat o.a. de stapeling van dwangsommen, overtredingen van regels en nu het vervolgingsbesluit van het OM betekenen in het licht van artikel 15.3 van JLOI, waarbij de Staat het recht heeft om zich in dit soort gevallen terug te trekken?
Vindt u het wenselijk dat bedrijven zoals Tata Steel die jarenlang de regels overtreden en door de toezichthouder (OD) als «calculerend en opportunistisch» worden genoemd, belastinggeld van de Nederlandse burgers krijgen? Zo ja, wat voor voorbeeld geeft u daarmee?
Vindt u Tata Steel nog een betrouwbare partner om afspraken mee te maken, aangezien Tata Steel strafrechtelijk wordt vervolgd, door de toezichthouder (OD) «calculerend en opportunistisch» wordt genoemd, valse duurzaamheidsclaims doet en jarenlang aantoonbaar de regels overtreedt? Zo ja, waarom en hoe onderbouwt u dat? Wat denkt u dat dat met het vertrouwen van burgers in u en de politiek doet?
Welke gevolgen verbindt u na dit vervolgingsbesluit, in combinatie met de vele overtredingen van de regels door Tata Steel in de afgelopen maanden, voor de inhoud en de timing van de voorgenomen mogelijke maatwerkafspraken met Tata Steel Nederland B.V. (TSN) en Tata Steel Limited (TSL)?
Bent u bereid om af te zien van het maken en ondertekenen van de maatwerkafspraken met Tata Steel op kosten van de Nederlandse belastingbetaler, gezien Tata Steel o.a. wordt vervolgd, valse duurzaamheidsclaims doet en aantoonbaar de regels blijft overtreden? Zo nee, waarom besteedt u Nederlands belastinggeld aan een onbetrouwbaar bedrijf, terwijl er veel Nederlandse burgers in nood en echt groene bedrijven wachten op steun?
Erkent u dat er een spanningsveld bestaat tussen de publiekrechtelijke verantwoordelijkheden van de Staat (toezicht, handhaving, strafrechtelijke opsporing) en de privaatrechtelijke afspraken die de Staat met hetzelfde bedrijf wil maken, zoals ook blijkt uit de JLOI waarin handhavingsstappen worden weggezet als «een zaak tussen OD NZKG en TSN»? Hoe voorkomt u dat van de maatwerkafspraken feitelijk een regulatory freeze uitgaat op handhaving, vervolging en aanscherping van regelgeving?
Hoe weegt u het risico dat strafrechtelijke sancties, zoals geldboetes en eventuele stillegging van installaties, boven op de reeds verbeurde dwangsommen van tientallen miljoenen euro's de toch al precaire financiële positie van Tata Steel verder verzwakken, en daarmee de uitvoering van de projecten waarvoor de Staat subsidie verstrekt in gevaar brengen? Erkent u dat dit het door de Adviescommissie Maatwerkafspraken Verduurzaming Industrie (AMVI) gesignaleerde risico van een «subsidiefuik» vergroot? Zo nee, hoe onderbouwt u dat en op welke onafhankelijke bronnen baseert u zich?
Deelt u de conclusie dat de uitkomst van de strafzaak rechtstreeks bepalend kan zijn voor de haalbaarheid van de kernbeloften van de maatwerkafspraken, aangezien Tata Steel eerder vaak zelf heeft gesteld dat een gedwongen (vervroegde) sluiting van de kooksgasfabrieken een «funest effect» zou hebben op de interne processen en de liquiditeitspositie, waardoor «de transitie naar Groen Staal zeer moeilijk zal worden»? Zo ja, waarom wordt met die afspraken dan niet op deze uitkomst gewacht, of worden zij daarvan niet afhankelijk gemaakt?
Aangezien de vervolging mede ziet op het niet melden van incidenten en het schenden van de zorgplicht, de toezichthouder Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied de handelwijze van Tata Steel eerder omschreef als «calculerend en opportunistisch», en de Expertgroep erop wees dat de werkelijke benzeenemissie (8,97 ton per jaar) ruim drie keer hoger bleek dan gerapporteerd (2,6 ton), hoe rechtvaardigt u tegen deze achtergrond dat de uitstootdoelstellingen in de JLOI en het milieueffectrapport (MER) vrijwel volledig zijn gebaseerd op door Tata Steel zelf aangeleverde, niet-gevalideerde gegevens?
Bent u (mede in het licht van het vervolgingsbesluit) bereid om, als u toch doorzet met de onverantwoorde maatwerkafspraken, op zijn minst:
Bent u bereid af te zien van een bepaling waarmee de Staat, zoals in eerdere maatwerkafspraken met andere bedrijven, onherroepelijk afstand doet van het recht op ontbinding en op vernietiging wegens dwaling (art. 6:228 en 6:230 BW), nu de vervolging mede berust op de verdenking dat Tata Steel onjuiste of onvolledige informatie heeft verstrekt en incidenten niet heeft gemeld? Erkent u dat het prijsgeven van deze rechten jegens een verdachte contractspartij onverantwoord is? Zo nee, waar baseert u zich dan op?
Hoe garandeert u dat de (financiële) belangen van Tata Steel geen invloed hebben op toekomstige handhavingsbesluiten en aanscherping van beleid (bijvoorbeeld inzake staalslakken, CO2-heffingen of netwerktarieven)?
Deelt u de mening dat het vervolgingsbesluit het belang onderstreept van de procedurele waarborgen van artikel 8 EVRM en het Verdrag van Aarhus, en dat omwonenden, die jarenlang zelf handhavingsverzoeken moesten indienen en eigen meetapparatuur moesten plaatsen, recht hebben op volledige inzage in en effectieve inspraak op de eventuele conceptmaatwerkafspraken vóórdat deze worden ondertekend? Bent u bereid de eventuele conceptmaatwerkafspraken ten minste zes weken voor ondertekening te publiceren?
Bent u bereid de resultaten af te wachten van een volledige gezondheidseffectrapportage (GER) en van een door de Omgevingsdienst en de Commissie m.e.r. toereikend geacht MER dat ziet op álle projecten die onderdeel uitmaken van de maatwerkafspraken, alvorens tot eventuele ondertekening over te gaan, zoals ook de Tweede Kamer op 7 april 2026 met 101 stemmen heeft verzocht? Zo nee, hoe verhoudt zich dat tot die aangenomen motie-Kostic c.s. (Kamerstuk 29 826, nr. 283)?
Welke gevolgen kan het lopende onderzoek naar de persoonlijke strafrechtelijke aansprakelijkheid van leidinggevenden hebben voor de personen met wie de Staat op dit moment aan tafel zit? Acht u het integer en verantwoord om onherroepelijke afspraken te sluiten met bestuurders die mogelijk zelf verdachte worden, mede (maar niet uitsluitend) in het licht van artikel 15.3 van de JLOI? Zo ja, wat denkt u dat dat met vertrouwen van burgers in u en politiek doet?
Op welke wijze worden de belangen van de ruim 800 aangevers en overige omwonenden, als slachtoffers van de vermoedelijk gepleegde feiten, betrokken bij de verdere besluitvorming over de eventuele maatwerkafspraken?
Kunt u een update geven over of Tata Steel, na opdracht van de ILT, staalslakken heeft ingedeeld als gevaarlijk, gezien de deadline om dat te doen al ruim verstreken is?1
Heeft u of uw ministerie voor de beantwoording van deze vragen contact gehad met Tata Steel? Heeft u zich voor (een deel van) uw beantwoording gebaseerd op informatie van Tata Steel? Zo ja, welke informatie van Tata Steel heeft u gebruikt?
Kunt u deze vragen afzonderlijk en tijdig beantwoorden, in ieder geval voor het volgende debat waar Tata Steel wordt besproken, gelet op de maatschappelijke onrust rond dit dossier?
Het bericht 'Consumentenbond constateert nog altijd tientallen voorbeelden van krimpflatie: ‘Hardnekkig probleem'' |
|
Jimmy Dijk (SP) |
|
Herbert |
|
|
|
|
Bent u bekend met het bericht «Consumentenbond constateert nog altijd tientallen voorbeelden van krimpflatie: «Hardnekkig probleem»»?1
Ja.
Wat vindt u ervan dat er nog steeds producenten zijn die hun inhoud verkleinen, met als doel consumenten het verschil tussen prijs en inhoud niet op te laten merken?
De stijgende prijzen van eerste levensbehoeften zijn voor heel veel mensen een belangrijk onderwerp, en terecht. Voor mensen in een kwetsbare financiële situatie kan dit zelfs elke dag een zorg zijn. Als prijsstijgingen niet opvallen, kan dat het gevoel geven dat mensen het gevoel geven dat ze grip op de situatie verliezen. Ik herken daarom de zorg bij consumenten dat producenten bewust de inhoud verkleinen om daarmee ongemerkt de prijzen te verhogen (krimpflatie). Voor de volledigheid merk ik op dat er ook andere redenen denkbaar zijn om de inhoud van een product te verkleinen, zoals het gerichter bedienen van de vraag van de consument.
Het is in de eerste plaats aan producenten om de eigenschappen van een product te kiezen. Consumenten maken op basis van prijzen een afweging om iets wel of niet te kopen. Producenten hebben daarmee een prikkel om de beste prijs-kwaliteitverhouding te bieden. Dit mechanisme werkt alleen als de prijs per hoeveelheid voldoende transparant is. Dat is een aandachtspunt, waar ik in de antwoorden op uw vervolgvragen op in ga.
Bent u het ermee eens dat mensen hierdoor voor de gek worden gehouden? Zo nee, waarom niet?
Het moet voor consumenten duidelijk zijn welke hoeveelheid van een product zij krijgen voor een bepaalde prijs. Momenteel vermelden supermarkten in veel gevallen de prijs per liter of per kilo op grond van het consumentenrecht (Besluit prijsaanduiding producten). Daarmee is de prijstransparantie op zichzelf gewaarborgd.
Het is echter voorstelbaar dat het consumenten niet direct opvalt als deze prijs per liter/kilo wijzigt, vooral als de verpakking nagenoeg hetzelfde blijft. Dit kan voor de consument tot een onaangename verrassing leiden.
Ik wil niet zover gaan om te zeggen dat mensen voor de gek worden gehouden, in de zin dat het om een onjuiste voorstelling van zaken zou gaan. De feitelijke informatie is immers aanwezig. Wel vind ik dat door het ongemerkt verkleinen van de verpakking de onjuiste suggestie gewekt kan worden dat de prijs niet stijgt. De bovengenoemde regels over prijsaanduidingen zijn er om consumenten betrouwbare informatie te geven over het product dat zij kopen. Wel is het zo dat een kleinere inhoud niet iedere consument zal opvallen, waardoor het als verkapte prijsverhoging gezien kan worden.
Bent u het met de Consumentenbond en deze fractie eens dat bedrijven transparant moeten zijn over het verkleinen van de inhoud van hun product? Zo nee, waarom niet?
Ik vind dat het voor consumenten helder moet zijn wat zij krijgen voor hun geld, zoals ik bij vraag drie schreef. In mijn beantwoording van uw vervolgvragen ga ik in op de vraag of «transparant zijn» ook betekent dat bedrijven verplicht moeten worden om de consument te attenderen op een verkleinde inhoud.
Wat vindt u van het voorstel van de Consumentenbond om supermarkten te vragen een label te plaatsen bij producten wanneer de inhoud verkleind wordt of om producenten te verplichten dit duidelijk zichtbaar aan te geven op de verpakking?
De voorstellen van de Consumentenbond zouden ervoor zorgen dat consumenten meer informatie krijgen dan nu het geval is. Voor de groep consumenten die uitgaat van gelijkblijvende hoeveelheid en alleen naar de prijs kijkt zorgt dit voor een betere afweging, omdat zij actief wordt geïnformeerd. Vanuit alleen dat perspectief zijn het goede voorstellen.
Verplichte maatregelen, zoals het plakken van stickers op het product of een waarschuwing op het schap, brengen echter ook extra kosten met zich mee voor het supermarkten en/of producenten. In beide gevallen is het voorstelbaar dat deze kosten worden doorberekend aan de consumenten.
Bent u van plan om deze maatregel in te voeren? Zo ja, wanneer? Zo nee, waarom niet?
Ik ga uit van een actieve rol van consumenten. Zij worden nu feitelijk gezien goed geïnformeerd over de prijs die zij betalen voor een bepaalde hoeveelheid. Als zij boodschappen doen kunnen zij elke keer opnieuw de afweging maken of zij een acceptabele prijs voor de geboden hoeveelheid betalen. Consumenten die onaangenaam verrast zijn door een verkleinde inhoud kunnen er als reactie voor kiezen om dit product niet (meer) te kopen. Dit kan voor bedrijven een prikkel zijn om producten niet ongemerkt te verkleinen. Belangenorganisaties zoals de Consumentenbond zijn in dit verband nuttig omdat zij consumenten alert maken op bepaalde praktijken.
Als ik bedrijven verplicht om maatregelen te nemen brengt dat administratieve lasten met zich mee. Of, en in hoeverre, dergelijke maatregelen ook een besparing voor de consument opleveren op boodschappen is onzeker. En tot slotte moet dergelijke wetgeving ook goed handhaafbaar zijn.
Daarom ben ik vooralsnog niet van plan om dergelijke maatregelen in te voeren. Dit neemt niet weg dat ik met de Consumentenbond in gesprek zal gaan over het thema boodschappenprijzen. Ik sta daarbij open voor nieuwe inzichten en wat mij betreft is elke mogelijke oplossing bespreekbaar.
Bent u ermee bekend dat landen als Zuid-Korea, Frankrijk, Italië en Oostenrijk wetgeving hebben om krimpflatie tegen te gaan? Hoe kijkt u aan tegen deze wetgeving?
Ik ben daar mee bekend. Ik heb mijn afwegingen rondom dergelijke wetgeving geschetst bij mijn antwoord op 6.
Bent u het ermee eens dat Nederland ook wetgeving zou moeten hebben om krimflatie tegen te gaan? Zo ja, hoe gaat u dit oppakken? Zo nee, waarom niet?
Op dit moment zie ik daarvoor niet voldoende aanleiding. Zie bovengenoemde antwoorden voor mijn afweging daarin.
Ik vind betaalbaarheid van boodschappen een heel belangrijk onderwerp, net als de daaraan gelinkte prijstransparantie. Ik erken ook dat er geen absolute grens is die bepaalt in welke gevallen consumenten voldoende geïnformeerd zijn. Daarom houd ik het maatschappelijke debat, en zeker het debat hier in de Kamer, nauwlettend in de gaten.
Bent u bereid om de Autoriteit Consument & Markt (ACM) de prijzen te laten controleren, en bij krimpflatie te reguleren en indien nodig te blokkeren?
De Autoriteit Consument & Markt is onafhankelijk toezichthouder. Het is in dit geval niet aan mij om hen aanwijzingen te geven, en er is geen wetgeving die krimpflatie verbiedt.
Ik zie dat de ACM veel aandacht heeft voor het thema betaalbare boodschappen. In dat verband denk ik bijvoorbeeld aan het marktonderzoek naar prijzen van levensmiddelen, waarvan zij de resultaten eind dit kalenderjaar verwachten te publiceren.
Welke andere maatregelen neemt u om de verwachte stijging van voedselprijzen dit najaar aan te pakken?
In beginsel grijpt het kabinet niet direct in op de prijzen. Prijzen zijn een uitkomst van vraag en aanbod en zijn een signaal van schaarste; hierop ingrijpen is over het algemeen onwenselijk. Wel borgt de ACM de concurrentie op de markten. Bij gebrek aan concurrentie is de ACM bevoegd om in te grijpen.
Het kabinet werkt aan het verminderen van lasten voor bedrijven in het algemeen. Zoals het verminderen van regeldruk. Ervan uitgaande dat er voldoende concurrentie is, zullen kostenbesparingen worden doorgegeven aan de consument. Ook pleit ik in Brussel voor een ambitieuze aanpak van territoriale leveringsbeperkingen. De Commissie neemt hierover naar verwachting eind dit jaar een beslissing.
De Europese Centrale Bank heeft als mandaat het handhaven van prijsstabiliteit in de eurozone en heeft als hoofddoel een inflatie van 2%.
Kunt u deze vragen elk afzonderlijk beantwoorden?
Ja.
De toenemende kwetsbaarheid van de Nederlandse chemische industrie door goedkope Chinese importen. |
|
Judith Buhler (CDA), Joris Lohman (CDA) |
|
Herbert , Sjoerd Sjoerdsma (D66) |
|
|
|
|
Bent u bekend met het artikel «Rabo: goedkope Chinese chemie maakt Nederlandse economie kwetsbaarder»1 waaruit blijkt dat Nederland relatief veel geïmporteerde Chinese chemie verwerkt in de eigen productie en dat een eventuele verdere prijsdaling van Chinese chemische producten de Nederlandse chemische sector opnieuw fors kan raken?
Ja.
Deelt u de zorg dat een toenemende afhankelijkheid van Chinese chemische halffabrikaten en eindproducten de Nederlandse economie kwetsbaarder maakt voor geopolitieke druk, exportrestricties en handelsspanningen?
Het kabinet deelt deze zorg, voor zover deze ontwikkeling in directe relatie staat tot het verlies van strategische productiecapaciteit binnen Nederland en de EU. Wederzijdse afhankelijkheden zijn een normaal en belangrijk onderdeel van het mondiale handelssysteem en zijn op zichzelf niet onwenselijk. Van een ongewenste strategische afhankelijkheid is sprake wanneer een product, dienst of technologie van cruciaal belang is voor het borgen van publieke belangen van Nederland en/of de EU, voor de continuïteit van vitale processen of wanneer sprake is van toegang tot gevoelige informatie voor derden, en er tegelijkertijd een hoog risico op leveringsonderbreking bestaat.
Dit geldt niet voor alle chemische halffabricaten en eindproducten. Voor chemische halffabricaten en eindproducten geldt, in beginsel, dat per product verschilt hoe strategisch en hoe risicovol een afhankelijkheid is. De chemische industrie vormt echter een belangrijke basis voor een groot aantal andere industriële waardeketens in Nederland en de EU. Het behoud van voldoende en concurrerende chemische productiecapaciteit is daarom van groot economisch en strategisch belang. Het verder wegvallen van deze productiecapaciteit kan niet alleen leiden tot nog grotere afhankelijkheid van import, maar ook de weerbaarheid en concurrentiekracht van bredere industriële waardeketens onder druk zetten.
Heeft u in beeld voor welke chemische grondstoffen, halffabrikaten en eindproducten Nederland en Europa in toenemende mate afhankelijk zijn van China en bij welke daarvan het verdwijnen van Europese productiecapaciteit een risico vormt voor onze economische veiligheid? Zo nee, bent u bereid dit in kaart te brengen?
Eén van de doelen van het economisch veiligheidsbeleid is het verminderen en voorkomen van risicovolle strategische afhankelijkheden. Hiertoe is de interdepartementale Taskforce Strategische Afhankelijkheden (TFSA) opgericht. In het kader van de TFSA worden door de departementen analyses uitgevoerd om risicovolle strategische afhankelijkheden te identificeren. Of en in welke mate onderdelen van de chemische sector kwetsbaar zijn door dergelijke risicovolle strategische afhankelijkheden, is onderzocht. Dit onderzoek is echter vertrouwelijk. Het kabinet is graag bereid de resultaten hiervan in een vertrouwelijke technische briefing toe te lichten. Daarnaast worden er op Europees niveau binnen de Critical Chemicals Alliance strategische chemicaliën en productiesites geïdentificeerd en gewerkt aan maatregelen om de productie hiervan in Europa te behouden. Dit gebeurt op basis van een methode die is vastgesteld binnen deze alliantie.
Hoe beoordeelt u de conclusie dat goedkope Chinese importen op korte termijn voor sommige sectoren voordelen kunnen opleveren, maar op langere termijn kunnen leiden tot verlies van strategische industriële capaciteit in Nederland en Europa?
Het kabinet erkent dat goedkope importen uit China op korte termijn economische voordelen kunnen opleveren, onder meer via lagere prijzen voor eindgebruikers en lagere kosten voor producenten. Daardoor kunnen dergelijke importen bijdragen aan een versterking van de concurrentiepositie, specialisatie en innovatie, wat ook op lange termijn positief kan uitwerken. Daarbij kan het voorkomen dat comparatieve voordelen die China geniet ertoe leiden dat bepaalde industrieën (deels) uit Nederland of Europa verdwijnen.
Tegelijkertijd vindt het kabinet het van belang om in strategische sectoren zorgvuldig te beoordelen of dergelijke importen op langere termijn kunnen leiden tot een ongewenst verlies aan industriële capaciteit in Nederland en Europa. De sluiting van strategische bedrijven is vooral zorgelijk wanneer deze het gevolg is van oneerlijke concurrentie, bijvoorbeeld door dumping, ongeoorloofde subsidies, door fossiele producten die strengere EU-normen voor verduurzaming omzeilen, of wanneer hierdoor strategische afhankelijkheden ontstaan die economische en veiligheidsrisico’s voor Nederland en de EU creëren of vergroten. In gevallen van dumping of ongeoorloofde subsidies kan in Europees verband worden opgetreden met het handelsdefensieve instrumentarium van de EU (zoals antidumping- of anti-subsidiemaatregelen) om een eerlijk en gelijk speelveld te waarborgen.
Op welke wijze betrekt u deze ontwikkeling bij de uitvoering van het rapport-Wennink en welke concrete stappen zijn sinds het verschijnen daarvan gezet om de Nederlandse chemische industrie en andere energie-intensieve sectoren structureel te versterken?
Het rapport Wennink stelt terecht dat Nederland en Europa strategisch relevant moeten worden en blijven door gericht in te zetten op strategische domeinen om zo een onmisbare rol te blijven spelen in mondiale hoogtechnologische waardeketens.2
Het kabinet voert gericht industriebeleid op specifieke sectoren. Dit zijn zes markten waar Nederland zich internationaal op kan onderscheiden en die sterk bijdragen aan het Nederlandse verdienvermogen, onze weerbaarheid en maatschappelijke missies. Innovatieve chemie is één van de zes focusgebieden.3
Erkent u dat er inmiddels stappen zijn gezet op het gebied van compensatie voor hoge energiekosten, maar dat dit alleen onvoldoende is om structurele achterstand ten opzichte van concurrenten buiten Europa weg te nemen?
Om over de gehele breedte de positie van de industrie te versterken is het ook noodzakelijk om te kijken naar het stimuleren van de vraag naar schone producten, het adresseren van oneerlijke concurrentie met derde landen en versnellen van procedures om verduurzamingsprojecten te realiseren. De Industrial Accelerator Act (IAA) levert hier een belangrijke bijdrage aan om dit in EU-verband vorm te geven. Momenteel wordt over het voorstel van de Commissie onderhandelt. Uw Kamer is over de Nederlandse inzet middels een BNC-fiche geïnformeerd.4
Welke aanvullende maatregelen neemt u om te voorkomen dat energie-intensieve industrie in Nederland verder krimpt of verdwijnt voordat Europese instrumenten daadwerkelijk effect sorteren?
Het kabinet treft nationale maatregelen om het gelijk speelveld voor de energie-intensieve industrie te verbeteren. In het Coalitieakkoord is opgenomen dat de CO2-heffing wordt afgeschaft en de hoge elektriciteitskosten voor de industrie gemitigeerd worden met de IKC-regeling en de envelop tegemoetkoming elektriciteitskosten. Het kabinet breidt de indirecte kostencompensatie voor ETS 1 (IKC-ETS) uit met 22 extra (sub)sectoren, in lijn met de door de Europese Commissie geboden nieuwe mogelijkheden binnen het Europese staatssteunkader. De uitbreiding richt zich specifiek op sectoren die door hoge elektriciteitskosten in zwaar weer verkeren, zoals de chemiesector. Verder heeft het kabinet middelen gereserveerd in een aparte envelop voor elektriciteitskosten waarvoor op dit moment bestedingsopties worden uitgewerkt. De Kamer wordt binnenkort per brief nader geïnformeerd over de opties voor elektriciteitskosten envelop en de vormgeving van de Indirecte Kosten Compensatie (IKC). Daarnaast zet het kabinet in op het realiseren van randvoorwaarden voor verduurzaming, zoals infrastructuur voor elektriciteit en CO2-opslag.
Deelt u de opvatting dat Nederland zich bij de onderhandelingen over de EU-verordening Industrial Accelerator Act (IAA) actief moet inzetten voor concrete vraagcreatie naar Europese en koolstofarme industriële producten? Welke inzet pleegt Nederland hiervoor in Brussel?
Vraagcreatie is één van de prioriteiten van Nederland bij de vormgeving van de IAA. Vraagcreatie geeft zekerheid dat er een afzetmarkt is voor schone producten uit de industrie. Het kabinet is van mening dat er meer ambitie in de IAA nodig is om beleid op vraagcreatie te versterken. Concreet zet Nederland in op instrumenten voor vraagcreatie in meer sectoren, gradueel oplopende productnormen voor koolstofarme productie en verplichte duurzaamheidslabels. Zie hiervoor ook het fiche over de Nederlandse inzet met betrekking tot de Industrial Accelerator Act.5
Welke mogelijkheden ziet u om publieke inkoop door Rijk, decentrale overheden en publieke instellingen nadrukkelijker in te zetten voor Europese, koolstofarme en strategisch belangrijke producten, binnen de kaders van het Europese aanbestedingsrecht?
Binnen de huidige kaders van het Europees aanbestedingsrecht staat het aanbestedende instanties vrij om kwalitatieve eisen te stellen binnen hun aanbesteding, zolang deze niet-discriminatoir zijn voor bedrijven uit EU-lidstaten, landen waarmee de EU een handelsovereenkomst met relevante afspraken over wederzijdse toegang tot elkaars aanbestedingsmarkt heeft afgesloten, of deelnemende landen aan het Government Procurement Agreement. Hiermee kan dus vooral de vraag naar schonere/koolstofarme producten gestimuleerd worden.
In de Industrial Accelerator Act worden vereisten voor publieke aanbestedingen opgesteld voor koolstofarme producten en de herkomst hiervan. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om staal, aluminium, cement, elektrische voertuigen en een aantal nettonultechnologieën uit de Net Zero Industry Act (NZIA). Op deze wijze krijgen aanbestedende diensten nieuwe extra handvatten om koolstofarme strategisch belangrijke producten in te kopen bij bedrijven uit EU-landen of landen waarmee de EU-handelsovereenkomsten heeft.
Deelt u de opvatting dat vraagcreatie en inkoop door overheidsorganen cruciaal zijn om de Europese industrie weer perspectief te geven, met name in strategische sectoren zoals chemie, staal, aluminium, cement, batterijen, net-zero technologieën en andere energie-intensieve industrie?
Die opvatting deelt het kabinet. Zie ook het fiche van de Industrial Accelerator Act.6
Bent u bereid om in Europees verband te pleiten voor duidelijke, uitvoerbare en ambitieuze criteria voor «Made in EU» en koolstofarme producten bij publieke aanbestedingen en publieke steunregelingen?
Nederland pleit in Europees verband voor duidelijke en uitvoerbare definities van koolstofarme productnormen.
De Nederlandse inzet in Europees verband ten aanzien van «Made in EU»-criteria (oftewel een EU-voorkeursprincipe) in de Industrial Accelerator Act is opgenomen in het fiche over dit voorstel.7 Ten aanzien van een EU-voorkeursprincipe is het kabinet terughoudend met de inzet hiervan. Nederland heeft als open economie baat bij een zoveel mogelijk open handels- en investeringsklimaat. Het kabinet hanteert daarom in de beleidsaanpak economische veiligheid het credo «open waar het kan, gesloten waar het moet». Indien minder ingrijpende maatregelen niet voldoende zijn en indien het verenigbaar is met internationale juridische verplichtingen van de EU, kan het EU-voorkeursprincipe wel worden gebruikt om de weerbaarheid van de Unie te versterken. Het kabinet zal per sector zorgvuldig afwegen of de baten opwegen tegen de kosten van een EU-voorkeursprincipe.
Wanneer komt u, via de Critical Chemicals Alliance (CCA), met een concreet actieplan voor vraagcreatie via publieke inkoop, inclusief tijdpad, verantwoordelijke departementen en betrokken publieke opdrachtgevers?
De Critical Chemicals Alliance (CCA) is een Europees initiatief, mede tot stand gekomen met expliciete steun van Nederland, omdat de uitdagingen voor de Europese chemische industrie niet uitsluitend nationaal van aard zijn en primair om een Europese aanpak vragen. De chemische industrie vormt een essentiële basis voor veel industriële waardeketens in Nederland en de EU. Het versterken van de productiecapaciteit en concurrentiekracht van de Europese chemische industrie draagt daarmee bij aan het Europese concurrentievermogen, de strategische autonomie en de weerbaarheid van de EU. Een Europese aanpak is daarin van belang om een gelijk speelveld binnen de interne markt te waarborgen en te voorkomen dat lidstaten afzonderlijk uiteenlopende nationale maatregelen nemen.
De aanbevelingen van de verschillende werkgroepen worden naar verwachting in oktober vastgesteld. Kort daarna zal het kabinet de aanbevelingen van de CCA appreciëren en de Kamer hierover informeren. Het kabinet zal daarbij in het bijzonder bezien welke aanbevelingen zich lenen voor Europese opvolging en welke bijdrage Nederland hieraan kan leveren.
Nederland blijft zich er in de tussentijd in Europees verband voor inzetten dat de Europese Commissie de aanbevelingen van de CCA voortvarend en adequaat omzet in concrete maatregelen. Daarbij is het van belang dat vraagcreatie op Europees niveau wordt ontwikkeld, zodat dit daadwerkelijk bijdraagt aan het versterken van de Europese chemische industrie en tegelijkertijd het gelijke speelveld binnen de EU wordt behouden.
Hoe voorkomt u dat overheidsinkoop primair blijft sturen op prijs als doorslaggevend criterium, terwijl daarmee onbedoeld de strategische afhankelijkheid van niet-Europese leveranciers wordt vergroot?
Regelgeving laat aanbestedende diensten tot nu toe vrij om zelf de afweging te maken tussen prijs of kwaliteit als doorslaggevend criterium. Maar de Europese Commissie heeft ook aangegeven dat ze met het voorstel voor herziene aanbestedingsregelgeving wil stimuleren dat er meer op kwaliteit in plaats van laagste prijs wordt gegund in de EU. De Europese Commissie heeft hierover op 9 september een voorstel gepresenteerd. U ontvangt hierover binnen de afgesproken tijdspaden een BNC-fiche.
Uit data van het aanbestedingsplatform TenderNed blijkt dat in Nederland al ongeveer 80% van de aanbestedingen gegund wordt op basis van de beste kwaliteit in plaats van laagste prijs. Nederland zit in de top-drie landen die op beste kwaliteit gunt en dit aantal is ook toegenomen de afgelopen tien jaar.8 Prijs wordt daarmee dus niet primair gebruikt als doorslaggevend criterium.
Welke concrete stappen heeft u sinds de aanneming van de motie-Bühler c.s.2 gezet om binnen de EU te komen tot een snellere inzet van handelsbeschermende instrumenten tegen staatsgesteunde overcapaciteit en oneerlijke concurrentie, waaronder in de chemische sector?
Zoals ook aangegeven in het schriftelijk overleg inzake de Raad voor Concurrentievermogen van 9 en 10 juli 202610 steunt het kabinet de inzet van de handelsdefensieve instrumenten van de EU waar dat kan bijdragen aan het gelijktrekken van het speelveld, en aan het beschermen van strategische sectoren tegen marktverstorende praktijken uit derde landen. Vanwege de toename van marktverstorende praktijken zoals dumping en ongeoorloofde subsidiëring, bestaat ook vanuit de industrie een toenemende vraag naar de inzet van het handelsdefensief instrumentarium. Het kabinet ziet ruimte voor verbetering van dit instrumentarium, evenals de strategische inzet ervan, om snel, adequaat en effectief op te kunnen blijven treden tegen marktverstorende praktijken. Het kabinet zet zich hier in Europees verband dan ook nadrukkelijk voor in. Zo heeft Nederland recent, o.a. omwille van de situatie in de chemiesector, een paper gesteund waarin wordt gepleit om de handelsdefensieve instrumentaria van de EU te verbeteren.
Bent u bereid om in EU-verband actiever te pleiten voor inzet van handelsinstrumenten, wederkerigheid in aanbestedingen en strengere voorwaarden voor markttoegang wanneer sprake is van staatssteun, dumping of strategische afhankelijkheidsrisico’s?
Het kabinet steunt de Europese Commissie bij een effectieve inzet van het Europese handelsinstrumentarium om haar markt tegen oneigenlijke concurrentie te beschermen. Daaronder vallen niet alleen klassieke handelsdefensieve instrumenten zoals antidumping of antisubsidiemaatregelen, maar bijvoorbeeld ook het Instrument Internationale Overheidsopdrachten (International Procurement Instrument, IPI) dat als doel heeft om meer wederkerigheid op de internationale aanbestedingsmarkten te creëren. Daarnaast kent de EU sinds 2023 de verordening buitenlandse subsidies (Foreign Subsidies Regulation, FSR) die interne marktverstorende buitenlandse subsidies poogt te adresseren. Parallel aan de inzet van deze instrumenten blijft de EU onverminderd inzetten op handelsdiversificatie via nieuwe handelsakkoorden en tracht zij via dialoog handelsbelemmeringen voor Europese bedrijven in derde landen weg te nemen. De EU zet dus reeds op meerdere fronten actief in om haar economische belangen te beschermen. Tegelijkertijd ziet het kabinet ruimte voor verbetering van het bestaande handelsdefensieve instrumentarium om adequaat te kunnen blijven optreden tegen het toenemende aantal marktverstorende praktijken door derde landen.
Bent u bereid deze vragen tijdig te beantwoorden, voorafgaand aan het commissiedebat (formele) Raad voor Concurrentievermogen (interne markt en industrie, onderzoek) van 22 september 2026, zodat de Kamer de antwoorden kan betrekken bij het commissiedebat over de Nederlandse inzet voor de Raad van Concurrentievermogen van 24 en 25 september 2026?
Ja.
Hoe beoordeelt u de effectiviteit van zelfregulering in deze sector, nu een zelf opgelegde norm bij een groot nieuw project ruim wordt overschreden?1
Conform de aangenomen motie van het lid Grinwis c.s.2 onderzoekt het kabinet de komende periode of en welk aanvullend beleid nodig is om op toekomstige gevallen te sturen. De Kamer wordt hierover dit najaar geïnformeerd middels de Kamerbrief «Regie op datacenters».
Kunt u toelichten welke informatie het Rijk op dit moment structureel ontvangt over het feitelijke drinkwatergebruik per datacenter in Nederland?
Vanuit de Energie efficiëntie datacentra (EED) rapportageplicht moeten datacenters, met een vermogen van ten minste 500kW, informatie aanleveren over onder meer «totaal watergebruik» en «drinkwatergebruik». De rapportage van 2026 over 2025 is gepubliceerd en te vinden op de RVO website: https://www.rvo.nl/onderwerpen/energiebesparingsplicht/eed-auditplicht/rapportageplicht-datacentra.
Deze cijfers betreffen het gerealiseerde gebruik in 2025 door datacentra die onder de rapportageplicht vallen. Datacentra die nog niet in gebruik zijn genomen, zijn hierin niet meegenomen.
Kunt u toelichten op welke juridische grondslag een bevoegd gezag het drinkwatergebruik van een nieuwe vestiging kan meewegen bij de verlening van een omgevingsvergunning?
De overeenkomst tussen een drinkwaterbedrijf en een zakelijke afnemer over het afnemen van water voor de bedrijfsprocessen betreft een privaatrechtelijke overeenkomst.
Het Besluit activiteiten leefomgeving kent geen specifieke grondslag voor de toetsing van drinkwatergebruik. Bij het beoordelen van een koelwatersysteem maakt het bevoegd gezag gebruik van de BREF industriële koelsystemen.
Deelt u de opvatting dat de beschikbaarheid van drinkwater in het huidige stelsel vooral achteraf wordt geregeld via de leveringsrelatie met het drinkwaterbedrijf, en niet vooraf in het ruimtelijk spoor?
Om tijdig de impact van ontwikkelingen op de drinkwatervoorziening in te kunnen schatten, en de drinkwaterbedrijven de mogelijkheid te geven daar in hun prognoses rekening mee te houden, wordt via de Nota Ruimte er op ingezet dat initiatiefnemers tijdig afstemming zoeken met drinkwaterbedrijven. De leveringsovereenkomst tussen een drinkwaterbedrijf en een zakelijke afnemer is een privaatrechtelijke overeenkomst.
Via de inzet vanuit het deltaprogramma zoet water ligt de focus op het vergroten van het bewustzijn dat er in Nederland niet meer altijd overal voldoende water van de juiste kwaliteit is. Als een initiatiefnemer een project realiseert zonder vooraf zich te verzekeren van de beschikbaarheid van voldoende water dan is dat aan die initiatiefnemer zelf.
Kunt u toelichten welke wijzigingen in wet- en regelgeving nodig zouden zijn om waterbeschikbaarheid een expliciete afwegingsgrond te maken bij vergunningverlening aan grootverbruikers?
Als een datacenter wil koelen met drinkwater, dan doet een datacenter een aanvraag bij een drinkwaterbedrijf. Een drinkwaterbedrijf beoordeelt deze aanvraag, zie ook het antwoord op vraag 6. Een datacenter hoeft voor het koelen met drinkwater geen onttrekkingsvergunning aan te vragen. Drinkwaterbedrijven hebben onttrekkingsvergunningen om hun klanten te beleveren. Wat betreft de wateronttrekkingsactiviteit is het al zo dat op grond van artikel 8.84 lid 1 onder a van het Besluit kwaliteit leefomgeving een omgevingsvergunning die betrekking heeft op een wateractiviteit alleen mag worden verleend als de activiteit verenigbaar is met het belang van het voorkomen en waar nodig beperken van waterschaarste. Daarmee heeft het bevoegd gezag al de mogelijkheid om bij toetsing van een initiatief hier bij haar beoordeling dit mee te nemen, en indien het watersysteem het niet toelaat een aanvraag te weigeren.
In het kader van het Nationaal Waterprogramma werk ik aan kaders voor grondwateronttrekkingen en gebruik.
Kunt u toelichten of het juridisch en uitvoeringstechnisch denkbaar is om de logica van de verdringingsreeks ook vooraf toe te passen, bij het toestaan van nieuw grootschalig drinkwatergebruik, in plaats van uitsluitend bij feitelijke schaarste? Zo ja, hoe kijkt u naar een dergelijke aanpassing?
Dat is niet nodig. Drinkwaterbedrijven hebben zelf een kader om nieuwe zakelijke aansluitingen beoordelen. Drinkwaterbedrijven beoordelen of zij voldoende drinkwater hebben om aan de vraag te voldoen en of het wel nodig is hiervoor water van drinkwaterkwaliteit te gebruiken. Tot slot kijken zij ook vooruit in hoeverre een bedrijf in de toekomst haar vraag kan laten dalen door efficiënter met het water om te gaan.
Kunt u toelichten in hoeverre de zorg- en leveringsplicht uit de Drinkwaterwet zich uitstrekt tot laagwaardig industrieel gebruik, zoals koeling?
Ja, de Drinkwaterwet stelt dat drinkwaterbedrijven een plicht hebben drinkwater te leveren aan afnemers die dit water gebruiken voor huishoudelijk gebruik. De leveringsplicht geldt niet voor water met drinkwaterkwaliteit dat gebruikt wordt als grondstof of proceswater.
Kunt u toelichten hoe u opvolging geeft aan de aanbeveling uit het Rli-advies «Zorg voor water» om de systeemverantwoordelijkheid voor de drinkwatervoorziening actiever in te vullen?2
Binnenkort ontvangt de Kamer een brief over de toezeggingen die zijn gedaan in het CD Water van 25 juni 2026. In deze brief wordt ook ingegaan op het RLi-advies.
Kunt u toelichten hoe een nieuwe aansluiting van deze omvang zich verhoudt tot het doel uit het Nationaal Plan van Aanpak Drinkwaterbesparing om het zakelijke drinkwatergebruik in 2035 met 20 procent te verminderen ten opzichte van de referentieperiode 2016–2019?3
De zakelijke drinkwaterbesparing wordt gecorrigeerd voor economische groei (zie Addendum Nationaal Plan van Aanpak drinkwaterbesparing, 2026). Daarnaast is in het NPVA Drinkwaterbesparing ook de doelstelling opgenomen dat laagwaardig gebruik van drinkwater wordt beperkt, zowel bij de zakelijke gebruikers als bij huishoudens. We streven naar «juiste kwaliteit voor het juiste gebruik». Hiervoor is afgesproken dat zakelijke gebruikers met hun drinkwaterbedrijf een zogenaamde «waterscan» uitvoeren om te bepalen of er wel echt drinkwater nodig is voor de processen en wat het besparingspotentieel is. Ook is afgesproken dat drinkwaterbedrijven bij uitbreidingen of nieuwe aanvragen van groot zakelijke gebruikers voor aansluiting op het drinkwaternet vooraf gesprekken voeren met de aanvrager om gezamenlijk de toepassing van het juiste water voor het juiste gebruik vast te stellen en de mogelijkheden voor drinkwaterbesparing in kaart te brengen.
Bent u bereid te verkennen of het besluitmoment over meer sturende maatregelen, dat nu is voorzien bij de herijking van dat plan in 2028, naar voren kan worden gehaald?
Nee, ik heb net met de stakeholders de eerste herijking van het NPVA Drinkwaterbesparing afgerond en een addendum op het plan vastgesteld in Bestuurlijk Overleg Water van juli jl. Daarin zit een aantal onderzoeken en verkenningen die nodig zijn om te kunnen overwegen om meer sturende maatregelen in te zetten. Zo wil ik de inzichten uit de waterscans afwachten om vervolgens benchmarks te kunnen stellen. De afspraak daarbij is dat IenW benchmarks opstelt voor het drinkwatergebruik van bedrijven per sector en dat bepaald wordt hoe deze benchmarks kunnen worden benut voor sturing, bijvoorbeeld via standaarden, beleidskaders of randvoorwaarden bij instrumenten. De voortgang van de uitvoering wordt jaarlijks gemonitord en elke twee jaar wordt de aanpak zo nodig bijgesteld.
Het buitensporige watergebruik van een nieuw datacenter in Amsterdam |
|
Ines Kostić (PvdD), Christine Teunissen (PvdD) |
|
de Bat , Boekholt-O’Sullivan , Vincent Karremans (VVD) |
|
|
|
|
Erkent u dat het onwenselijk is dat een nieuw commercieel datacenter jaarlijks circa 1,1 miljard liter drinkwater gebruikt, zeker tijdens een periode van uitzonderlijke droogte?1
Deelt u de opvatting dat drinkwater niet gebruikt zou moeten worden voor de koeling van datacenters, zeker wanneer alternatieve koeltechnieken beschikbaar zijn?
Bent u ervan op de hoogte dat het directe watergebruik van datacenters slechts een beperkt deel vormt van hun totale watervoetafdruk en dat het overgrote deel van het waterverbruik indirect is?
Kunt u actuele, onafhankelijke cijfers over de totale watervoetafdruk van datacenters (direct en indirect) in Nederland met de Kamer delen, uitgesplitst naar:
Kunt u aangeven welk aandeel dit vormt van de totale Nederlandse waterconsumptie?
Wordt bij de vergunningverlening en ruimtelijke afweging van datacenters rekening gehouden met de watervoetafdruk van de benodigde elektriciteitsproductie? Zo nee, waarom niet?
Welke landelijke wettelijke mogelijkheden heeft u om het gebruik van drinkwater door datacenters te verbieden of aan een bindend maximum te onderwerpen, mede gelet op de aangenomen motie-Grinwis c.s.?2
Hoe staat het met de uitvoering van de motie-Grinwis c.s. over het aanscherpen van de juridische criteria voor hyperscale datacenters en het stellen van effectieve wettelijke voorwaarden aan datacenters?3 Wat is de tijdlijn en wanneer krijgen we resultaten te zien?
Waarom gelden er op dit moment vooral landelijke vestigingsregels voor hyperscale datacenters, maar geen vergelijkbare landelijke begrenzingen voor watergebruik, elektriciteitsgebruik en maatschappelijke en ecologische belasting door andere grote datacenters?
Bent u bereid de bestaande landelijke regels uit te breiden naar datacenters die op dit moment niet onder de huidige definitie van hyperscale vallen, maar wel een groot beslag leggen op drinkwater of het elektriciteitsnet?
Bent u bereid om in landelijke regelgeving vast te leggen dat nieuwe datacenters geen drinkwater mogen gebruiken voor koeling?
Als een volledig verbod volgens u niet mogelijk is, bent u dan bereid een strikt landelijk maximum per datacenter en voor de sector als geheel vast te leggen? Zo nee, welke andere effectieve maatregelen bent u dan wel bereid te nemen?
Erkent u dat de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie en de daarmee samenhangende groei van datacenters zo snel verloopt dat wet- en regelgeving, democratische controle en maatschappelijke besluitvorming deze ontwikkeling onvoldoende kunnen bijbenen? Zo nee, hoe onderbouwt u dat?
Welke publieke voorwaarden moeten volgens u worden gesteld voor nieuwe datacenters of grootschalige AI-infrastructuur, zodat de baten aantoonbaar ten goede komen aan de Nederlandse samenleving en niet hoofdzakelijk terechtkomen bij buitenlandse technologiebedrijven?
Hoeveel van de datacenters in Nederland komt ten goede aan de Nederlandse en Europese digitale autonomie?
Bent u het eens met de stelling dat er gezien de schaarse ruimte in Nederland geen ruimte moet zijn voor datacenters voor big-tech-bedrijven buiten Europa? Zo nee, waarom niet en ten koste waarvan mogen zulke big-tech-datacenters dan gaan volgens u?
Bent u bereid om per direct een tijdelijk landelijk moratorium in te stellen op datacenters, totdat bindende landelijke wetgeving is vastgesteld over onder meer het directe en indirecte watergebruik, het energiegebruik, de belasting van het elektriciteitsnet en de gevolgen voor woningbouw en andere maatschappelijke functies? Zo nee, waarom niet?
Erkent u dat het maatschappelijk onaanvaardbaar is wanneer woningbouwprojecten door netcongestie vertragen of stilvallen, terwijl nieuwe energie-intensieve datacenters wel capaciteit kunnen krijgen en een datacenter al snel een capaciteit van 40 MW vraagt, wat in dezelfde ordergrootte is als 100.000 huishoudens? Zo nee, waarom niet?
Hoeveel elektriciteit gebruikt het voorgenomen datacenter in Amsterdam naar verwachting maximaal, en hoeveel netcapaciteit is daarvoor nodig?
Deelt u de opvatting dat woningbouw, zorg, openbaar vervoer, verpleeghuizen, scholen en andere vitale maatschappelijke functies voorrang moeten hebben op commerciële datacenters bij de verdeling van schaarse netcapaciteit? Zo nee, waarom niet?
Waarom zijn datacenters niet als afzonderlijke categorie opgenomen in het prioriteringskader voor nieuwe aansluitingen op het elektriciteitsnet? Welke prioriteit krijgen datacenters precies op dit moment in het kader?
Staat er een evaluatie van dit prioriteringskader gepland, om te zien in hoeverre netbeheerder hierdoor maatschappelijke aspecten meewegen bij het verdelen van netcapaciteit? Zo nee, bent u bereid deze evaluatie alsnog te doen?
Bent u bereid wettelijk vast te leggen dat nieuwe datacenters geen aansluiting krijgen zolang daardoor capaciteit wordt verdrongen die nodig is voor woningbouw of andere maatschappelijke prioriteiten? Zo nee, waarom niet?
Bent u bereid een landelijke vergunningsvoorwaarde in te voeren waarin datacenters verplicht worden hun elektriciteitsvraag flexibel af te schakelen tijdens piekbelasting en netcongestie?
Welke mogelijkheden ziet u om datacenters verplicht te laten bijdragen aan netverzwaring, flexibiliteit, opslag en lokaal energiebeheer, zodat de kosten niet op huishoudens en andere gebruikers worden afgewenteld?
Erkent u dat de gevolgen van datacenters voor drinkwater, elektriciteit, ruimte, warmte en klimaat het lokale belang overstijgen en daarom om landelijke regie vragen? Zo nee, waarom niet?
Kunt u deze vragen afzonderlijk en binnen de daarvoor geldende termijn beantwoorden?
De datakluis met documenten over het toeslagenschandaal |
|
Nicole Moinat (PVV), Gidi Markuszower (PVV) |
|
Eerenberg , Sandra Palmen (NSC) |
|
|
|
|
Op welke wijze is binnen het ministerie geborgd dat de wettelijke en procedurele informatieplicht richting de parlementaire enquêtecommissie volledig, tijdig en controleerbaar is nageleefd bij de omgang met de desbetreffende datakluis? Classificeert u deze borging met het huidige inzicht als afdoende en doeltreffend? Zo ja, waarom wel? Zo nee, waarom niet?1
Het Ministerie van Financiën heeft de informatieplicht richting de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening (PEFD) met verschillende waarborgen omkleed. Het uitgangspunt is altijd volledige medewerking in het belang van het onderzoek geweest. De informatiefase en het leveren van documenten zijn met zorgvuldigheid uitgevoerd. Onderzoekskeuzes en zoekmethoden zijn vastgelegd en transparant met de enquêtecommissie gedeeld. Daarnaast heeft het Ministerie van Financiën de Auditdienst Rijk (ADR) als onafhankelijke derde gevraagd de inrichting en uitvoering van het gehanteerde werkproces bij de levering van stukken aan de parlementaire PEFD te onderzoeken. Het doel van het onderzoek was om inzicht te geven in het doorlopen proces om zo witte vlekken in kaart te brengen en verbeteringen in de werkwijze door te voeren voor de volgende parlementaire enquête.
Ten aanzien van de datakluis zijn, zoals ook blijkt uit het BDO-rapport: «in de periode na 2019 verschillende activiteiten ondernomen, waaronder: het formuleren van KPI's voor opschoning en vernietiging; het opstellen van plannen van aanpak per directie; het uitvoeren van inventarisaties van de inhoud van de datakluis; het ontwikkelen van pilots en voorstellen voor (gedeeltelijke) ontsluiting. Uit interviews en verslaglegging volgt dat de uitvoering van deze activiteiten per directie en periode varieerde en dat de voortgang afhankelijk was van beschikbare capaciteit, prioritering en inzicht in de data.» De kennis over de datakluis was dus aanwezig in de organisatie. De in het rapport benoemde medewerker heeft in elk geval zorgvuldig gehandeld door de datakluis onder de aandacht te brengen.
Dat de datakluis desondanks niet is meegenomen in de zoekslag voor de PEFD had nooit mogen gebeuren. In onze brief van 10 juli 2026 hebben wij opgenomen dat wij de aanbeveling van BDO onverkort overnemen. Dit betekent dat wij de door BDO aanbevolen vervolgonderzoeken zullen doen, waaronder een onderzoek naar signalen in het proces van informatievoorziening. Hierin zal aandacht worden besteed aan mogelijke andere signalen over de datakluis, ook bij andere zoekslagen, en aan het oppakken van deze signalen.
Hoe is vastgesteld dat de betrokken medewerker, die reeds in 2022 kennis had van de datakluis, heeft gehandeld in overeenstemming met de interne zorgvuldigheids-, informatie- en archiveringsnormen die gelden bij parlementaire informatieverstrekking?
Zie antwoord vraag 1.
Kan worden uitgesloten dat sprake is geweest van actieve selectie, filtering of afbakening van informatie, die aan de parlementaire enquêtecommissie is verstrekt? Zo ja, op basis van welke toetsing is die conclusie getrokken?
Zie antwoord vraag 1.
Op welke wijze is de bestuurlijke verantwoordelijkheid voor het handelen of nalaten van de betrokken medewerker in dit proces vastgesteld, beoordeeld en intern gedocumenteerd? Classificeert u deze procedure met het huidige inzicht als afdoende en doeltreffend? Zo ja, waarom wel? Zo nee, waarom niet?
Zie antwoord vraag 1.
Hoe verhoudt de stelling dat het niet verstrekken van de documenten uit de datakluis «geen impact heeft gehad op de conclusies van de parlementaire enquêtecommissie» zich tot het feit dat deze commissie de desbetreffende informatie zelf niet heeft kunnen beoordelen? Op welke objectieve en verifieerbare onderbouwing is deze conclusie gebaseerd en op welke grond meent het kabinet zich daarover uit te kunnen laten?
De bevindingen van de PEFD zijn zeer stevig. Het gaat hierbij om onder meer:
Het kabinet heeft deze conclusies volledig omarmd en maakt hier werk van. De Staatssecretaris Herstel Toeslagen zal uw Kamer in het najaar berichten over de voortgang van de aanbevelingen die de PEFD heeft gedaan. Op dit moment is er geen zicht op de gehele inhoud van de bestanden die in de datakluis zitten. Wel is, zoals aangegeven in de Kamerbrief van 15 april, uit steekproeven gebleken dat in de datakluis documenten zitten die geleverd hadden moeten worden aan de PEFD. Het heeft onze prioriteit om op kortst mogelijk termijn op zorgvuldige wijze inzicht te geven in de exacte inhoud van de datakluis.
Graag willen we net als in de brief van 15 april 2026 benadrukken dat het aantreffen van deze gegevens geen invloed heeft op eerder genomen besluiten waarin ouders als gedupeerde zijn aangemerkt in het herstelproces. Ook verandert het niets aan de uitgangspunten van de hersteloperatie dat het verhaal van de ouder altijd leidend is en dat zij ruimhartig worden gecompenseerd voor geleden schade.
Classificeert u het feit dat zeven ambtsvoorgangers reeds van het bestaan van de datakluis afwisten en desondanks deze bewust of onbewust hebben achtergehouden als dermate problematisch dat daaraan straf- of bestuursrechtelijke consequenties verbonden moeten worden? Zo nee, waarom niet?
Op basis van de feiten die blijken uit het BDO-rapport herken ik de in de vraag 6 en 7 geschetste situatie niet.
De datakluis is in 2019 ingericht omdat de Belastingdienst achterliep met het opschonen en vernietigen van gegevens van de Q-schijf in het kader van de AVG en de archiefwet. Hierover is de Kamer destijds geïnformeerd.2 De datakluis komt ook terug in het rapport van de ADR uit datzelfde jaar.
Dat als gevolg van de datakluis bepaalde, zwaarwegende, vorderingen niet zijn nagekomen en mogelijk regels zijn overtreden is zeer ernstig. Er zijn in het onderzoek van BDO geen aanwijzingen dat dit opzettelijk is gebeurd met als doel voordeel te behalen.
Kunt u aangeven waarom u niet actief wil kijken naar strafrechtelijke vervolging nu blijkt dat het complete stelsel, van ambtenaren tot bewindspersonen, jarenlang en stelselmatig zowel de Kamer als gedupeerden heeft voorgelogen, mede terwijl zij onder ede verklaarden? Zo nee, wat is er volgens u nog meer nodig om hiervoor wel in aanmerking te komen?
Zie antwoord vraag 6.
Het artikel ‘Opinie: Hoe Groningen opnieuw kan worden meegetrokken in de discussie rond gaslevering’ |
|
Sandra Beckerman (SP), Jimmy Dijk (SP) |
|
Herbert , Pieter Heerma (CDA), Stientje van Veldhoven (D66) |
|
|
|
|
Klopt het dat de Nederlandse gasopslagen op dit moment voor slechts circa 40 procent gevuld zijn, terwijl Gasunie Transport Services een vulgraad van circa 84 procent voor de vier grote opslagen noodzakelijk acht om de komende winter met voldoende zekerheid door te komen? Zo ja, hoe beoordeelt u dit verschil?1
Voor de actuele en de verwachte vulgraad verwijs ik naar de Kamerbrief «Actueel beeld gasleveringszekerheid en vooruitblik op de winter van 2026–2027» die u parallel aan deze beantwoording ontvangt.
Kunt u aangeven wat de verwachte vulgraad is bij aanvang van het stookseizoen indien het kabinet geen aanvullende maatregelen neemt?
Zie antwoord vraag 1.
Waarom maakt u geld keer op keer leidend? Klopt het dat vanwege de huidige hoge kosten van gas de opslagen niet gevuld worden?
Het uitgangspunt bij het vullen van gasopslagen is dat dit aan marktpartijen is. Energieleveranciers zijn verplicht op een betrouwbare wijze zorg te dragen voor de levering van gas. Leveranciers hebben daarvoor meerdere opties naast gasopslag. Ze mogen ook gas aankopen dat via een pijpleiding of via een boot in de winter naar Nederland komt. Leveranciers kunnen nu niet verplicht worden om (een deel van) hun leveringsverplichtingen door middel van gasopslag te dekken. Momenteel worden gasopslagen beperkt gevuld doordat het voor marktpartijen financieel onaantrekkelijk is. De prijzen in het injectieseizoen (de zomer) zijn dit jaar hoger dan in het stookseizoen (de winter). Omdat leveranciers verwachten voldoende andere middelen te hebben om gas te leveren, zoals gas dat wordt aangevoerd met pijpleidingen, LNG of gas dat uit binnenlandse productie komt, kiezen zij ervoor om op andere wijze aan hun leveringsverplichtingen te voldoen.
Waarom wordt het argument leveringszekerheid gebruikt om gas te winnen uit kleine velden en eerder uit het Groningerveld, maar niet om de opslagen voldoende gevuld te houden?
Leveringszekerheid is een belangrijke pijler in het energiebeleid. De visie van kabinet op een strategische opslag wordt beschreven in de Kamerbrief over strategisch gasbeleid. Die brief wordt nog deze maand aan uw Kamer verzonden.
Winning uit het Groningenveld is bij wet verboden om de aardbevingsproblematiek in Groningen bij de bron aan te pakken en recht te doen aan het veiligheidsbelang van de inwoners van Groningen. Zij ondervinden nog altijd de negatieve gevolgen van de voormalige gaswinning. Het kabinet staat voor de beëindigde gaswinning en de ontmanteling van het Groningenveld. Het kabinet ziet wel het belang van strategisch gasbeleid, op andere manieren dan de opening van het Groningenveld, en stuurt hierover nog deze maand een brief aan de Tweede Kamer.
Deelt u de mening van Jonkheid (woordvoerder Groninger Bodem Beweging (GBB)) dat bij een strategische energievoorraad niet het rendement maar leveringszekerheid leidend moet zijn?
Zie antwoord vraag 4.
Erkent u dat wanneer het kabinet niet zorgt voor een strategische voorraad er jaar op jaar opnieuw naar het Groningerveld wordt gekeken en dit onzekerheid voor gedupeerden met zich meebrengt?
Zie antwoord vraag 4.
Erkent u dat het ook politieke discussies uitspaart wanneer u de basis op orde heeft en zorgt voor een strategische voorraad?
Zie antwoord vraag 4.
Waarom kiest het kabinet er dit jaar niet voor om, net als in 2022, marktpartijen te ondersteunen bij het vullen van de opslagen en staatsbedrijf Energie Beheer Nederland (EBN) gas te laten inkopen wanneer de markt dat onvoldoende doet? Wat is er sinds 2022 veranderd in de afweging van het kabinet?
Sinds 2022 kiest het kabinet ervoor om EBN in verschillende Nederlandse seizoensopslagen gas op te laten slaan indien en voor zover de markt dat onvoldoende doet. De omvang van deze rol voor EBN is afgelopen jaar sterk toegenomen, van maximaal 20 TWh in opslagjaar 2022/2023 naar maximaal 80 TWh in opslagjaar 2026/2027. Het ondersteunen van marktpartijen om gasopslagen te vullen was in 2022 mogelijk omdat er voor een dergelijke steunmaatregel op grond van een tijdelijk steunkader goedkeuring is verleend door de Europese Commissie. De Europese steunkaders voorzien momenteel niet meer in een dergelijke mogelijkheid.
Deelt u de opvatting dat een strategische energievoorraad er juist is voor momenten waarop de markt niet vanzelf doet wat maatschappelijk nodig is, en dat het rendement voor marktpartijen daarbij niet leidend mag zijn? Zo nee, waarom niet?
Zie het antwoord op vraag 5, 6 en 7.
Hoe verhoudt de huidige terughoudendheid van het kabinet zich tot het feit dat leveringszekerheid jarenlang als doorslaggevend en niet-onderhandelbaar argument werd gebruikt om de gaswinning in Groningen voort te zetten, ondanks schade, bevingen en veiligheidsrisico's voor de bewoners?
Het kabinet doet wat nodig is om de leveringszekerheid van gas te borgen. De gaswinning uit het Groningenveld is op 17 april 2024 beëindigd met de inwerkingtreding van de Wet beëindiging gaswinning Groningenveld; daar komt het kabinet niet op terug. Over de wijze waarop deze winter in leveringszekerheid wordt voorzien, informeert het kabinet u per Kamerbrief parallel aan de beantwoording van deze vragen.
Deelt u de constatering dat het wrang is dat leveringszekerheid nu ineens wel onderwerp wordt van een kosten-batenafweging? Kunt u uw antwoord toelichten?
Bij het maken van beleid wordt altijd een gedegen kosten-baten afweging gemaakt. Dat doet het kabinet ook bij de leveringszekerheid van gas. Meer over dergelijke afwegingen licht het kabinet toe in de brief over het strategisch gasbeleid die nog deze maand aan uw Kamer zal worden verzonden. Voor aankomende winter verwijs ik naar de Kamerbrief «Actueel beeld gasleveringszekerheid en vooruitblik op de winter van 2026–2027» die u parallel aan deze beantwoording ontvangt.
Erkent u dat het kabinet, door nu vanwege financiële overwegingen af te zien van ingrijpen bij de gasopslagen, het risico loopt het patroon te herhalen dat de parlementaire enquêtecommissie aardgaswinning Groningen in haar rapport «Groningers boven gas» blootlegde, namelijk dat financiële belangen en leveringszekerheid decennialang zwaarder wogen dan de veiligheid van de inwoners en dat de belangen van de Groningers structureel zijn genegeerd?
Het kabinet grijpt wel degelijk in op het gebied van leveringszekerheid en gasopslagen: om de leveringszekerheid te borgen heeft het kabinet, bijvoorbeeld, in opslagjaar 2026/207 tot maximaal 993 miljoen euro vrijgemaakt om EBN tot maximaal 80 TWh gas op te laten slaan indien en voor zover de markt dat onvoldoende doet.
Hoe geeft u invulling aan de ereschuld die Nederland volgens de parlementaire enquêtecommissie aardgaswinning Groningen aan Groningen heeft, wanneer door onvoldoende gevulde opslagen het risico ontstaat dat Groningen bij een koude winter opnieuw als «achtervang» in de publieke en politieke discussie wordt genoemd?
Winning uit het Groningenveld is bij wet verboden om de aardbevingsproblematiek in Groningen bij de bron aan te pakken en recht te doen aan het veiligheidsbelang van de inwoners van Groningen. Zij ondervinden nog altijd de negatieve gevolgen van de voormalige gaswinning zoals de beving bij Zandeweer op 21 augustus jl. liet zien. Het kabinet houdt vast aan het verbod op gaswinning uit het Groningenveld en de ontmanteling van het Groningenveld. Het kabinet ziet wel het belang van strategisch gasbeleid, op andere manieren dan de opening van het Groningenveld, en stuurt hierover nog deze maand een brief aan de Tweede Kamer.
Kunt u ondubbelzinnig bevestigen dat het Groningenveld definitief en onomkeerbaar gesloten is en blijft, ongeacht de vulgraad van de opslagen, de gasprijzen of eventuele tekorten komende winter, conform de wet waarmee de gaswinning definitief is beëindigd?
Ja. Zie ook het antwoord op vraag 13.
Bent u bereid publiekelijk en proactief uit te spreken dat heropening van het Groningenveld onder geen enkele omstandigheid aan de orde is, juist om te voorkomen dat deze discussie opnieuw oplaait en Groningers opnieuw in onzekerheid worden gebracht? Zo nee, waarom niet?
Ja. Zie ook het antwoord op vraag 13.
Welke concrete instrumenten heeft het kabinet op dit moment om in te grijpen indien marktpartijen onvoldoende gas opslaan, zoals vulverplichtingen, garanties of aanvullende inkoop door EBN? Waarom worden deze instrumenten nu niet ingezet?
Dit kabinet heeft ervoor gekozen om EBN dit jaar tot maximaal 80 TWh gas op te laten slaan in de opslagen Norg, Grijpskerk en Bergermeer indien marktpartijen onvoldoende vullen. Daarnaast wordt ook 5 TWh door EBN opgeslagen in de PGI Alkmaar. Voor de visie op de lange termijn refereer ik naar de Kamerbrief over het strategisch gasbeleid die nog deze maand aan uw Kamer wordt verzonden. Wat betreft de borging van de leveringszekerheid in de winter van 2026/27 verwijs is naar de Kamerbrief «Actueel beeld gasleveringszekerheid en vooruitblik op de winter van 2026–2027» die parallel aan deze beantwoording wordt verzonden aan uw Kamer.
Bent u bereid om, indien de vulgraad de komende weken onvoldoende stijgt, alsnog een wettelijke vulverplichting op te leggen dan wel EBN opdracht te geven de opslagen te vullen? Zo nee, welk vulgraadniveau of welke datum hanteert u als grens waarop ingrijpen alsnog noodzakelijk wordt?
Zie antwoord vraag 16.
AI-modellen die buiten hun testomgeving inbreken bij organisaties |
|
Jantine Zwinkels (CDA), Sarah El Boujdaini (D66) |
|
Aerdts |
|
|
|
|
Bent u bekend met berichtgeving over AI-agents die erin slaagden om buiten hun afgeschermde testomgeving («sandbox») te opereren en in het bijzonder met de bevindingen van AI-ontwikkelaar Anthropic, die meldde dat drie van haar modellen tijdens veiligheidstests door een configuratiefout internettoegang kregen en vervolgens op eigen initiatief inbraken bij de systemen van drie organisaties?1 2
Ja.
Is bij u bekend of zich onder de organisaties waarbij modellen ongeautoriseerd toegang kregen ook Nederlandse organisaties bevinden, en zijn zij hierover geïnformeerd?
Dit is ons niet bekend.
Hierbij moet opgemerkt worden dat het niet eenduidig te herkennen valt of een cyberaanval door een AI agent, een mens, of een combinatie daarvan is uitgevoerd. In de genoemde incidenten hebben AI-ontwikkelaars zelf publiekelijk gemeld dat AI agents een inbraak hadden uitgevoerd.
Deelt u de mening dat dit soort incidenten aantonen dat de risico’s van steeds zelfstandiger opererende AI-modellen niet alleen liggen in de capaciteiten van het model zelf, maar ook in de mate waarin testomgevingen adequaat zijn beveiligd en afgesloten door de ontwikkelaars en testpartners?
Deze vraag is niet in algemene zin te beantwoorden. Zowel de karakteristieken en capaciteiten van AI modellen, als de eigenschappen van testomgevingen hebben invloed op het risico van een ongewenste uitbraak van AI agents. Ook de instructies die ontwikkelaars aan AI agents geven hebben invloed, evenals de kenmerken van de infrastructuur waarop AI producten ontwikkeld worden. De genoemde incidenten met uitbraken van AI agents zijn zorgwekkend, maar vragen om nadere analyse en interpretatie voordat er algemene conclusies over risico’s afgegeven kunnen worden.
In hoeverre bestaan er op dit moment (inter)nationale normen, standaarden of verplichtingen voor bedrijven die geavanceerde AI-modellen ontwikkelen en testen, ten aanzien van het veilig inrichten en afsluiten van testomgevingen? Als die er niet zijn, of vrijblijvend zijn, bent u bereid zich daarvoor in te zetten?
De AI-verordening3 reguleert AI-systemen in Europa, en stelt eisen op basis van risico-categorisering. Zo worden bepaalde AI-praktijken verboden en worden er extra producteisen gesteld aan AI-systemen met een hoog risico.
Tevens worden specifieke eisen gesteld aan zogenaamde General Purpose AI Modellen (GPAI). Dit zijn grote modellen die verwerkt kunnen worden in heel veel verschillende systemen, zoals de modellen achter ChatGPT, Claude en Gemini. De eisen zijn per 2 augustus 2025 van kracht en de AI Office van de Europese Commissie (hierna Commissie) houdt hier toezicht op.
Aan alle GPAI-modellen worden documentatie eisen gesteld waaronder bepaalde informatie over training en testen. Daarnaast bestaat een specifieke categorie van GPAI modellen met systeemrisico’s waarvoor aanvullende eisen gelden. Dit zijn de modellen die met een bepaalde grote hoeveelheid rekenkracht zijn getraind en vergaande capaciteiten hebben. Wanneer de Commissie het besluit heeft genomen dat een dergelijk model onder de categorie van systeem risico valt, moeten de aanbieders van de AI-modellen onder andere mitigerende maatregelen nemen voor de systeemrisico’s.
Zo moeten aanbieders van AI modellen met systeemrisico’s zorgen voor een passend niveau van cyberbeveiliging voor het model en de fysieke infrastructuur ervan gedurende de gehele levenscyclus van het model. Hierbij moeten aanbieders van deze categorie AI modellen rekening houden met onopzettelijke modellekken, ongeoorloofde vrijgave, omzeiling van veiligheidsmaatregelen, alsmede met bescherming tegen cyberaanvallen, ongeoorloofde toegang, en modeldiefstal. Die bescherming kan worden geboden door modelwegingen, algoritmen, servers en datasets te beveiligen, bijvoorbeeld met operationele beveiligingsmaatregelen voor informatie, specifiek cyberbeveiligingsbeleid, passende technische en bewezen oplossingen, alsmede met controles op cyber- en fysieke toegang, afgestemd op de relevante omstandigheden en risico’s. Het inrichten van veilige ontwikkel- en testomgevingen valt onder de verantwoordelijkheid van deze aanbieders.
Hierbij merkt het kabinet op dat test- en ontwikkelactiviteiten zijn uitgezonderd omdat de AI-verordening van toepassing zijn op AI-modellen die op de markt wordt gebracht of in gebruik worden genomen. In de genoemde voorbeelden gaat het, voor zover bekend, om ontwikkelomgevingen die binnen de genoemde bedrijven ingericht zijn, en niet als product op de markt gebracht zijn. De AI Office bestudeert deze gevallen en de beoogde coördinerende markttoezichtautoriteiten in Nederland, de RDI en de AP, zijn met hen in contact.
Nederland prefereert op gebied van AI de internationale samenwerking via bestaande mandaten en structuren in plaats van het opbouwen van nieuwe afspraken. Naast de AI-verordening zijn er verschillende internationale kaders waarin er normen en principes zijn vastgelegd over de ontwikkeling en het gebruik van AI, zoals de AI Principles van OESO4, de Recommendation on the Ethics of AI5 die door alle UNESCO lidstaten is aangenomen, en het Hiroshima AI reporting framework6, een vrijwillige internationaal instrument dat organisaties helpt om te rapporteren over hun risicobeheer bij het inzetten en ontwikkelen van frontier AI modellen. Nederland moedigt landen aan om zich aan te sluiten bij de Framework Convention7 van de Raad van Europa, een bindend verdrag over artificiële intelligentie, mensenrechten, democratie en de rechtsstaat. Via deze, en andere internationale kaders, kan verdere aandacht geschonken worden aan het bovenstaande vraagstuk.
Bent u bekend met benchmarks, zoals SandboxEscapeBench van het Britse AI Security Institute, ontwikkeld om systematisch te testen of AI-modellen in staat zijn om uit hun testomgeving te ontsnappen, en ziet u een rol voor de overheid of Europese instanties om dit soort onafhankelijke toetsing te stimuleren of te verplichten voor in Nederland of de EU actieve AI-bedrijven?3
Het kabinet is niet specifiek op de hoogte van de genoemde benchmark. Het AI Office van de Europese Commissie ziet toe op de onder vraag 4 genoemde wettelijke verplichtingen. Het kabinet hecht er waarde aan dat het AI Office daar goed toe in staat is en daarin goed samenwerkt met de toezichthouders in de lidstaten.
Deelt u de mening dat de verantwoordelijkheid voor dit soort incidenten primair bij de ontwikkelaars van AI-modellen ligt, en niet louter kan worden afgedaan als een onvermijdelijk gevolg van toenemende AI-capaciteiten?
Het Kabinet deelt deze mening. Ontwikkelaars zijn verantwoordelijk voor de AI-modellen en -systemen die zij creëren en het mitigeren van mogelijke risico’s. Deze verantwoordelijkheid geldt als producten op de markt zijn gekomen, maar ook voor de ontwikkel- en testfase. De Commissie heeft samen met ontwikkelaars en toezichthouders, en met ondersteuning vanuit ngo’s, praktijkcodes opgesteld die een uitwerking zijn van de wettelijke eisen. In deze General-Purpose AI Code of Practice9 staan richtlijnen die ontwikkelaars helpen om aan de eisen te kunnen voldoen.
Welke rol ziet u hierbij voor de Europese AI Act en de daarin opgenomen eisen aan risicobeheersing voor AI-modellen voor algemene doeleinden met een systeemrisico?
Zie de beantwoording van vraag 4.
Welke risico’s ziet u voor de nationale veiligheid en digitale infrastructuur wanneer AI-modellen die getest worden door bedrijven wereldwijd, in staat blijken om buiten hun testomgeving te opereren, bijvoorbeeld door ongeautoriseerde toegang tot netwerken of systemen te verkrijgen?
Een AI-model dat ongeautoriseerd toegang tot netwerken of systemen kan krijgen, zou kwetsbaarheden sneller en op grotere schaal kunnen vinden en misbruiken dan voorheen. AI verlaagt de drempel voor aanvallers en maakt het voor een bredere groep kwaadwillenden mogelijk om cyberaanvallen uit te voeren. Daardoor ontstaat er een nieuwe realiteit waar we ons aan moeten aanpassen.
We zien een duidelijke trend in incidentrapportages en onderzoeken dat kwaadwillenden steeds beter weten hoe AI technologie ingezet kan worden. De technologie ontwikkelt zich snel en de mogelijkheden voor kwaadwillenden nemen toe. Er is niet specifiek één sector aan te wijzen die het meest kwetsbaar is. Aan de incidenten van de afgelopen tijd is te zien dat elke sector getroffen kan worden. Van overheidsorganisatie, tot zorginstelling tot telecombedrijf. Verstoring of uitval hiervan, kan maatschappelijke ontwrichting veroorzaken en de nationale veiligheid raken. In elke sector is het op orde brengen van de basis dan ook randvoorwaardelijk. Daarom is op 24 september een gezamenlijke verklaring van de AIVD, MIVD, NCTV, NCSC, politie, OM en CIO-rijk uitgebracht10, bedoeld om overheden, bedrijven en organisaties te activeren om extra stappen te zetten. In november dit jaar wordt uw Kamer door de Minister van Justitie en Veiligheid middels de Kamerbrief voortgangsrapportage Nederlandse Cybersecuritystrategie en Cybersecurity Beeld Nederland 2026 geïnformeerd over de stappen die het Kabinet onderneemt om de digitale weerbaarheid tegen cyberdreigingen, waaronder die vanuit geavanceerde AI-systemen, te verhogen.
Bent u bereid om in Europees verband te bepleiten dat ontwikkelaars van geavanceerde AI-modellen verplicht worden incidenten waarbij modellen uit testomgevingen ontsnappen te melden bij een toezichthouder en getroffen organisaties, vergelijkbaar met meldplichten bij datalekken?
De AI-verordening bevat al een verplichting voor aanbieders van AI-modellen voor algemene doeleinden met systeemrisico’s om ernstige incidenten te melden bij de Europese Commissie en de nationale autoriteit. Aanbieders van deze categorie AI-modellen dienen mogelijke systeemrisico’s te beoordelen en te beperken. Indien er zich als gevolg van de ontwikkeling of het gebruik van deze AI-modellen een ernstig incident voordoet, moet de aanbieder van het AI-model onverwijld het verdere verloop van het incident beginnen te volgen en de Commissie en de nationale bevoegde autoriteiten alle relevante informatie en mogelijke corrigerende maatregelen melden.
Welke maatregelen treft u, of gaat u treffen, om te borgen dat testomgevingen van AI-bedrijven die in Nederland actief zijn of hier data verwerken, aan adequate veiligheidseisen voldoen?
Zoals gemeld in het antwoord op vraag 4 en 5 houdt het AI Office van de Europese Commissie toezicht en hecht het kabinet eraan dat zij hier goed toe in staat is en samenwerkt met de nationale toezichthouders.
Kunt u deze vragen afzonderlijk van elkaar beantwoorden?
Dit is geschied.
De Amerikaanse CLOUD Act en de jurisdictie over Nederlandse zorgdata |
|
René Claassen (PVV), Gidi Markuszower (PVV) |
|
Sophie Hermans (VVD), Aerdts |
|
|
|
|
Bent u ermee bekend dat de Amerikaanse CLOUD (Clarifying Lawful Overseas Use of Data) Act (2018) Amerikaanse aanbieders verplicht gegevens te verstrekken die zij in bezit, beheer of onder zeggenschap hebben, ongeacht of die gegevens fysiek in Nederland zijn opgeslagen?
Zoals eerder aan uw Kamer medegedeeld in Kamervragen van het lid Jansen op 26 november 2025 maakt (onder meer) de CLOUD Act (Clarifying Lawful Overseas Use of Data Act), het mogelijk dat autoriteiten in de VS onder de in deze wetgeving genoemde voorwaarden toegang kunnen krijgen tot de gegevens waarover een onderneming in de VS beschikt, óók wanneer de gegevens zich bevinden onder een dochtervennootschap en op servers buiten de VS1.
Deelt u de constatering dat de CLOUD Act de zeggenschap van de aanbieder volgt en niet de opslaglocatie, en dat opslag in een Nederlands datacenter van een Amerikaans bedrijf die gegevens dus niet onder Nederlandse jurisdictie brengt? Zo nee, waarop baseert u het tegendeel?
In het geval dat een leverancier mede onder Amerikaanse jurisdictie valt, kan ook specifieke Amerikaanse wetgeving, zoals de CLOUD Act, van toepassing zijn. De CLOUD Act stelt dat data die in «possession, custody or control» van een Amerikaanse leverancier, of één van haar dochtermaatschappijen, is onder die wetgeving valt, ongeacht het land waar deze data is opgeslagen2.
Bestaat er op dit moment een internationale overeenkomst tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten op grond waarvan een Amerikaans bevel tot verstrekking van persoonsgegevens erkend of afdwingbaar is in de zin van artikel 48 van de Algemene verordening gegevensbescherming? Zo nee, welke van beide rechtsordes overtreedt een Amerikaanse aanbieder die zo'n bevel ontvangt ten aanzien van Nederlandse patiëntgegevens?
Indien een in Nederland gevestigde dochteronderneming van een Amerikaans bedrijf voldoet aan een Amerikaans bevel tot gegevensverstrekking, kan dit in strijd zijn met de AVG. Daarnaast kan het zo zijn dat de dochteronderneming zich in dat geval mogelijk niet houdt aan de verwerkersovereenkomst met de
Nederlandse opdrachtgever, wat een grond kan vormen voor ontbinding van de overeenkomst. Weigert de aanbieder aan het bevel te voldoen, dan kan dit in strijd zijn met de Amerikaanse wetgeving.
Klopt het dat een verzoek onder de CLOUD Act vergezeld kan gaan van een geheimhoudingsbevel (FISA Section 702), waardoor de betrokken zorginstelling niet mag worden geïnformeerd? Zo ja, hoe kan een zorgaanbieder onder die omstandigheid voldoen aan de verantwoordingsplicht uit de AVG, aan NEN 7510 en aan het medisch beroepsgeheim?
Ja, dat klopt. Een verzoek om gegevensverstrekking op grond van de CLOUD Act kan samengaan met een geheimhoudingsbevel. De CLOUD Act en FISA Section 702 zijn daarbij twee verschillende wettelijke kaders. De CLOUD Act voorziet in rechterlijke toetsing en biedt organisaties onder omstandigheden de mogelijkheid een verzoek aan te vechten. FISA Section 702 maakt het mogelijk voor Amerikaanse inlichtingendiensten om zonder gerechtelijk bevel informatie te verzamelen over niet-Amerikaanse staatsburgers waarvan wordt aangenomen dat zij zich buiten de Verenigde Staten bevinden en die mogelijk betrokken zijn bij terrorisme, spionage, massavernietigingswapens, beïnvloedingsactiviteiten in opdracht van een vijandige buitenlandse mogendheid of cybercriminaliteit. Kennisgeving aan de betrokkene is bijvoorbeeld geen vereiste3.
Bij FISA Section 702 kan een geheimhoudingsplicht gelden. De betrokken dienstverlener mag zijn klant dan niet informeren over de gegevensverstrekking. Een Nederlandse zorgaanbieder kan daardoor niet op de hoogte zijn van een dergelijke verstrekking.
Het tweede deel van de vraag kan ik kort beantwoorden met de constatering dat een zorgaanbieder aan de verplichtingen kan voldoen, voor zover hij passende maatregelen heeft getroffen. Toch zal ik de drie genoemde verplichtingen lansglopen.
Voor zover het de AVG-verantwoordingsplicht betreft, is het voor de zorgaanbieder van groot belang dat doorgiften van persoonsgegevens aan derde landen in overeenstemming met de AVG plaatsvinden. Als daarvan geen sprake is, bijvoorbeeld vanwege de mogelijkheid dat Amerikaanse autoriteiten door middel van een geheimhoudingsbevel toegang tot gegevens kunnen verkrijgen, is de zorgaanbieder bij doorgifte verplicht passende aanvullende waarborgen te treffen om een gelijkwaardig beschermingsniveau te waarborgen. Wanneer hij dat niet doet, of niet kan doen, dan kan de doorgifte niet in overeenstemming met de AVG plaatsvinden.
Genoemde maatregelen spelen ook een rol bij de naleving van de NEN 7510. Dit is namelijk een op een risico-afweging gebaseerde norm: de zorgaanbieder moet de risico’s op het gebied van vertrouwelijkheid, integriteit en beschikbaarheid identificeren en aan de hand daarvan passende maatregelen treffen. Het gaat er dus om dat hij die risico’s die samenhangen met het geheimhoudingsbevel heeft geïdentificeerd en vervolgens passende maatregelen heeft getroffen en dat kan aantonen.
De passende maatregelen komen ook terug bij het medisch beroepsgeheim. Ook een geheime opvraging waarvan de zorgaanbieder geen weet heeft, doorbreekt het medisch beroepsgeheim. Om dit te voorkomen zijn de passende maatregelen vereist.
De kern van mijn antwoord is dus dat de zorgaanbieder vooraf het risico van dergelijke buitenlandse toegang moet onderkennen en passende maatregelen dient te treffen. Juist de keuze voor een cloud-leverancier is daarbij van belang.
Kunt u aangeven hoeveel verzoeken van Amerikaanse autoriteiten aan aanbieders bekend zijn die Nederlandse zorgdata betroffen? Indien u dit niet kunt aangeven, erkent u dan dat het uitblijven van bekende gevallen geen enkele indicatie is dat zulke verzoeken niet plaatsvinden?
Hierover zijn geen cijfers bekend. Bovendien is het inderdaad zo, dat het niet bekend zijn van deze cijfers, niet betekent dat dergelijke verzoeken niet plaatsvinden. Ten eerste zijn bedrijven niet verplicht melding te maken van deze verzoeken. In de tweede plaats kunnen dergelijke verzoeken van de Amerikaanse overheid ook vergezeld gaan van een zogenaamde «gag order», waarbij het deze bedrijven uitdrukkelijk verboden wordt melding te maken van het feit dat een dergelijk verzoek is gedaan.
Kunt u bevestigen dat volgens de marktinventarisatie van M&I/Partners van begin 2026 76% van de Nederlandse ziekenhuizen ChipSoft gebruikt, 16% het Amerikaanse Epic en 8% het Duitse NEXUS (circa 95% in handen van de Amerikaanse investeerder TA Associates)?1
Het betreft een eigenstandige marktinventarisatie van M&I partners. Deze percentages komen overeen met ons beeld.
Deelt u de constatering dat het EPD slechts één laag is en dat ook software van Nederlandse leveranciers volledig op Amerikaanse cloudinfrastructuur kan draaien, zoals bij de ingebruikname van HiX in de Azure-cloud door Zuyderland MC? Bent u bereid in kaart te brengen bij hoeveel zorginstellingen het EPD of ECD draait op infrastructuur van een niet-Europese aanbieder, en de Kamer hierover te informeren?
Ja, de constatering wordt gedeeld dat het elektronisch patiëntendossier (EPD) slechts één laag is en dat ook software van Nederlandse leveranciers op Amerikaanse cloud-infrastructuur kan draaien. Mijn ministerie beschikt niet over een overzicht van welke zorginstelling op welke infrastructuur draait. De zorg is privaat georganiseerd en dient volgens NEN 7510 zelf alle risico’s in beeld te brengen en waar nodig passende maatregelen te treffen.
Beschikt u over een overzicht van het aantal zorginstellingen dat Microsoft 365 of Google Workspace gebruikt voor communicatie waarin patiëntgegevens voorkomen? Zo nee, bent u bereid dit alsnog te laten inventariseren?
Nee, mijn ministerie beschikt niet over een dergelijk overzicht. De zorg is privaat georganiseerd en dient volgens NEN 7510 zelf alle risico’s in beeld te brengen en waar nodig passende maatregelen te treffen.
Is bij de keuze van UMCG, Treant en Ommelander Ziekenhuis Groningen voor een gezamenlijk EPD op basis van Epic, met ingebruikname in 20272, expliciet getoetst op de gevolgen voor jurisdictie en toegang door buitenlandse autoriteiten? Zo ja, kan de Kamer die toets ontvangen? Zo nee, waarom is die toets achterwege gebleven?
Een gezamenlijk EPD kan voordelen hebben voor de samenwerking tussen zorgaanbieders. Zorginstellingen, zoals UMCG, Treant en Ommelander Ziekenhuis Groningen, kunnen zelf de keuze maken om dergelijke systemen te implementeren. Specifieke toetsing behorend bij een dergelijke keuze valt onder de verantwoordelijkheid van de betrokken zorgaanbieders zelf. Het Ministerie van VWS is geen partij bij deze keuze en heeft derhalve ook geen informatie over of inzage in de toetsingen die hierop zijn uitgevoerd.
Geldt de door de Kamer aanvaarde doelstelling dat de continuïteit van digitale dienstverlening niet rechtstreeks afhankelijk is van partijen uit de Verenigde Staten (Kamerstuk 26 643, nr. 1320) ook voor de zorgsector? Zo nee, waarom geldt voor de meest gevoelige persoonsgegevens die de samenleving kent een lichter regime dan voor de rijksoverheid zelf?
De motie waarin deze doelstelling is opgenomen ziet, zoals u zelf ook al aangeeft, specifiek op de Rijksoverheid. Die doelstelling geldt daarmee niet automatisch voor andere domeinen. Zorgdata vallen onder de reikwijdte van de AVG, wat een voldoende zwaar regime is voor de bescherming van deze persoonsgegevens.
Welk normatief kader verplicht een ziekenhuis, GGZ-instelling of VVT-organisatie op dit moment tot een jurisdictietoets voordat zorgdata bij een niet-Europese aanbieder wordt ondergebracht? Indien zo'n verplichting ontbreekt, acht u dat aanvaardbaar?
Wanneer (zorg)data wordt ondergebracht bij een buitenlandse aanbieder (buiten AVG gebied), dan moet verplicht een toets worden gedaan of de geldende wet- en regelgeving binnen dat land een voldoende beveiligingsniveau biedt. Hieruit volgt dat een jurisdictie toets gedaan moet worden. Immers, moet een opdrachtgever eerst weten welke jurisdictie van toepassing is voordat deze kan worden getoetst.
Bent u bereid een «nee, tenzij»-regime in te stellen voor nieuwe migraties van zorgdata naar niet-Europese aanbieders, waarbij migratie alleen is toegestaan na een expliciete, gedocumenteerde toets op jurisdictie en continuïteit? Zo nee, met welk instrument voorkomt u dan dat de afhankelijkheid verder toeneemt terwijl de Kamer het tegenovergestelde heeft uitgesproken?
Nee. Op dit moment zet het kabinet niet in op een «nee, tenzij»-regime. De AVG bevat voldoende verplichte elementen om de veiligheid van gegevens te borgen. Wanneer zorgdata wordt ondergebracht bij een buitenlandse aanbieder, buiten het gebied van de AVG, dan moet verplicht een toets worden gedaan of de geldende wet- en regelgeving binnen dat land een voldoende beveiligingsniveau biedt. Onderdeel hiervan is een jurisdictietoets.
Welke ruimte biedt het aanbestedingsrecht om jurisdictie en Europees sleutelbeheer als zwaarwegend gunningscriterium te hanteren bij aanbestedingen van zorg-ICT? Bent u bereid die ruimte actief te laten benutten en zorgaanbieders daarover te instrueren?
In het reguliere aanbestedingsrecht is het niet toegestaan om Europese bedrijven gunstiger te behandelen dan bedrijven uit landen waarmee de Europese Unie een handelsovereenkomst heeft of landen die onderdeel zijn van de Government Procurement Agreement (GPA) van de WTO. Dit betekent dat geen eisen gesteld mogen worden in een aanbesteding die direct of indirect discriminatoir zijn voor bedrijven uit deze landen buiten de EU. De Aanbestedingswet op Defensie- en Veiligheidsgebied (ADV) biedt meer mogelijkheden om risico’s voor de nationale veiligheid te mitigeren. Zo kan een aanbestedende dienst wel ondernemers uitsluiten die niet in EU-lidstaten gevestigd zijn of er kunnen eisen gesteld worden aan gegevensbeveiliging.
In Nederland zijn van de zorgaanbieders enkel academische ziekenhuizen aanbestedingsplichtig, alle overige zorgaanbieders zijn dus niet gebonden aan bovenstaande aanbestedingsregelgeving. Via PIANOo, het expertisecentrum aanbesteden, worden aanbestedende diensten (waaronder academische ziekenhuizen) actief geïnformeerd over de mogelijkheden om veiligheidsaspecten in te brengen in hun aanbestedingen. Daarnaast vindt op dit moment in Europa een herziening van de aanbestedingsregelgeving plaats, het voorstel van de Europese Commissie hiervoor is gepresenteerd op 9 september. Zoals al eerder aan uw Kamer meegegeven, zet het kabinet zich bij deze herziening in voor meer ruimte voor aanbestedende diensten om bij aanbestedingen beter rekening te houden met strategische belangen zoals economische weerbaarheid en veiligheid. Dit zal academische ziekenhuizen mogelijk in de toekomst de ruimte geven meer te sturen op Europees sleutelbeheer of jurisdictie bij zorg-ICT.
Erkent u dat het risico zich niet beperkt tot inzage maar ook uitschakeling omvat, gelet op het feit dat Microsoft na Amerikaanse sancties de toegang tot het e-mailaccount van de hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof heeft afgesloten?3 Welke exitstrategie of terugvaloptie hebben Nederlandse ziekenhuizen indien een Amerikaanse leverancier de dienstverlening opschort?
Het kabinet erkent dat het risico zich niet beperkt tot inzage, maar zich ook kan uitstrekken tot het beëindigen of opschorten van toegang tot dienstverlening. Afhankelijkheid van leveranciers, binnen en buiten Europa, kan risico’s met zich meebrengen zoals bijvoorbeeld uitval van systemen. Daarom heeft de toenmalige Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport de zorgsector in een Kamerbrief van december 20257 opgeroepen afhankelijkheid van leveranciers mee te nemen in hun risicoafweging. De continuïteit van zorg moet altijd zeker zijn gesteld.
Zorgverlening is vaak dienstverlening die niet een paar weken kan wachten. Het is dan ook belangrijk om als zorgaanbieder na te denken over een exitstrategie. Dit is onderdeel van de wettelijk verplichting van de norm voor informatieveiligheid in de zorg, de NEN 7510. Nederlandse zorgaanbieders zijn zelf verantwoordelijk voor het treffen van beveiligingsmaatregelen en het naleven van de NEN 7510.
Het kabinet ziet daarmee geen rol voor de Rijksoverheid bij het opstellen van individuele exitplannen van zorgaanbieders, maar volgt via het toezicht van de IGJ of zorgaanbieders aantoonbaar aan NEN 7510 voldoen.
Het kabinet heeft de overname van Solvinity door een Amerikaanse partij geblokkeerd vanwege risico's voor de nationale veiligheid en de continuïteit van DigiD, bent u bereid dezelfde afweging structureel toe te passen op overnames van leveranciers van zorg-ICT, en zo nodig het toepassingsbereik van de investeringstoets daarop uit te breiden?
Het is belangrijk te benadrukken dat digitale autonomie en soevereiniteit de volle aandacht heeft van het kabinet. Het kabinet blijft zich daarnaast onverminderd inzetten om risicovolle strategische afhankelijkheden goed in kaart te brengen en de mogelijke handelingsopties uit te werken.
Voor leveranciers van zorg-ICT en de bescherming van medische gegevens en veiligheidsbelangen bestaat reeds een robuust stelsel van wet- en regelgeving.
Onder andere is er de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) voor de zorgen omtrent jurisdictie over Nederlandse zorgdata (zoals de Amerikaanse CLOUD Act) en de mogelijke internationale doorgifte van deze gegevens. De AVG stelt zeer strikte voorwaarden aan de verwerking en doorgifte van persoonsgegevens, waaronder patiëntendata. Het is in de eerste plaats aan zorgaanbieders en hun toeleveranciers om binnen dit kader te borgen dat buitenlandse wetgeving niet leidt tot onrechtmatige toegang tot patiëntendata.
Daarnaast is de afgelopen periode ingezet op het verhogen van de digitale en fysieke weerbaarheid van dienstverleners. Leveranciers van (zorg-)ICT vallen onder de verscherpte eisen voor risicobeheersing en meldplichten van de Cyberbeveiligingswet (Cbw), de implementatie van de NIS2-richtlijn. Tevens zullen zij in bepaalde gevallen onder de reikwijdte vallen van de nieuwe Wet weerbaarheid kritieke entiteiten (Wwke). Met deze instrumenten wordt de continuïteit van deze diensten structureel en aan de voorkant geborgd, ongeacht de eigendomsverhoudingen van de leverancier.
De Wet vifo fungeert als een instrument om risico's voor de nationale veiligheid bij investeringen, fusies en overnames te mitigeren, voor zover deze niet al worden afgedekt door sectorspecifieke wetgeving. Ten behoeve van het Nederlandse investeringsklimaat en ter beperking van de lastendruk voor bedrijven is het toepassingsbereik van de Wet vifo zo specifiek mogelijk bepaald op basis van risico’s voor onze nationale veiligheid en wordt zorg-ICT vooralsnog niet toegevoegd aan de reikwijdte van de wet. Ik ben hier wel over in gesprek met het Ministerie van EZK.
Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen de WOZT-casus Solvinity en de bredere markt van leveranciers van zorg-ICT. Die casus raakt direct aan vraagstukken rond digitale (open) strategische autonomie, strategische afhankelijkheden en economische veiligheid.
Kabinetsbeleid in investeringstoetsingscasuïstiek vindt risico gebaseerd plaats. Het is een combinatie van het risicoprofiel van een verwerver, kenmerken van de transactie en activiteiten van een doelonderneming. De risico’s voor de nationale veiligheid die mogelijk bestaan in een specifieke transactie worden proportioneel gewogen aan de hand van de specifieke kenmerken in die zaak.
Bent u bekend met het bericht «Politie geeft «niet thuis» bij gezamenlijke aanpak winkeldiefstal, ondernemers voelen zich in de steek gelaten»?1
Ja.
Deelt u de mening dat winkeldiefstal en interne fraude niet onbestraft mogen blijven?
We vinden het essentieel dat winkeliers ruimte hebben om te ondernemen, burgers geen strafbare feiten plegen en dat het publiek veilig kan winkelen. Voor ondernemers vormen winkeldiefstal en interne fraude hardnekkige vraagstukken, die kunnen leiden tot financiële schade en gevoelens van onveiligheid en frustratie. Ook het winkelend publiek ervaart negatieve gevolgen, zowel door de impact op het ervaren winkelklimaat als in de doorberekening in productprijzen.
Winkeldiefstal en interne fraude hebben geen plek in een veilig winkelgebied en een positief ondernemersklimaat. (Winkel)diefstal, verduistering, valsheid in geschrifte en oplichting zijn strafbare feiten en het is dan ook van essentieel belang dat dit zoveel mogelijk wordt voorkomen en effectief wordt aangepakt.
Hoe beoordeelt u de voortgang van het Actieprogramma Veilig Ondernemen 2023–2026?
Het monitoren van de voortgang van het Actieprogramma Veilig Ondernemen (AVO) 2023–2026 gebeurt binnen het Nationaal Platform Criminaliteitsbeheersing (NPC). Het NPC-overleg wordt tweemaal per jaar georganiseerd, waarbij met de top van publieke en private partijen gesproken wordt over de criminaliteit tegen het bedrijfsleven. In het NPC van april jl. heeft de Minister van Justitie en Veiligheid positief over de voortgang van het Actieprogramma gerapporteerd: van de 36 acties lopen er 32 acties op schema of zijn afgerond. Het verdere vervolg op deze acties zal worden meegenomen in de invulling van het Actieprogramma Veilig Ondernemen 2027–2030 (AVO 27–30).
Een belangrijk onderdeel van het proces richting het AVO 27–30 betreft de uitvoering van de Monitor Criminaliteit Bedrijfsleven (MCB) door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De MCB richt zich op het schetsen van een betrouwbaar en nauwkeurig beeld van de aard en omvang van criminaliteit tegen ondernemers in het midden- en kleinbedrijf in Nederland. In december zal de MCB voor het eerst sinds 2010 weer verschijnen, en daarmee essentiële input geven voor het AVO 27–30. Middels een cyclus van twee jaar wordt er beoogd ontwikkelingen en trends in criminaliteit tegen het bedrijfsleven blijvend te monitoren.
Klopt het dat de politie nieuwe werkinstructies hanteert voor het verstrekken van gegevens aan ondernemers voor de aanpak van winkeldiefstal? Zo ja, wat houden deze nieuwe werkinstructies in, wat is de reden voor deze wijziging en is hierover richting ondernemers duidelijk gecommuniceerd?
Ja, de politie heeft het landelijke kader voor de verstrekkingen van politiegegevens geactualiseerd. Sinds februari 2026 wordt gewerkt met een nieuwe werkinstructie «Verstrekking van politiegegevens aan winkeliers ten behoeve van civiele afdoening». Voorheen werden de gegevens deels geautomatiseerd verstrekt. De politie is hier in 2024 mee gestopt vanwege onder andere privacy risico’s en heeft een nieuwe werkinstructie tot stand gebracht.
De werkwijze gaat in op individuele verzoeken (vanuit winkeliers) en bulkverzoeken (vanuit gemachtigde uitvoeringsorganisaties waaronder Service Organisatie Directe Aansprakelijkstelling (SODA)) en de uitgangspunten voor het verstrekken van gegevens. Daarnaast wordt er beschreven aan welke kwaliteitseisen de ingediende verzoeken moeten voldoen zodat de politie deze in behandeling kan nemen.
De werkwijze is uitvoerig gecommuniceerd richting ondernemers en uitvoeringsorganisaties van de directe aansprakelijkstelling.
Wat zijn volgens u de gevolgen van de nieuwe werkinstructies voor de effectiviteit van de aanpak van winkeldiefstal? Indien deze gevolgen negatief zijn, welke maatregelen gaat u nemen om dit te voorkomen?
De aanpak van winkeldiefstal bevindt zich niet in een vacuüm, maar moet zich verhouden tot de aanpak van andere vormen van criminaliteit en moet voldoen aan de geldende juridische kaders. Zoals aangegeven bij het antwoord op vraag 4 heeft de politie het landelijk kader geactualiseerd in verband met privacy risico’s. De capaciteit van de politie (en het Openbaar Ministerie) is beperkt. Dit betekent dat er prioriteiten moeten worden gesteld, en de politie wordt ingezet op de plekken en de momenten waar dat het meest urgent wordt geacht. Het is aan de burgemeester, het Openbaar Ministerie en de politie om te komen tot een zo goed mogelijke inzet van de schaarse capaciteit.
We nemen verschillende maatregelen om in samenwerking met private partijen te komen tot een effectieve afdoening van winkeldiefstal. We geven uitvoering aan het plan van aanpak winkeldiefstal, conform de motie Michon-Derkzen2. Zo is er tijdens het NPC van april jl. expliciet gesproken over knelpunten binnen de uitvoering van directe aansprakelijkheid met publieke en private partners, waaronder vertegenwoordigers van ondernemers. Het knelpunt rondom gegevenslevering van de politie voor de civiele schadevergoeding kwam hierbij ook expliciet naar voren voor onder andere winkeldiefstal. Het knelpunt rondom gegevenslevering is als prioriteit opgepakt en er wordt verkend of het mogelijk is om een third thrusted party in te schakelen die de druk van de verzoeken op de politie vermindert, nu de geautomatiseerde verstrekking is beëindigd. Ik zal uw Kamer in het voorjaar van 2027 over de voortgang hiervan informeren.
Overigens is in het coalitieakkoord opgenomen dat de mogelijkheden voor de politie om overtredingen en lichte misdrijven – bijvoorbeeld (winkel)diefstal – af te doen, worden uitgebreid. Het doel hiervan is om deze strafbare feiten sneller en eenvoudiger af te handelen. Momenteel is er vanuit het Ministerie van Justitie en Veiligheid in overleg met onder meer de politie en het Openbaar Ministerie om te onderzoeken op welke wijze hieraan uitvoering kan worden gegeven. De Minister van Justitie en Veiligheid zal u over de uitkomst informeren.
Deelt u het in het artikel geschetste knelpunt voor een effectieve aanpak van interne fraude, namelijk dat voor de aanpak aangifte bij de politie nodig is, maar het doen van aangifte moeizaam verloopt? Zo nee, waarom niet? Zo ja, wat gaat u daaraan doen?
Fraude is een breed maatschappelijk probleem en veroorzaakt grote schade voor ondernemers en hun klanten, dit is ook onderkend in het AVO 2023–2026. Fraude is overigens een breed begrip. Interne fraude wordt bijvoorbeeld gepleegd door zowel bestuurders, werknemers en/of door de ondernemer gecontracteerde derde partijen. Het gaat om criminele, strafbare handelingen zoals diefstal, verduistering, valsheid in geschrifte en oplichting. Naar aanleiding van de brieven die de politie van de Stichting Fraude Aanpak Detailhandel (FAD) heeft ontvangen, zal de politie binnenkort nader in gesprek gaan met de Stichting FAD over de wijze waarop ondernemers aangifte kunnen doen en terugkoppeling kunnen krijgen over interne fraude.
Hoe heeft de omvang van interne fraude, waarnaar in het artikel wordt gerefereerd, zich volgens u de afgelopen jaren ontwikkeld? En hoe heeft de pakkans zich volgens u ontwikkeld?
We hebben geen inzicht in de ontwikkeling of de omvang van interne fraude aan de hand van officiële registratiedata bij de politie, gezien interne fraude niet als apart delict wordt geregistreerd.
De instroom en de uitstroom van horizontale fraude (fraude tussen burgers en bedrijven onderling) worden in de tweejaarlijkse Fraudemonitor door het Openbaar Ministerie wel toegelicht3. In 2024 ging het voor de categorie overige fraudevormen, waaronder algemene fraudedelicten vallen, om 2.575 parketnummers. Dit is een stijging ten opzichte van 2022 (1.986) en een afname ten opzichte van 2023 (2.628). Welbeschouwd zeggen deze veranderingen in de categorie overige fraudevormen echter niets over de ontwikkeling van de vormen van interne fraude waarnaar in het artikel specifiek wordt verwezen. Voor fraudedelicten zijn geen specifieke minimum streefnormen voor de politie in de Veiligheidsagenda afgesproken. Voor afhandeling via het strafrecht moeten keuzes worden gemaakt, mede in relatie tot de inzet van schaarse capaciteit.
We vinden het belangrijk dat het bedrijfsleven inzet op preventieve maatregelen. Er is voor en door het bedrijfsleven een waarschuwingsregister ontwikkeld dat wordt beheerd door de Stichting Fraude Aanpak Detailhandel (FAD). Daarnaast heeft deze stichting een overzicht van het aantal screenings en «treffers» die uit controles uit het register komen in hun jaarverslag.4 We vinden dit een goed voorbeeld van hoe het bedrijfsleven zichzelf kan beschermen tegen het in dienst nemen van fraudeurs en oplichters.
Klopt het dat ondernemersorganisaties contact hebben geprobeerd te leggen over de aanpak van winkeldiefstal en interne fraude, maar dat dit contact tot dusver niet heeft plaatsgevonden? Zo ja, waarom is dit contact niet tot stand gekomen en bent u bereid ervoor te zorgen dat politie, ondernemersorganisaties en andere betrokken partijen hierover op korte termijn met elkaar in gesprek gaan?
We nemen signalen en zorgen vanuit ondernemers(organisaties) zeer serieus en herkennen ons niet in het ontbreken aan contact. De Minister van Justitie en Veiligheid spreekt structureel twee maal per jaar met vertegenwoordigers van ondernemers, politie, Openbaar Ministerie en andere relevante partijen in het eerder genoemde NPC. Hier komt de thematiek rondom geweld- en vermogenscriminaliteit, waaronder winkeldiefstal en fraude, veelvuldig aan bod.
De partijen die uitvoering geven aan het plan van aanpak winkeldiefstal (waaronder vertegenwoordigers van ondernemers), onder het Actieprogramma Veilig Ondernemen 2023–2026, voeren doorlopend gesprekken over de aanpak, de inzet en acties.
Momenteel zijn we samen met de partners in het Nationaal Platform Criminaliteitsbeheersing bezig met de invulling van het nieuwe AVO, zoals hierboven benoemd. Naast de leden van het NPC worden breder vertegenwoordigers van het bedrijfsleven uitgenodigd om mee te denken en input te leveren. Dit betreft onder andere de Stichting FAD, zoals u kunt teruglezen in de Kamerbrief Reactie FAD inzake aanpak van fraude, winkeldiefstal en criminaliteit binnen de detailhandel.5
Bent u bekend met het bericht «Sportclubs in geldnood na schrappen saldering», waarin wordt gewaarschuwd dat amateur-sportverenigingen met zonnepanelen door het beëindigen van de salderingsregeling vanaf 2027 fors hogere energielasten kunnen krijgen?1
Ja.
Herkent u het probleem dat juist sportverenigingen die de afgelopen jaren, mede op aandringen en met ondersteuning van de overheid, hebben geïnvesteerd in zonnepanelen en verduurzaming nu financieel worden geraakt, omdat zij veel stroom overdag opwekken en terugleveren terwijl hun energieverbruik vooral ’s avonds en in het weekend plaatsvindt?
Ja, ik herken dit beeld. Volgens een verkenning van koepelorganisaties gaat het vooral om buitensportverenigingen, zoals voetbal- en hockeyverenigingen.2 Verenigingen met een buitensportaccommodatie kennen een verbruikspiek in de doordeweekse avonduren en in de weekenden. Ook in de zomer, wanneer de panelen juist veel opwekken, is het verbruik in dat geval laag. Door die beperkte gelijktijdigheid van opwek en verbruik leveren deze verenigingen veel stroom terug. De impact van het einde van de salderingsregeling hangt dus voor sportverenigingen net als voor andere afnemers af van de vraag of hun opwek en het gebruik van elektriciteit gelijktijdig plaatsvinden en qua omvang in verhouding tot elkaar staan.
De beëindiging van de salderingsregeling leidt tot een stijging op de energierekening van alle huishoudens, verenigingen of andere instanties met zonnepanelen en een kleinverbruikaansluiting, maar dit betekent niet per definitie dat zonnepanelen niet meer rendabel zijn. Zonnepaneelbezitters zullen een vergoeding van 50% van het leveringstarief ontvangen voor de elektriciteit die zij terugleveren aan het net en gaan energiebelasting betalen over alle elektriciteit die ze afnemen van het net.
Het merendeel van de nu beschikbare energiecontracten biedt een terugleververgoeding die hoger is dan de bijbehorende terugleverkosten. Dat betekent dat teruggeleverde elektriciteit nog altijd een positieve marktwaarde vertegenwoordigt, al zal deze vanaf 1 januari 2027 kleiner zijn dan voorheen. De grootste besparing voor afnemers ligt echter in het benutten van de opgewekte elektriciteit voor het eigen verbruik. Verenigingen die erin slagen om hun energieverbruik beter aan te laten sluiten op het moment van opwek, zullen meer voordeel uit hun zonnepanelen blijven halen.
De salderingsregeling geldt alleen voor kleinverbruikers. Zwembaden en sporthallen hebben meestal een grote aansluiting met een capaciteit groter dan 3×80 ampère voor elektriciteit. Zij vallen dus buiten de huidige regeling. Voor deze binnensportverenigingen verandert er niets.
Klopt het dat volgens onderzoek van het Mulier Instituut minstens 33 procent van de sportverenigingen zonnepanelen heeft en dat verenigingen met zonnepanelen na het beëindigen van de salderingsregeling gemiddeld circa € 6.500 per jaar meer aan energiekosten kunnen gaan betalen? Hoeveel sportverenigingen worden naar verwachting geraakt en wat zijn naar schatting de totale financiële gevolgen voor de amateur-sportsector?
Het percentage klopt. Uit onderzoek van het Mulier Instituut blijkt dat minstens 33 procent van de sportverenigingen zonnepanelen heeft.3 Deze cijfers dateren uit 2023. De aangehaalde schatting van de financiële gevolgen komt niet uit dat onderzoek. Het gaat om een berekening van Energyc.4 Daaruit blijkt dat een gemiddelde vereniging na 2027 tot € 6.500 meer aan energiekosten betaalt. De KNVB heeft daarnaast in 2026 apart onderzoek laten doen onder 34 voetbalverenigingen.5 Daaruit blijkt dat 44 procent van de voetbalverenigingen met zonnepanelen kleinverbruiker is. Alleen die groep ondervindt de gevolgen van het beëindigen van de regeling.
Een exact aantal geraakte verenigingen kan ik echter niet geven. Nederland telt ongeveer 26.000 sportverenigingen. Minstens een derde daarvan heeft zonnepanelen. Op basis van bovenstaande percentages gaat het naar schatting om enkele duizenden verenigingen.
Bovendien is het niet mogelijk een totaalbedrag voor de sector te noemen. De gevolgen verschillen namelijk sterk per vereniging. Opwek, verbruiksprofiel, aansluiting en energiecontract bepalen samen het beeld. Landelijke gegevens over die combinatie zijn er niet.
Zijn de specifieke financiële gevolgen van het beëindigen van de salderingsregeling voor amateur-sportverenigingen voorafgaand aan het besluit door het kabinet in kaart gebracht? Zo ja, wat waren de uitkomsten en met welke bedragen is daarbij gerekend? Zo nee, waarom is dit niet gebeurd?
Bij de voorbereiding van het wetsvoorstel zijn de gevolgen voor kleinverbruikers in beeld gebracht.6 Sportverenigingen met een kleinverbruikaansluiting vallen onder die groep. Er is vooraf geen aparte doorrekening gemaakt voor amateursportverenigingen. De wetgeving op energiegebied maakt geen onderscheid naar type kleinverbruiker.
Inmiddels brengen maatschappelijke partijen ook de gevolgen voor de sport gericht in beeld. Het Nationaal Klimaat Platform beschrijft de gevolgen in een casusstudie van juni 2026.7 Ook de KNVB liet zoals gezegd in 2026 onderzoek doen onder voetbalverenigingen. Ik gebruik deze inzichten in de gesprekken met de sportsector. Dergelijke inzichten kunnen betrokken worden door de individuele sportverenigingen, en door de betrokken (mede)overheden bij de praktische voorbereiding over hun bedrijfsvoering nadat de salderingsregeling vervalt.
Vindt u het redelijk dat sportverenigingen die op basis van jarenlang overheidsbeleid hebben geïnvesteerd in zonnepanelen vanaf 2027 mogelijk duizenden euro’s per jaar extra moeten betalen en daardoor worden gedwongen hun contributies te verhogen, terwijl deze investeringen juist bedoeld waren om hun energielasten structureel te verlagen?
Ik begrijp dat verenigingen dit als onredelijk kunnen ervaren. Zij hebben geïnvesteerd in verduurzaming, mede door beleid van de Rijksoverheid. Tegelijk is de salderingsregeling altijd een tijdelijke stimuleringsmaatregel geweest. Die maatregel verlaagde de investeringsdrempel toen zonnepanelen nog duur waren. Inmiddels zijn panelen fors goedkoper en is die drempel veel lager.
Er zijn ook goede redenen om met de regeling te stoppen. Tijdens de behandeling van de Wet einde salderen zijn deze redenen uitvoerig aan bod gekomen. De salderingsregeling vergroot de druk op het elektriciteitsnet doordat huishoudens geen prikkel hebben om hun eigen opgewekte zonnestroom zelf te verbruiken.8 Daarnaast zorgt de salderingsregeling voor hogere kosten voor energieleveranciers. Om dit te compenseren, verhogen veel energieleveranciers de stroomprijzen. Het voordeel van de salderingsregeling wordt hiermee onder andere betaald door huishoudens zonder zonnepanelen.
De investering in zonnepanelen houdt voor afnemers ook zonder saldering waarde. Verenigingen besparen op de stroom die zij zelf direct gebruiken. Bovendien biedt het merendeel van de nu beschikbare energiecontracten een terugleververgoeding die hoger is dan de bijbehorende terugleverkosten. Dat betekent dat teruggeleverde elektriciteit nog altijd een positieve waarde vertegenwoordigd, al zal deze vanaf 1 januari 2027 kleiner zijn dan voorheen. Die waarde bedraagt tenminste 50 procent van het kale leveringstarief.9 Verenigingen met een ongunstig verbruiksprofiel gaan er echter wel fors op achteruit. Daarom werk ik aan gerichte ondersteuning voor sportverenigingen bij de verduurzaming van hun accommodaties. In het antwoord op vraag 7 licht ik dit nader toe.
Deelt u de zorg dat deze hogere lasten uiteindelijk bij leden en gezinnen terechtkomen via hogere contributies en dat sporten daardoor minder betaalbaar en toegankelijk kan worden? Zo ja, hoe verhoudt dit zich tot het kabinetsbeleid om sport en bewegen juist toegankelijk te houden?
Ik vind het van belang dat sport en bewegen toegankelijk en betaalbaar blijven. De hoogte van de contributie bepaalt de vereniging echter zelf. Die hoogte hangt af van het geheel aan inkomsten en uitgaven. Denk aan accommodatie-, energie-, personeels- en onderhoudslasten. Daarom kan ik nu nog niet vaststellen in welke mate de beëindiging van de salderingsregeling doorwerkt in de contributies. Wel zal ik dit goed in de gaten houden met de jaarlijkse contributiemonitor.
Welke mogelijkheden ziet u om specifiek sportverenigingen, die vanwege het tijdstip waarop zij energie opwekken en verbruiken onevenredig worden geraakt door het beëindigen van de salderingsregeling, tegemoet te komen? Worden daarbij compensatie, een overgangsregeling of ondersteuning voor energieopslag onderzocht? Zo nee, waarom niet?
Een specifieke compensatie of overgangsregeling voor sportverenigingen is niet aan de orde. Nadat een eerder wetsvoorstel om de salderingsregeling vanaf 2025 af te bouwen werd verworpen, koos het toenmalige kabinet Schoof voor beëindiging in één keer per 2027. In het wetsvoorstel geldt van 2027 tot 2030 een wettelijke minimumvergoeding van 50% voor teruglevering.10
Uit de casusstudie van het Nationaal Klimaat Platform blijkt dat verenigingen vooral vragen om inzicht in hun eigen opwek en verbruik.¹ Vrijwilligers hebben niet altijd de capaciteit en kennis om dit zelf te analyseren. Welke maatregel loont, verschilt bovendien per vereniging: meer gelijktijdigheid is bij een buitensportaccommodatie beperkt te vergroten en een batterij is niet vanzelfsprekend de meest kosteneffectieve stap. Daarom zie ik op korte termijn vooral mogelijkheden in het ontzorgen van verenigingen. Zo kunnen sportverenigingen gebruikmaken van een energiecoach. Deze coaches begeleiden verenigingen op locatie bij verduurzaming en betrekken het einde van de salderingsregeling in hun advies. Verder deel ik kennis via partners van de Routekaart Verduurzaming Sport, zoals het Kenniscentrum Sport & Bewegen en het platform duurzamesport.nl.
Verenigingen die overwegen te investeren in de opslag van zonnestroom, kunnen hiervoor een beroep doen op een DUMAVA-subsidie. Amateursportverenigingen die al zonnepanelen hebben, kunnen een aanvraag doen voor een batterij voor opslag, mits de batterij voldoet aan de voorwaarden uit de maatregelenlijst (maatregel H.3). De maatregelenlijst is te vinden op de website van RVO.11
Welke mogelijkheden ziet u om te voorkomen dat deze extra energielasten ten koste gaan van de financiële positie van sportverenigingen, de hoogte van de contributie of noodzakelijke investeringen in sportaccommodaties? Kan hiervoor bijvoorbeeld de BOSA-regeling worden benut of aangepast?
Een belangrijke manier om extra energielasten op te vangen dan wel te voorkomen is het investeren in verduurzaming. De BOSA-regeling is gericht op de bouw en het onderhoud van sportaccommodaties. Voor verduurzaming kan sinds 2025 de sportsector subsidie aanvragen via de subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DUMAVA). Dit jaar is het minimum DUMAVA-subsidiebedrag per aanvraag omlaag gegaan, zodat ook kleinere projecten in aanmerking komen voor subsidie. Dit maakt het voor sportverenigingen makkelijker om DUMAVA aan te vragen. Met de mogelijkheden die ik in het antwoord op vraag 7 noem, kunnen sportverenigingen stappen zetten richting verduurzaming. Zoals ik hiervoor al opmerkte, blijf ik de situatie goed volgen, onder meer via de jaarlijkse contributiemonitor.
Bent u bereid vóór de beëindiging van de salderingsregeling in 2027 gezamenlijk met de sportsector tot een concrete oplossing te komen, zodat sportverenigingen die op verzoek van de overheid hebben verduurzaamd niet vervolgens financieel worden gestraft voor diezelfde investering?
Ik blijf met de sportsector in gesprek over ondersteuning op het gebied van infrastructuur en verduurzaming. Mede daarom is de energiecoachregeling herstart, zodat verenigingen dit jaar praktisch worden geholpen. Zie ook het antwoord op vraag 7. Daarnaast heb ik per 1 september de werkgroep financiering bouw en onderhoud sportaccommodaties ingesteld. Deze werkgroep brengt in kaart hoe de middelen voor bouw en onderhoud vanaf 2028 kunnen worden ingezet. Daarbij wordt ook de beëindiging van de salderingsregeling betrokken. De werkgroep levert eind van het jaar het resultaat op. Verder zijn voorstellen gedaan door het Nationaal Klimaat Platform met zes organisaties over het einde van de salderingsregeling met betrekking tot sportverenigingen. Hierop reageert de Minister van Klimaat en Groene Groei bij het afdoen van de motie Klos voor het einde van het jaar.
Kunt u uitsluiten dat amateur-sportverenigingen door het beëindigen van de salderingsregeling financieel in de problemen komen of zelfs moeten stoppen? Zo nee, welke concrete maatregelen gaat u nemen om dit te voorkomen?
Nee, dat kan ik niet uitsluiten. De financiële positie van een vereniging hangt van veel factoren af. Denk aan het ledenaantal, de accommodatie, de reserves en het energiecontract. Het einde van de salderingsregeling is één van die factoren.
Wel neem ik maatregelen om verenigingen te helpen. Zie de antwoorden op de vragen 7 tot en met 9.
Bent u bereid om de salderingsregeling niet te laten beëindigen? Zo nee, waarom niet? Zo ja, dan kunt u alle voorgaande vragen overslaan.
Nee, hier is het kabinet niet toe bereid. Voor nadere onderbouwing over de afschaffing van de salderingsregeling verwijs ik u graag naar de behandeling van de Wet einde salderen. De redenen voor de afschaffing van de salderingsregeling zijn tijdens deze wetsbehandeling uitvoerig aan bod gekomen.
Bent u bekend met het nieuwsartikel uit Het Parool en het onderliggende literatuuronderzoek van Econic partners?1
Ja.
Deelt u de conclusie van het onderzoek dat de concurrentiepositie van Schiphol als hub-luchthaven zwaar onder druk staat door een combinatie van de hoge havengelden, groeibeperkingen en vliegbelasting? Zo nee, waarom niet?
Schiphol blijft, met de capaciteitsrestricties, naar verwachting in staat om te concurreren en goed verbonden te blijven. Schiphol investeert bovendien om in de toekomst grotere en schonere toestellen af te kunnen handelen. Hierdoor zal het aantal passagiers met circa 25% groeien bij gelijkblijvende aantallen vliegtuigbewegingen.
Verder zet het kabinet zich o.a. in voor geharmoniseerde regelgeving op EU-niveau. Nederland zet bijvoorbeeld in op een Europese vliegbelasting die voor alle EU-lidstaten gelijk is, in lijn met de moties Goudzwaard2, El Abassi3 en Graus4.
De gevolgen van de gedifferentieerde vliegbelasting zijn uitgebreid onderzocht.5 Het aantal vluchten van en naar de Verenigde Staten zal naar verwachting met 1,5% dalen ten opzichte van de situatie zonder verhoogde vliegbelasting. Daar tegenover staat dat er een toename te verwachten is in vluchten naar bestemmingen die dichterbij liggen. Wat dit betekent voor de netwerkkwaliteit van Schiphol moet blijken uit de monitor die jaarlijks onafhankelijk opgesteld wordt en met de Kamer wordt gedeeld.
Deelt u de mening dat belastingmaatregelen de eenvoudigste manier zijn voor de overheid om de concurrentiepositie van Schiphol te verbeteren?
Het verlagen van belastingen is een manier om de concurrentiepositie van Schiphol te verbeteren. Om de kosten van luchtvaartmaatschappijen te verlagen en een gelijker speelveld te creëren, stelt het kabinet in het Belastingplan 2027 voor het hoge tarief in de vliegbelasting (voor langeafstandsvluchten) te verlagen naar Duits niveau. Dit past bij de afspraak in het coalitieakkoord om in te zetten op een Europese vliegbelasting die voor alle EU-lidstaten gelijk is. De verlaging komt ten goede aan de verbondenheid van Nederland, doordat het concurrentievermogen van de luchtvaart wordt versterkt. Daarnaast zijn er andere manieren om de concurrentiepositie te verbeteren. Zo geeft het ministerie bijvoorbeeld subsidies voor duurzame luchtvaartbrandstoffen zodat de sector ook naar de toekomst toe concurrerend kan zijn. Het meest recente voorbeeld is de subsidieregeling van € 290 mln. voor de productie van geavanceerde bio-SAF en e-SAF.
Denkt u dat de inkomsten uit de geplande verhoging van de vliegbelasting Nederland meer opleveren dan de economische activiteit die naar verwachting misgelopen gaat worden door de verhoogde vliegbelasting? Waarom wel/niet?
De vliegbelasting is in 2021 ingevoerd onder andere om de externe kosten van de luchtvaart te beprijzen. Ook de gedifferentieerde vliegbelasting per 1 januari 2027 heeft het beprijzen van de externe kosten als doel, evenals een budgettair doel. Het aantal vluchten van en naar intercontinentale bestemmingen zal door de gedifferentieerde vliegbelasting naar verwachting met ongeveer 2% dalen ten opzichte van de situatie zonder gedifferentieerde vliegbelasting.6 Het voorstel om het tarief voor langeafstandsvluchten naar Duits niveau te verlagen zal een positief effect hebben op deze cijfers. Daarnaast is een toename te verwachten van vluchten naar bestemmingen die dichterbij liggen, omdat daarvoor een lager, ongewijzigd tarief geldt. Deze vluchten leveren ook economische activiteit op.
Wat zou het de Nederlandse economie kosten als Schiphol vanaf 2027 weer consistent vijf tot tien procent slechter scoort dan het Europees gemiddelde zoals het geval was in de periode 2008–2009 toen er ook een relatief hoge vliegbelasting gehanteerd werd?
Er zijn geen cijfers over de gevolgen voor de Nederlandse economie als Schiphol vijf tot tien procent slechter scoort. Om deze situatie te voorkomen zet het kabinet zich in om de concurrentiepositie van Schiphol te verbeteren, zoals vermeld in de antwoorden op vragen 3 en 8.
Deelt u de mening dat, gezien de ervaringen met vliegbelasting in de periode 2008–2009, het te verwachten is dat Schiphol vanaf 2027 ondermaats zal presteren ten opzichte van op Europese concurrenten? Waarom wel/niet?
De luchtvaartsector werd in 2008 zwaar getroffen door de economische teruggang, zowel in de passagierssegment als in het vrachtsegment. In het kader van de bestrijding van de economische crisis werd de vliegbelasting in 2009 afgeschaft.
De situatie van 2008–2009 en de invoering van de vliegbelasting is niet te vergelijken met de huidige situatie. Allereerst begon in 2008 de wereldwijde financiële crisis. Daarnaast hebben, in tegenstelling tot de situatie in 2008–2009, meerdere Europese landen op dit moment een vliegbelasting en is die in meerdere landen naar afstand gedifferentieerd. De vliegbelasting in Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk is al langer naar afstand gedifferentieerd. De vliegbelasting wordt in zijn geheel in 2028 geëvalueerd. De effecten van de gedifferentieerde vliegbelasting worden ook gemonitord. Hierbij wordt onder andere gekeken naar aantallen vliegtuigbewegingen en passagiers, de netwerkkwaliteit, uitwijkers en CO2-uitstoot.
Kunt u uiteenzetten waarom de vliegbelasting na de periode 2008–2009 is afgeschaft? Zo ja, waarom zou de onderbouwing voor het afschaffen van de vliegbelasting toen niet langer van toepassing zijn?
Zie antwoord vraag 6.
Deelt u de mening dat een stijging van de vliegbelasting met bijna 400% voor korte afstandsvluchten en bijna 900% voor lange afstandsvluchten in slechts zes jaar niet proportioneel is? Waarom wel/niet?
Het kabinet erkent dat de kosten voor luchtvaart in Nederland de afgelopen jaren flink zijn gestegen. Daarom zet het kabinet zich onder andere in voor geharmoniseerde regelgeving op EU-niveau. Nederland zet bijvoorbeeld in op een Europese vliegbelasting die voor alle EU-lidstaten gelijk is. Het voorstel van het kabinet om het tarief voor langeafstandsvluchten naar Duits niveau te verlagen maakt hier onderdeel van uit.
Deelt u de mening dat het voor marktpartijen uiterst lastig is om in zo’n korte tijd in te spelen op zo’n sterke stijging gezien de krappe marges en de uitwijkbereidheid van de Economy Class reiziger? Waarom wel/niet?
Het kabinet begrijpt dat het voor marktpartijen lastig kan zijn om in korte tijd in te spelen op een sterke stijging van de kosten. Wat betreft de gedifferentieerde vliegbelasting zijn uitvoerige gesprekken gevoerd met belanghebbenden over het ontwerp van de maatregel. Zoals ook beschreven in de memorie van toelichting bij de Wet differentiatie vliegbelasting.7
Deelt u de mening dat, ondanks uw toezegging om met buurlanden in gesprek te gaan over het creëren van een gelijk speelveld voor de burgerluchtvaart, het bijzonder onwaarschijnlijk is dat België en Duitsland hun vliegbelastingen op korte termijn drastisch zullen verhogen om in de buurt van het Nederlandse tarief te komen? Waarom wel/niet?
Het kabinet zet zich in voor een gelijk speelveld, zoals afgesproken in het coalitieakkoord, door in te zetten op een Europese beprijzing van de luchtvaart in plaats van nationaal. De Kamer zal voor het einde van het jaar over de gesprekken met de buurlanden worden geïnformeerd. Er kan niet op de uitkomsten vooruit gelopen worden.
Welke alternatieve maatregelen kunnen wij van u verwachten om de concurrentiepositie van Schiphol veilig te stellen?
Zie het antwoord op vraag 8. Daarnaast is het Kabinet voornemens om Lelystad Airport in gebruik te nemen voor groothandelsverkeer, op voorwaarde dat wordt voldaan aan alle wettelijke vereisten waaronder het beschikken over een natuurvergunning. In de algehele wijziging van het Luchthavenverkeerbesluit Schiphol, dat naar verwachting in november in werking treedt, is perspectief voor de sector opgenomen.
Hoe beoordeelt u de signalen vanuit Delta Air Lines over de stijgende kosten en het gebrek aan groeimogelijkheden?
Zie antwoord vraag 11.
Hoe beoordeelt u de conclusie uit het onderzoek dat de geplande verhoging van de vliegbelasting jaarlijks tot een vermindering van 142.000 Amerikaanse reizigers, en daarmee een vermindering van 223 miljoen euro aan bijbehorende uitgaven, gaan leiden?
Uit onderzoek blijkt dat het aantal vluchten van en naar de Verenigde Staten naar verwachting met 1,5% zal dalen ten opzichte van de situatie zonder gedifferentieerde vliegbelasting. De verlaging van het tarief dat op deze vluchten geheven zou worden is positief voor onder andere Amerikaanse reizigers. Daarnaast is een toename te verwachten van vluchten naar bestemmingen die dichterbij liggen, omdat daarvoor een lager, ongewijzigd tarief geldt. De bezoekers vanuit deze bestemmingen zullen ook bijdragen aan de economie.
Hoe beoordeelt u het signaal van Delta Air Lines dat de stijgende kosten kunnen leiden tot wijzigingen in netwerk- en routebesluiten waarbij Schiphol buiten de boot valt?
De keuze van luchtvaarmaatschappijen voor een bepaalde route of luchthaven hangen af van meerdere factoren, waaronder de grootte van de markt, de reismotieven en de kosten voor de operatie. Als de kosten in Nederland voor luchtvaartmaatschappijen hoger zijn dan in andere landen, zouden luchtvaartmaatschappijen ervoor kunnen kiezen om op andere luchthavens te vliegen. Zie verder het antwoord op vraag 13.
Hoe beoordeelt u de ontwikkeling dat Air France-KLM nu ook zoekt naar mogelijkheden buiten Nederland, eventueel ten koste van het verbindingsnetwerk op Schiphol?
In het kader van de Europese consolidatie en om voldoende concurrerend te blijven met de andere grote luchtvaartmaatschappijen heeft Air France-KLM een belang genomen in SAS en recent een bod uitgebracht op een deel van de aandelen in TAP Air Portugal. Dit leidt naar verwachting tot een gunstigere hubstructuur binnen Air France-KLM met netwerkvoordelen in Europa waardoor mogelijk meer reizigers voor een vlucht met KLM of een andere maatschappij binnen de holding zullen kiezen.
Welk signaal vanuit de sector of welke economische prognose over de gevolgen van de verhoogde vliegbelasting zou voor u ernstig genoeg zijn om af te zien van de geplande verhoging? Kunt u uw antwoord toelichten?
Het kabinet vindt het wenselijk om de negatieve externe effecten van de luchtvaart te beprijzen. Daarbij past dat langere vluchten die meer uitstoten, meer worden beprijsd. Echter, om een gelijk speelveld te behouden is het onwenselijk dat in Nederland de kosten veel hoger zijn dan in andere landen. Het kabinet zet dan ook in op een gelijk speelveld, zoals afgesproken in het coalitieakkoord, door in te zetten op een Europese beprijzing van de luchtvaart in plaats van nationaal. Het voorstel van het kabinet in het Belastingplan 2027 om het hoge tarief in de vliegbelasting (voor langeafstandsvluchten) naar Duits niveau te verlagen maakt hier onderdeel van uit.
Deelt u de mening dat de uurlonen van een Indonesische zeevaarder en een Europese zeevaarder van respectievelijk 3,25 euro per uur en bijna 15 euro per uur onwenselijk ver uit elkaar liggen als zij hetzelfde werk doen? Herkent u het feit dat de Indonesische zeevaarder meer dan vier keer zoveel uur moet werken voor dezelfde uitgaven tijdens een avond walverlof te bekostigen als zijn Europese collega? Erkent u dat dit wrang en oneerlijk aanvoelt voor de Indonesische zeevaarder?
Er is een verschil in loon voor het werk aan boord van een zeeschip tussen een zeevarende die in de EU woont en een zeevarende die in Indonesië woont.
Hierbij is de volgende context van belang. Het mondiale beloningssysteem in de zeevaart verschilt aanzienlijk van het beloningssysteem dat voor werk op het vaste land geldt. Dit komt doordat de zeevaart een geglobaliseerde beroepsbevolking kent. Voor zeevarenden is in ILO-verband (Internationale Arbeidsorganisatie) in een vroeg stadium een mondiale regeling getroffen inzake het vaststellen van de hoogte van het minimum maandloon, door middel van onderhandelingen door maritieme sociale partners. Dit is een belangrijk instrument om ervoor te zorgen dat zeevarenden op mondiaal niveau toereikende minimumlonen ontvangen, ongeacht onder welke vlag een schip vaart. De ILO minimum loonnorm – die niet bindend is – wordt gebaseerd op basis van het prijspeil in woonlanden van zeevarenden (de landen van herkomst). Dit betekent dat loonverschillen bestaan tussen zeevarenden woonachtig in Indonesië en zeevarenden woonachtig in de EU.
De zeevaart is daarmee wereldwijd de enige sector met een internationaal vastgestelde minimum loonnorm, met als oogmerk bescherming van zeevarenden en een internationaal gelijk speelveld voor reders. Vanwege het werk op zee is de toepassing van het woonlandbeginsel voor zeevarenden een internationaal gangbare praktijk.
Acht u het wenselijk dat zeevaarders op Nederlandse schepen, ondanks het verrichten van hetzelfde werk, verschillend worden beloond vanwege hun nationaliteit? Zo ja, waarom?
Zeevarenden worden op Nederlands gevlagde schepen niet verschillend beloond vanwege hun nationaliteit. Het loon is afhankelijk van het prijspeil in het land waar zeevarenden woonachtig zijn. Dit betekent dat loonverschillen bestaan tussen zeevarenden. Ik kan mij voorstellen dat deze internationale systematiek vragen oproept, maar voor zeevarenden is dit de gangbare praktijk.
Kunt u aangeven waarom de Kamerbrief alleen ingaat op de economische effecten van het loslaten van het woonlandbeginsel en niet op de de gevolgen van de huidige beloningsverschillen voor het welzijn en de rechtspositie van zeevarenden uit onder meer Indonesië, de Filipijnen en Oekraïne?
Door middel van de Kamerbrief van 18 februari 20261 is aan de Kamer het HCSS/Deloitte rapport «Het vlagregister en het woonlandbeginsel, economische en strategische waarde» aangeboden. Hiermee werd voldaan aan de toezegging aan de Kamer dat een onderzoek werd uitgevoerd naar de effecten voor de Nederlandse maritieme sector waarbij in kaart wordt gebracht wat het loslaten van het woonlandbeginsel en de daarmee gepaard gaande daling van het aantal zeeschepen in het Nederlandse vlagregister zou betekenen2. De brief geeft een beknopte samenvatting van het rapport én een korte weergave van de oordelen van het College voor de Rechten van de Mens. Tevens bevat de brief een passage over de wereldwijd vastgestelde ILO minimumloonnorm in de zeevaartsector, welke mede wordt gebaseerd op basis van het prijspeil in de woonlanden van zeevarenden.
In de procedurevergadering van de vaste commissie voor Infrastructuur en Waterstaat van 11 maart 2026 heeft de Kamer wederom verzocht om een schriftelijke reactie op het rapport. In de Kamerbrief van 7 april 20263 is verwezen naar de brief van 18 februari 2026 waarin beknopt de essentie van het rapport weergegeven.
Kunt u alsnog ingaan op de gevolgen van het woonlandbeginsel voor deze zeevarenden?
Het woonlandbeginsel betekent voor deze zeevarenden dat zij worden beloond op grond van het prijspeil in hun woonland, zoals opgenomen in de op hen van toepassing zijnde lokale cao’s. De arbeidsvoorwaarden in deze lokale cao’s liggen boven de internationale minimumnormen.
Erkent u dat juridisch gezien economische argumenten niet zonder meer een structureel onderscheid naar nationaliteit kunnen legitimeren?
Ik erken dat direct onderscheid op basis van nationaliteit zonder wettelijke grondslag niet door economische argumenten kan worden gerechtvaardigd. Hiervan is echter geen sprake. Er vindt geen structureel onderscheid naar nationaliteit plaats. De sociale partners zijn een onderscheid naar de plaats waar de zeevarende woonachtig is overeengekomen. Er is geen rechterlijke uitspraak dat een dergelijke afspraak niet is toegestaan.
Bent u bekend met het rapport «Second opinion HCSS/Deloitte over het vlagregister en woonlandbeginsel» van Stichting Economisch Onderzoek (SEO), waarin SEO laat zien dat de schatting door HCSS/Deloitte onhoudbaar is en dat het aantal schepen dat omvlagt hooguit 20 procent bedraagt?1
Ja.
Hoe reageert u op de hoofdbevindingen van dit rapport?
Het SEO rapport is een second opinion op het HCSS/Deloitte rapport dat SEO op verzoek van Stichting Equal Justice Equal Pay heeft opgesteld. De Stichting heeft eerder een sommatiebrief aan de Staat gestuurd waarin de Staat aansprakelijk wordt gesteld voor de gevolgen van de ongelijke beloning op Nederlands gevlagde schepen. De Stichting zal het rapport mogelijk willen inbrengen in een toekomstige procedure.
Ik heb met interesse kennis genomen van het SEO rapport. Net als het HCSS/Deloitte rapport bevat ook dit rapport feitelijke uitgangspunten en ramingen. SEO komt op basis van een alternatief scenario tot de conclusie dat niet meer dan 20% van de zeeschepen in het register omvlagt en dat HCSS/Deloitte de effecten van het omvlaggen overschat voor de Nederlandse economie. Zoals toegezegd aan de Kamer heb ik het Rijksregiebureau Maritieme Maakindustrie opdracht gegeven om aanvullend onderzoek te verrichten naar, kort gezegd, de brede effecten in Nederland naar de mogelijke economische en strategische gevolgen van het loslaten van het woonlandbeginsel. Ik wacht de uitkomsten van dat onderzoek eerst af en verwacht dat de Kamer hierover in het voorjaar van 2027 kan worden geïnformeerd.
Hoe kijkt u aan tegen de methodologische kritiek van het rapport over de aannames van HCSS/Deloitte wat betreft bemanningssamenstelling, scheepstypen, het gewicht van loonkosten in de vlagbeslissing en het absorptievermogen van stijgende loonkosten?
Zoals aangegeven in de beantwoording op vraag 7 heb ik met interesse kennis genomen van het SEO rapport. De Kamer is geïnformeerd dat het Rijksregiebureau Maritieme Maakindustrie opdracht heeft gekregen om aanvullend onderzoek te verrichten naar de brede effecten in Nederland naar de mogelijke economische en strategische gevolgen van het loslaten van het woonlandbeginsel. Ik wacht de uitkomsten van dat onderzoek eerst af en zal dan ook reageren op de kritiek die SEO op het rapport van HCSS/Deloitte heeft.
Hoe kijkt u aan tegen de bevinding van SEO dat de geraamde werkgelegenheidsverliezen niet of nauwelijks opgaan?
SEO gaat uit van een alternatief scenario, waarbij niet meer dan 20% van de zeeschepen in het Nederlands vlagregister omvlagt. SEO stelt dat van schade alleen sprake is als banen daadwerkelijk uit de Nederlandse economie verdwijnen. SEO geeft aan dat voor Nederlandse kapiteins noch voor Nederlandse officieren omvlagging tot schade zal leiden, vanwege het mondiaal tekort aan officieren en kapiteins. SEO voegt daaraan toe, dat indien er geen nieuwe baan op zee is, geen waarde voor Nederland verloren gaat zolang het werk binnen Nederland blijft, bijvoorbeeld elders in het maritieme cluster, zolang de walactiviteiten in Nederland (kunnen) blijven gevestigd.
Bent u het eens met de observatie van SEO dat clustervoordelen samenhangen met de plaats waar economische activiteit aan wal plaatsvindt en niet met de vlag die een schip voert?
De observatie van SEO dat clustervoordelen samenhangen met de plaats waar de economische activiteit aan wal plaatsvindt is juist. Echter, er zijn ook clustervoordelen die met de vlag van een schip samenhangen, zoals opgenomen in eerdere Kamerbrieven over het Nederlands vlagregister.
Deelt u de mening dat op basis van het Deloitte-rapport geen conclusies kunnen worden getrokken over het potentiële vertrek van een deel van de Nederlandse reders als pagina 43 van het rapport expliciet aangeeft dat hiernaar geen onderzoek is gedaan? Zo ja, waarom noemt de Kamerbrief het vertrek van Nederlandse reders als één van de potentiële risico's van omvlaggen?
Het HCSS/Deloitte rapport geeft expliciet aan dat nader onderzoek zal moeten uitwijzen welke effecten het loslaten van het woonlandbeginsel zal hebben op de keuze voor Nederland als vestigingsplaats van reders. Het kabinet heeft in de brief van 18 februari jl. ook geen conclusies getrokken, maar aangegeven met interesse kennis te hebben genomen van het HCSS/Deloitte rapport en dat het rapport een beeld geeft van het vlagregister en wat het loslaten van het woonlandbeginsel zou betekenen voor de economische en strategische waarde van het vlagregister.
In de Kamerbrief van 7 april jl. wordt aangegeven dat het uitvlaggen de kans vergroot dat rederijen geheel uit Nederland vertrekken, en dat aanvullend onderzoek zal worden verricht.
Herkent u dat het niet toepassen van het woonlandbeginsel door andere Europese vlagstaten laten zien dat een hogere mate van loonharmonisatie niet noodzakelijkerwijs onverenigbaar is met operationele levensvatbaarheid?
Nee, dit herken ik niet. Uitgezonderd de enkele EU-lidstaat die geen vlagregister heeft, wordt de wereldwijde vastgestelde ILO minimumloonnorm in de zeevaartsector toegepast. Sommige EU-lidstaten doen dat middels een tweede vlagregister, waarin alle internationaal varende zeeschepen zijn ondergebracht.
Bent u bereid om de woorden uit de Kamerbrief over het belang van het woonlandbeginsel te nuanceren gezien enerzijds het belang van welzijn en de rechtspositie van zeevarenden en anderzijds de overschatte gevolgen van het loslaten van het woonlandbeginsel?
Ik zie hier geen reden toe.
Kunt u net als bij het Deloitte-rapport ook per brief schriftelijk reageren op de Second Opinion van SEO? Kunt u deze reactie voorgaand aan het commissiedebat Maritiem d.d. woensdag 30 september 2026 naar de Kamer sturen?
Naar aanleiding van het aanvullend onderzoek dat in opdracht van het Rijksregiebureau Maritieme Maakindustrie wordt verricht zal de Kamer naar verwachting in het voorjaar van 2027 opnieuw worden geïnformeerd.
Bent u bereid om in het kader naar het onderzoek naar het behoud van Nederlandse gevlagde zeeschepen en de maritieme sector in Nederland ook maatregelen te onderzoeken hoe de concurrentiepositie van het Nederlandse vlaggenregister kan worden versterkt zonder gebruik te maken van verschillende loonstandaarden voor hetzelfde werk?
Met redersorganisatie KVNR en vakvereniging Nautilus vindt regelmatig en goed overleg plaats over de Nederlandse zeevaartsector. Hierbij is ook aandacht voor de concurrentiepositie van het Nederlands maritieme cluster. Het uitgangspunt is om het mondiale gelijke speelveld zo goed mogelijk te bewaken.
Het Rijksregiebureau Maritieme Maakindustrie laat momenteel aanvullend onderzoek doen waarbij inzichtelijk moet worden wat de potentiële (kwantitatieve) impact is voor de toekomstige bedrijvigheid en werkgelegenheid bij in Nederland gevestigde rederijen en de bredere maritieme cluster in Nederland bij het loslaten van het woonlandbeginsel.
Kunt u zich in dit kader inzetten voor een afschaffing van het woonlandbeginsel op Europees, International Labour Organization (ILO) of anderszins internationaal niveau opdat zeevaarders gelijk worden beloond zonder dat dit ten koste gaat van de Nederlandse concurrentiepositie?
Nederland zet zich in ILO-verband in voor een continue verbetering van arbeidsvoorwaarden en arbeidsomstandigheden. De Nederlandse maritieme sociale partners hebben hierin een eigen rol, vanwege de tripartiete samenstelling in de ILO.
Deelt u de mening dat een neerwaartse concurrentie op arbeidsvoorwaarden in de maritieme sector onwenselijk is en dat een internationale inzet dit kan tegengaan?
De zeevaartsector is mondiaal gereguleerd en om die reden dient op mondiaal niveau in plaats van op nationaal niveau inzet te worden gepleegd met het oog op bescherming van zeevarenden en een internationaal gelijk speelveld voor reders.
Deelt u de zorg dat langdurige toepassing van het woonlandbeginsel kan bijdragen aan verdringing van Nederlandse zeevarenden en een afname van instroom in Nederlandse maritieme opleidingen?
Er vindt geen verdringing van Nederlandse zeevarenden plaats door toepassing van het woonlandbeginsel. Sinds decennia is sprake van een tekort aan Nederlands en Europese zeevarenden op de Nederlandse en EU gevlagde schepen, ondanks diverse -educatieve- campagnes om meer interesse te creëren voor maritieme opleidingen.
Gelet op het feit dat het Deloitte-rapport vermeldt dat de Nederlandse vlag van groot strategisch belang is voor de nationale veiligheid maar geen onderscheid maakt tussen typen schepen, kunt u aangeven welke vormen van zeevaart volgens u met name van belang zijn (containervervoer, bulkvervoer, cruiseschepen, bijzondere scheepvaart – zeesleepvaart, bagger, oliewinning)? Maakt het voor de nationale veiligheid uit of al dan niet uitgevlagd wordt naar andere NAVO- of EU-landen?
Tijdens internationale crisis is het van belang dat ook de Nederlandse gevlagde vloot kan doorvaren. Het verlies aan vlootcapaciteit betekent onder andere een afname aan de nationale veiligheid (fysieke weerbaarheid, waaronder vervoer van troepen en militaire lading) en afname van de strategische autonomie (leveringszekerheid van goederen voor de bevolking). Afhankelijk van voornoemde situaties zal een bepaald type zeeschip benodigd zijn.
Nederland heeft uitsluitend jurisdictie over Nederlands gevlagde schepen en kan in «buitengewone omstandigheden» alleen controle over Nederlands gevlagde zeeschepen, scheepsruimten en bemanning uitoefenen.
Kunt u uiteenzetten welke juridische risico’s u ziet indien het huidige woonlandbeginsel in stand blijft, mede in het licht van de uitspraak van het College voor de Rechten van de Mens?
De oordelen van het College voor de Rechten van de Mens zijn juridisch niet bindend. Daarbij geldt dat de cao Handelsvaart is aangegaan tussen de sociale partners, en niet de Staat. Het woonlandbeginsel staat algemeenverbindendverklaring van deze cao niet in de weg, omdat de tekst van de cao Handelsvaart niet kennelijk in strijd is met het recht.
Bij de algemeenverbindendverklaring is bepaald dat, voor zover sprake is van strijd met bij of krachtens de wet gestelde regels, die regels prevaleren – wat onder meer betekent dat als er onderscheid wordt gemaakt waar een objectieve rechtvaardiging voor nodig is, het aan de partijen in de uitvoeringspraktijk is om te zorgen voor een legitiem doel waarbij de ingezette middelen passend en noodzakelijk zijn voor het bereiken van dat doel.
Kunt u deze vragen afzonderlijk beantwoorden voorafgaand aan het commissiedebat Maritiem?
Ja.
Bent u bekend met het bericht «Pensioenfondsen betrokken bij verkoop van DigiD aan Amerikanen»?1
Ja.
Wat is uw reactie op het bericht en de investeringen van pensioenfondsen in het bedrijf Solvinity, dat DigiD faciliteert en dreigde te worden overgekocht door Amerikanen?
Pensioenfondsen moeten volgens de wet een beleggingsbeleid voeren dat in het belang is van hun deelnemers. Dit beleggingsbeleid sluit aan op de doelstellingen en beleidsuitgangspunten van het fonds en moet passen binnen de kaders van wet- en regelgeving. Pensioenfondsen zijn dus zelf verantwoordelijk voor het beleggingsbeleid dat zij voeren. Een onderdeel van het beleggingsbeleid van pensioenfondsen kan zijn beleggingen in private-equity.
Navraag bij de betrokken pensioenfondsen leert dat de beleggingen in een aandeel in Solvinity, onderdeel zijn van een gediversificeerd private-equityfonds waar deelnemingen in meerdere bedrijven in zitten. De beleggingen van de pensioenfondsen in dit private-equityfonds zijn niet een directe investering in één individueel bedrijf. De investeringsgedachte van private equity draait om het ondersteunen van een groep bedrijven met een duidelijke groeipotentie en met een verwachte waardecreatie op lange termijn. Dat sluit aan bij de algemene doelstelling van pensioenfondsen om rendement voor deelnemers te realiseren. De selectie en begeleiding van ondernemingen wordt uitgevoerd door fonds- en vermogensbeheerders. De rol van pensioenfondsen bij dit soort beleggingen richt zich primair op de keuze van die fondsbeheerders van het private-equityfonds. Het private-equityfonds is verantwoordelijk voor de uitvoering van de beleggingen, maar het pensioenfonds blijft verantwoordelijk voor de vraag of die investering als onderdeel van zijn beleggingsportefeuille prudent, beheerst en uitlegbaar is en past binnen de wettelijke kaders.
Wat is de reactie van de pensioenfondsen ABP en PFZW op dit bericht? Kunt u de fondsen vragen om verantwoording af te leggen over deze investering namens de burgers die premie aan hen afdragen?
De pensioenfondsen geven aan dat zij geen rol hebben gespeeld bij de voorgenomen verkoop van Solvinity. Er is geen sprake van een direct aandelenbelang. De pensioenfondsen zijn niet betrokken geweest bij de besluitvorming over de verkoop en hebben daarop geen invloed gehad.
Ik verwacht van pensioenfondsen dat ze transparant zijn jegens (gewezen) deelnemers en gepensioneerden over de beslissingen die ze nemen over hun beleggingen, waaronder ook deelnemingen in private equity. Dat is nu ook op verschillende manieren in de governanceregels geborgd. Niettemin wil ik, zoals toegezegd in het commissiedebat pensioenonderwerpen van 10 september jongstleden nagaan of dit ook binnen het nieuwe pensioenstelsel nog passende vereisten zijn.
Waren de pensioenfondsen ABP en PFZW op de hoogte dat hun geld belegd werd in Solvinity? Zo ja, kunt u verklaren waarom zij deze investeringen alsnog hebben gedaan?
De genoemde pensioenfondsen beleggen, of hebben belegd, in het private-equityfonds waarin naast andere bedrijven ook het bedrijf Solvinity is opgenomen. Dat doen ze in lijn met het strategisch beleggingsbeleid dat ze hanteren.
Vindt u het uit te leggen dat burgers via hun pensioenpremie indirect investeren in een bedrijf dat keuzes maakt die, in uw eigen woorden, indruisen tegen het publieke belang?
De uitspraak waar in de vraag naar verwezen wordt, is van de Staatssecretaris van Digitale Economie en Soevereiniteit (EZK). De Staatssecretaris heeft gezien het risico voor het publieke belang in dit specifieke geval, een besluit genomen tot een verbod van de overname op grond van de Wet ongewenste zeggenschap telecommunicatie en dit aan de voorgenomen koper en doelonderneming medegedeeld.2
Zoals al genoemd bij vraag 2, kunnen pensioenfondsen ook via een private-equityfonds indirect beleggen in een groep bedrijven. Maar met deze participaties hebben pensioenfondsen geen controle over de bedrijven in dat fonds, zoals in dit specifieke geval Solvinity, en de keuzes die deze bedrijven maken.
Welke rol speelt digitale autonomie op dit moment in het strategisch beleggingsbeleid van de pensioenfondsen? Zijn er plannen om het strategisch beleggingsbeleid op dit onderwerp aan te passen?
Pensioenfondsen bepalen eigenstandig hun beleggingsbeleid binnen de geldende wettelijke kaders en internationale richtlijnen. Een afzonderlijk beleggingsmandaat gericht op digitale autonomie maakt geen onderdeel uit van de wettelijke taak van pensioenfondsen.
Welke toezichthouder zorgt ervoor dat pensioenfondsen conform hun kaders beleggen? Voldoet de investering in Solvinity aan dat kader?
Pensioenfondsen vallen onder prudentieel toezicht van De Nederlandsche Bank (DNB) en gedragstoezicht van de Autoriteit Financiële Markten (AFM). Pensioenfondsen stellen hun eigen strategisch beleggingsbeleid vast binnen de geldende wettelijke kaders. Er zijn diverse stappen te onderscheiden in de beleggingscyclus die ze daarbij hanteren. Centraal hierbij staat dat pensioenfondsen moeten beleggen in het belang van hun deelnemers en in overeenstemming met het prudent person beginsel.3 De investering in het private-equityfonds, waar Solvinity deel van uitmaakt, moet dus voldoen aan het beleggingsbeleid dat eveneens in lijn moet zijn met de risicohouding van deelnemers. DNB zal met de betreffende pensioenfondsen in gesprek gaan, mocht hun beleggingsbeleid niet in overeenstemming zijn met de hiervoor gestelde wettelijke kaders.
Bent u bereid om pensioenfondsen te verzoeken om beleggingen die afbreuk doen aan de digitale autonomie stop te zetten?
Eerder heb ik laten weten het belangrijk te vinden dat pensioenfondsen beleggen in het belang van hun deelnemers en dat ze op een duidelijke manier de keuzes die ze daarbij maken ook aan hun deelnemers uitleggen. Daarbij kunnen zij ook (direct of indirect) investeren in Nederlandse of Europese bedrijven die een rol hebben of krijgen in onze digitale autonomie.
Hoe gaat u ervoor zorgen dat pensioenfondsen hun kapitaal inzetten om de digitale autonomie van Nederland te versterken? Bent u bereid dit te bespreken met de fondsen en de Kamer dit najaar te informeren over de uitkomsten hiervan?
Voor de inhoud van hun beleggingsbeleid en de inrichting van de beleggingsportefeuille zijn pensioenfondsen zelf verantwoordelijk binnen de relevante wet- en regelgeving.4 Ik zal u in november 2026 informeren over de onderzoeksopzet van het nader onderzoek naar de prestaties van pensioenfondsen. Tegelijk verwacht ik van pensioenfondsen dat ze transparant zijn over hun beleggingsbeleid, zoals ik al bij vraag 3 genoemd heb. Ik zal dit ook in mijn gesprekken met pensioenfondsen meenemen.
Kunt u deze vragen afzonderlijk en nog vóór het commissiedebat «digitaliserende overheid en toezicht» van 30 september 2026 beantwoorden?
Ja.
De toegenomen winsten in de fossiele energiesector |
|
Sjoukje van Oosterhout (GroenLinks-PvdA), Luc Stultiens (GroenLinks-PvdA) |
|
Stientje van Veldhoven (D66), Eerenberg |
|
|
|
|
Bent u bekend met recente berichten in de media over toegenomen winsten in de fossiele energiesector, waaronder van de NOS1, het FD2 en The Guardian?3
Ja.
Bent u daarnaast bekend met de analyse van Oxfam Novib4 waaruit blijkt dat de zes grootste olie- en gasbedrijven ter wereld in het tweede kwartaal van dit jaar bijna dubbel zoveel winst hebben gemaakt als daarvoor? Wat vindt u van deze analyse?
Ik ben bekend met deze analyse. Het klopt dat olie- en gasbedrijven wereldwijd hogere winsten maken. Het is hierbij van belang om op te merken dat deze bedrijven wereldwijd opereren en een groot deel van hun winst behalen met oliewinning. Dat zij wereldwijd hogere winsten behalen, betekent dus niet automatisch dat zij ook in Nederland meer winst maken aangezien zij in Nederland in zeer beperkte mate olie winnen.
Kunt u een actueel overzicht geven van de crack spread5 per jaar sinds 2000?
De crack spread is het prijsverschil tussen de prijs van een vat ruwe olie en de prijs van het geraffineerde eindproduct (zoals benzine, diesel en kerosine). In onderstaande tabel is de crack spread berekend vanaf 2015. In 2026 ligt de crack spread met 26,90 dollar per vat beduidend hoger dan het gemiddelde in de afgelopen 10 jaar (6,3 dollar per vat) of dan de crack spread ten tijde van de energiecrisis in 2022 (11,30 dollar per vat). In 2025 bedroeg de productie in Nederlandse raffinaderijen circa 384 mln. vaten.
Op deze termijn was het niet mogelijk productiegegevens te ontsluiten van raffinaderijen van voor 2015. Deze productiegegevens zijn nodig om de mix van de productie van de raffinaderijen te bepalen (de output), waarmee de crack spread berekend wordt. Tot slot moet worden opgemerkt dat de gegevens over 2024 en 2025 voorlopig zijn en dat voor 2026 dezelfde productie is aangenomen als in 2025. Naar verwachting geeft dit een (lichte) onderschatting van de crack spread in 2026, omdat raffinaderijen relatief meer diesel en kerosine zijn gaan produceren en een hogere productie zullen draaien.
5,08
3,36
5,58
5,40
4,80
1,42
2,68
11,30
10,17
7,03
12,13
26,90
Kunt u bevestigen dat er op dit moment sprake is van overwinsten in de fossiele energiesector of dat er in ieder geval sterke indicaties zijn dat dit het geval is? Zo nee, hoe verklaart u de genoemde nieuwsberichten en conclusies van Oxfam Novib dan?
Nederland kan in beginsel alleen belasting heffen over de winsten van de fossiele energiesector binnen zijn eigen jurisdictie. Daarnaast verschilt de ontwikkeling van de winstgevendheid per product, per onderdeel van de productieketen en mogelijk ook per olieconcern.
Voor de productie van ruwe olie constateert het kabinet dat de prijs sinds maart fors is gestegen, terwijl het niet aannemelijk is dat de kosten van olieproductie in dezelfde mate zijn gestegen. Het ligt dus voor de hand dat de winstmarges van productie bij oliemaatschappijen (sterk) zijn toegenomen. Dit slaat vrijwel volledig in het buitenland neer, omdat de olieproductie met 2,3 miljoen vaten per jaar in Nederland zeer beperkt is; dit bedraagt slechts circa 1 procent van het eigen verbruik.
Dit is anders voor de raffinagesector. Mede dankzij de strategische ligging aan zee heeft Nederland een aantal grote raffinaderijen en een marktaandeel van circa 10% in de totale Europese raffinageproductie. Het gaat om: Shell Pernis, BP Europoort, ExxonMobil Botlek, Zeeland Refinery (Vlissingen), Vitol Europoort en Gunvor Energy Europoort. Zoals uiteengezet in het antwoord op vraag 3 is de crack spread in 2026 sterk toegenomen, wat bij een raffinaderij – bij een gelijke of hogere productie – tot een hogere omzet zal leiden. Omzet is echter nog geen winst, maar dit is wel een indicatie is voor een hogere winstgevendheid. Belangrijke kanttekening hierbij is dat de exacte winsten afhankelijk zijn van bedrijfsspecifieke factoren, hier in het bijzonder de geldende inkoopcontracten en verkoopcontracten. De berekende crack spread in het antwoord op vraag 3 kan dus niet 1 op 1 vertaald worden in een hogere belastbare winst van Nederlandse raffinaderijen. Vanwege de bedrijfsgevoelige informatie heeft het kabinet geen exact zicht op hoe hoog deze winstmarges in werkelijkheid zijn.
Op basis van de ACM monitor brandstofprijzen6 concludeert het kabinet tot slot dat de commerciële winstmarges bij tankstations gemiddeld genomen niet zijn gestegen. Tankstations worden geconfronteerd met hogere inkoopprijzen, die vervolgens worden doorberekend aan consumenten. Er zijn op dit moment geen concrete aanwijzingen dat pomphouders hogere winstmarges realiseren.
Hoeveel overwinsten hebben multinationals in de fossiele energie-sector gemaakt in het eerste halfjaar van 2026, uitgegaan van de definitie zoals gehanteerd in de Wet tijdelijke solidariteitsbijdrage 2022? Hoeveel van deze winsten zijn belastbaar in Nederland?
Vooropgesteld geldt dat de winst in Nederland van bedrijven die belastingplichtig zijn voor de vennootschapsbelasting reeds belast is. Hoe hoger de winst, hoe hoger de verschuldigde vennootschapsbelasting. De extra winst die bedrijven in de fossiele energiesector in 2026 zullen maken, hangt sterk af van de specifieke inkoop- en verkoopcontracten die worden gehanteerd en de kosten die zij maken bij de productie. In de Wet tijdelijke solidariteitsbijdrage is overwinst gedefinieerd als de genoten belastbare winst die meer bedraagt dan 120% van de referentiewinst. De referentiewinst is vastgesteld op de gemiddelde belastbare winst of het Nederlandse inkomen over de vier boekjaren, voorafgaand aan het bijdragejaar. Toegepast op 2026 wordt de referentieperiode gevormd door de jaren 2022 t/m 2025. In het antwoord op vraag 8 wordt een inschatting gegeven van de budgettaire opbrengst wanneer een soortgelijke solidariteitsbijdrage als in 2022 zou worden ingevoerd.
Bent u het ermee eens dat het goed zou zijn om een overwinstbelasting voor de fossiele energiesector voor te bereiden, zodat op tijd tot heffing overgegaan kan worden? Zo nee, waarom niet? Hoe ziet u dit in het licht van de aangenomen moties van de leden Teunissen (Kamerstuk 23 432-683) en Klaver/Paternotte (Kamerstuk 36 933-9)?
Het kabinet begrijpt het ongemak dat er bedrijven zijn die profiteren van de oorlog in het Midden-Oosten. Er zijn duidelijke signalen dat de commerciële winstmarges in de oliesector zijn toegenomen. Voor Nederlandse bedrijven gaat het voornamelijk om de raffinagesector. Het is hierbij wel belangrijk om de huidige cijfers in perspectief te plaatsen: de energiesector is sterk cyclisch en deze marges volgen op periodes waarin de raffinagesector juist aanzienlijk slechtere tijden heeft gekend. Tegelijkertijd is de winst uiteindelijk een uitkomst van de prijs die op de markt tot stand komt. Hierop ingrijpen is verstorend voor de markt, terwijl de Nederlandse raffinagesector met een marktaandeel van circa 10% in de totale Europese raffinageproductie belangrijk is voor de Europese leveringszekerheid. Ingrijpen vermindert de prikkel voor bedrijven om te investeren. Als bedrijven verwachten dat (al dan niet achteraf) extra winsten worden afgeroomd, zullen ze minder geneigd zijn om risico’s te nemen of te investeren in nieuwe energieprojecten. Dit heeft mogelijk een negatief effect op het investeringsklimaat in Nederland. Een nationale overwinstbelasting voor de oliesector moet daarom zorgvuldig worden gewogen, temeer omdat de vormgeving juridisch niet eenvoudig is en de hogere winsten al worden belast via de vennootschapsbelasting. Het kabinet heeft daarom eerder aangegeven eerst in Europees verband te willen optrekken. Ter uitvoering van de motie van de leden Klaver en Paternotte7 heeft het kabinet tijdens de Ecofinraad van 4 en 5 mei opgeroepen tot een nadere analyse van het ontstaan van eventuele overwinsten bij olie- en gasbedrijven als gevolg van de huidige hoge prijzen. Daarnaast heeft het kabinet opgeroepen op EU-niveau de juridische mogelijkheden te verkennen voor het invoeren van een belasting op overwinsten als er inderdaad sprake is van overwinsten, op zowel de Ecofinraad van 4 en 5 mei als op de informele Energieraad van 12 en 13 mei. Tot nu toe heeft de Europese Commissie geen nadere uitgebreidere analyse gedeeld. Het kabinet geeft nog steeds de voorkeur aan een Europese analyse en aanpak, waarbij er ruimte is voor de specifieke nationale omstandigheden.
Is het kabinet al begonnen met het voorbereiden van een overwinstbelasting? Zo nee, waarom niet?
Zie het antwoord op vraag 6.
Hoeveel leverde de overwinstbelasting («tijdelijke solidariteitsbijdrage»), die over winsten in 2022 werd geheven, destijds op? Hoeveel zou deze zelfde heffing opleveren als hij over winsten in 2026 ook geheven zou worden, uitgaande van dezelfde definitie van overwinsten en tarieven als in 2022 en berekend op basis van de winstcijfers van de eerste twee kwartalen?
Op basis van de Wet tijdelijke solidariteitsbijdrage is indertijd € 2,7 miljard afgedragen. Het grootste deel hiervan is betaald door de gassector. Op basis van de huidige gasprijs is het echter niet de verwachting dat een overwinstbelasting over 2026 tot een substantiële opbrengst leidt. Alhoewel de gasprijzen in 2026 hoger zijn dan in 2025, ligt de gasprijs in 2026 niet hoger dan 120% van de gemiddelde gasprijs over 2022–2025. Een belangrijke reden hiervoor is dat in het jaar 2022 de gasprijs zeer hoog was. Bovendien is de gassector nu een stuk kleiner dan voorheen i.v.m. met het sluiten van de velden en minder investeringen in productie op de Noordzee.
Omdat de oliewinning in Nederland zeer marginaal is, is vanuit die sector nagenoeg geen opbrengst te verwachten.
Onder de Wet tijdelijke solidariteitsbijdrage is over 2022 € 325 mln. aan belasting afgedragen door raffinaderijen. Op basis van deze gerealiseerde belastingopbrengst en onder de aanname dat de ontwikkeling van de crackspread ten opzichte van 2022 tot een hogere winst leidt, kan een eerste ruwe inschatting worden gemaakt van hoeveel een nieuwe solidariteitsbijdrage in 2026 aan belastinginkomsten zou opleveren.
Alhoewel de bruto winstmarge en de fiscale nettowinst niet een-op-een aan elkaar gerelateerd zijn, zou deze bruto marge gebruikt kunnen worden voor een eerste indicatie. In 2026 is de bruto winstmarge ten opzichte van de referentieperiode in absolute zin ongeveer twee keer zo groot als de bruto winstmarge in 2022. Als grove inschatting zou een nieuwe solidariteitsbijdrage, die met terugwerkende kracht wordt ingevoerd vanaf 1 januari 2026 een belastingopbrengst in ordegrootte van ongeveer € 500 tot € 700 mln. kunnen opleveren. Wanneer de solidariteitsbijdrage zou gaan gelden vanaf moment van aankondiging, bijvoorbeeld vanaf 1 oktober 2026, bedraagt de budgettaire opbrengst in 2026 naar verwachting ongeveer € 125 tot € 175 mln. Deze raming is onzeker, omdat het afhangt van de ontwikkeling van de crack spread en de daarmee samenhangende ontwikkelingen in het Midden-Oosten in de komende maanden.
In hoeverre is het juridisch mogelijk een dergelijke heffing opnieuw in te voeren, al dan niet met terugwerkende kracht, net als destijds?
De juridische houdbaarheid en uitvoerbaarheid van een dergelijke nieuwe overwinstbelasting is afhankelijk van de vormgeving van de maatregel. Daarbij is onder meer van belang dat de belastingplichtige en de belastinggrondslag zorgvuldig worden afgebakend. Bij de keuzes in de vormgeving van een nieuwe overwinstbelasting is ook van belang te bepalen voor welke periode de solidariteitsbijdrage zou gaan gelden: vanaf het moment van inwerkingtreding of met terugwerkende kracht tot een eerder tijdstip. Het kabinet acht het toekennen van terugwerkende kracht aan (belastende) belastingmaatregelen in beginsel niet wenselijk. In dit kader acht het kabinet relevant dat aan belastingmaatregelen die een verzwaring van de belastingheffing betekenen geen terugwerkende kracht mag worden gegeven, tenzij (zeer) bijzondere omstandigheden een afwijking van deze regel rechtvaardigen. Gelet op de uitzonderlijke omstandigheden van destijds, is de Wet tijdelijke solidariteitsbijdrage met terugwerkende kracht voor het jaar 2022 ingevoerd.7 Hoewel het kabinet deze terugwerkende kracht voor deze bijdrage gerechtvaardigd achtte, leidt deze terugwerkende kracht en een aantal andere aspecten van deze wet c.q. deze Europese verordening in zowel Nederland als daarbuiten tot veel procedures. Er is nog geen definitieve uitspraak in deze geschillen.
Hoe snel zou het kabinet daartoe over kunnen gaan en hoeveel voorbereidingstijd is nodig?
Naar aanleiding van de ernst van de energiecrisis in 2022, heeft de EC zich genoodzaakt gezien om op niveau van de Europese Unie actie te ondernemen en in te grijpen door een Europese verordening voor het invoeren van een solidariteitsbijdrage voor te stellen. Naar aanleiding van deze verordening, heeft het kabinet in september 2022 de beslissing genomen om een solidariteitsbijdrage in te voeren en is – in korte tijd – wetgeving voorbereid en is die wetgeving in datzelfde najaar in het parlement behandeld om per 1 januari 2022 in werking te treden. Dit was – gegeven de Europese verordening en de uitzonderlijke omstandigheden van destijds – een buitengewoon snel proces, waarbij zoveel mogelijk aansluiting bij de Europese verordening werd gezocht. Hoewel een Europeesrechtelijk kader voor een nieuwe nationale solidariteitsbijdrage of overwinstbelasting juridisch gezien niet noodzakelijk is, meent het kabinet dat het invoeren van een dergelijke heffing, met het oog op het creëren van een gelijk speelveld tussen marktpartijen, op basis van een nieuwe Europese verordening wenselijk is. Bovendien is het wetstechnisch eenvoudiger dan het invoeren van een nieuwe nationale maatregel, omdat moet worden aangesloten bij een Europeesrechtelijk kader.
Er is nader onderzoek nodig om te kunnen aangeven op welke termijn de Belastingdienst een nieuwe solidariteitsbijdrage zou kunnen heffen en innen. Hierbij kan het moment dat de Belastingdienst gaat heffen en innen in principe los staan van (het startmoment van) de periode waarover de solidariteitsbijdrage moet worden afgedragen. Zo moet worden vastgesteld welke IV-aanpassingen nodig zijn, of bestaande systemen nog bruikbaar zijn en welke capaciteit daarvoor benodigd is. Sinds besluit tot invoering van de Wet tijdelijke solidariteitsbijdrage in 2022 zijn zowel de uitvoeringsomgeving als de randvoorwaarden veranderd. De destijds gerealiseerde technische oplossing sluit nog slechts beperkt aan op het huidige IV-landschap en voldoet niet vanzelfsprekend aan de huidige eisen op het gebied van architectuur, informatiebeveiliging, privacy en archivering.
Welke nieuwe inzichten heeft u de afgelopen maanden opgedaan als het gaat om overwinsten en het belasten daarvan?
Mede op verzoek van uw Kamer heeft het kabinet afgelopen voorjaar een eerste analyse gemaakt van de toegenomen marges in de Nederlandse oliemarkt. De ACM heeft daarna de monitor brandstofprijzen gepubliceerd, die nauwkeurig beschrijft hoe de marges in de oliemarkt zich ontwikkelen. Deze monitor bevestigt de analyse die het kabinet in het voorjaar heeft gemaakt: met name bij olieproductie en raffinage zijn de marges sterk toegenomen. Het kabinet heeft zich daarnaast – conform verzoek van Uw Kamer – in Europees verband ingezet om een Europese overwinstbelasting voor olie- en brandstofproductie in te voeren. Tot nu toe heeft de Europese Commissie geen nadere uitgebreidere analyse gedeeld. Het kabinet geeft nog steeds de voorkeur aan een Europese analyse en aanpak, waarbij er ruimte is voor de specifieke nationale omstandigheden.
Kunt u deze vragen vóór 1 september 2026 beantwoorden?
Het kabinet heeft gestreefd naar een zo spoedig mogelijke beantwoording.
Het artikel 'Palantir betaalt amper belasting door ‘agressieve strategie’, tot woede van Europese vakbonden' |
|
Laurens Dassen (Volt) |
|
Eelco Heinen (VVD) |
|
|
|
|
Bent u bekend met het Follow the Money-artikel «Palantir betaalt amper belasting door «agressieve strategie», tot woede van Europese vakbonden»1?
Ja.
Wat vindt u ervan dat Palantir gebruik maakt van «allerlei geitenpaadjes», die ervoor zorgen dat in Europa behaalde winsten neerslaan in de Verenigde Staten, waar zij niet of nauwelijks worden belast?
In zijn algemeenheid geldt dat lichamen die tot dezelfde groep behoren verplicht zijn hun onderlinge transacties vorm te geven met inachtneming van het at arm’s-lengthbeginsel. Het arm’s-lengthbeginsel beoogt dat de voorwaarden en prijzen van transacties tussen gelieerde entiteiten niet afwijken van de voorwaarden en prijzen die tussen ongelieerde entiteiten zouden zijn overeengekomen in vergelijkbare omstandigheden. Het zou daarom in beginsel niet moeten uitmaken voor de te realiseren winst of een bepaalde transactie plaatsvindt tussen gelieerde entiteiten die deel uitmaken van een multinationaal concern of tussen entiteiten die niet aan elkaar gelieerd zijn. Door conform het arm’s-lengthbeginsel zakelijke prijzen te betalen aan de juiste entiteiten binnen het concern, krijgen de entiteiten die op basis van hun functies, activa en risico’s verantwoordelijk zijn voor de gecreëerde waarde van het product of dienst ook hun daarbij passende arm’s-lengthbeloning. Nederland past het arm's-lengthbeginsel toe, beschikt over uitgebreide documentatieverplichtingen en wisselt landenrapporten uit met andere belastingdiensten. In voorkomende gevallen kan toepassing van het arm’s-lengthbeginsel bijvoorbeeld betekenen dat een in Nederland gevestigd lichaam voor fiscale doeleinden wordt verondersteld rente te betalen indien onafhankelijke partijen onder vergelijkbare omstandigheden dit ook zouden doen. Dat kan leiden tot een neerwaartse aanpassing van de fiscale winst. Een dergelijke neerwaartse aanpassing van de fiscale winst kon tot 1 januari 2022 – vooral bij grensoverschrijdende transacties – leiden tot mismatches. In dat verband zijn de maatregelen in de vennootschapsbelasting relevant die voortvloeien uit de Wet tegengaan mismatches bij toepassing zakelijkheidsbeginsel, die met ingang van 1 januari 2022 in werking is getreden. Deze maatregelen bewerkstelligen namelijk dat bij belastingplichtige voor de vennootschapsbelasting een neerwaartse aanpassing van de winst op grond van het zakelijkheidsbeginsel wordt beperkt voor zover bij het andere lichaam dat bij de transactie betrokken is geen of een te lage corresponderende opwaartse aanpassing in de belastinggrondslag wordt betrokken. Deze maatregelen raken structuren met zogenoemde informele kapitaalstortingen en verkapte winstuitdelingen, en zijn ook van toepassing op bestaande onderlinge rechtsverhoudingen tussen een vennootschapsbelastingplichtige en een gelieerd lichaam. Met deze maatregelen worden mismatches door toepassing van het zakelijkheidsbeginsel bestreden. Tot slot kan ik vanwege de fiscale geheimhoudingsplicht van artikel 67 AWR niet ingaan op individuele fiscale dossiers, eventuele contacten tussen belastingplichtigen en de Belastingdienst of de fiscale beoordeling van specifieke transacties.
Hoe beoordeelt u het feit dat het effectieve belastingpercentage voor Palantir in 2025 slechts 1,4% van de totale winst bedroeg, ver onder de internationale OESO-norm?
De OESO heeft met de wereldwijde minimumbelasting een systeem ontwikkeld dat beoogt te waarborgen dat grote multinationale ondernemingen effectief ten minste 15% belasting betalen over hun winsten. De berekeningswijze van het «effectieve» belastingpercentage in het rapport waar het genoemde artikel naar verwijst, verschilt van de methodiek die wordt gebruikt in de OESO-modelregels voor de berekening van de wereldwijde minimumbelasting. In het rapport wordt uitgegaan van een wereldwijd «effectief» tarief, waarbij factoren zoals verrekenbare verliezen, aftrekposten en belastingkredieten niet of slechts gedeeltelijk worden meegenomen. Het geschetste beeld is daardoor niet volledig. De OESO-modelregels stellen het effectieve tarief per jurisdictie vast en houden wel rekening met deze factoren. Door met dergelijke factoren rekening te houden, is er minder neerwaartse druk op het effectieve tarief. Het in het rapport genoemde effectieve belastingpercentage laat zich daarom lastig vergelijken met de internationale OESO-norm.
Kunt u motiveren waarom het Palantir, een bedrijf dat notabene antidemocratische retoriek verspreidt, wordt toegestaan hun diensten te verkopen aan overheidsinstanties in Europa, waaronder Nederland, maar vervolgens niet bij te dragen aan de maatschappij door belastingen te ontwijken?
Zoals in eerdere beantwoording van Kamervragen is aangegeven, is het kabinet van mening dat vrijheid van gedachten een recht is dat mensen toekomt, en dat bedrijven niet als zodanig politieke visies kunnen hebben. Het is niet aan het kabinet om opvattingen van het bestuur van een bedrijf van een oordeel te voorzien.2
Nederland heeft de afgelopen jaren veel maatregelen tegen belastingontwijking genomen, zowel internationaal als nationaal. Het kabinet is ervan overtuigd dat het belastingstelsel door al deze maatregelen robuuster is geworden tegen internationale belastingontwijking. Ook uit de beschikbare cijfers blijkt dat deze maatregelen effect sorteren. In het antwoord op vraag 6 ga ik nader op deze maatregelen in. In zijn algemeenheid kan ik opmerken dat mede met de ingevoerde maatregelen wordt voorkomen dat bedrijven die winst maken geen belasting betalen. De ingevoerde maatregelen dragen eraan bij dat bedrijven over hun winsten een passend niveau aan belasting betalen en dat mogelijkheden om belastingheffing door belastingontwijking te voorkomen worden beperkt. Sinds 1 januari 2021 heeft Nederland een conditionele bronbelasting op rente- en royaltybetalingen aan een gelieerd lichaam dat gevestigd is in een laagbelastende jurisdictie en in misbruiksituaties. Nederland stelt jaarlijks deze laagbelastende jurisdicties vast in de Regeling laagbelastende staten en niet-coöperatieve rechtsgebieden voor belastingdoeleinden. Er blijkt bijvoorbeeld al een aanzienlijke daling van rente-, royalty-, en dividendstromen naar laagbelastende jurisdicties van € 37 miljard in 2019 naar € 7 miljard in 2024.3 Verder zijn de eerste en tweede Europese anti-belastingontwijkingsrichtlijnen (ATAD1 en ATAD2) geïmplementeerd, die onder meer hebben geleid tot beperkingen op het gebied van de renteaftrek en het tegengaan van structuren die gebruik maken van verschillen tussen belastingwetgeving van landen (hybride mismatches). Een belangrijke stap in de aanpak van het verschuiven van winsten naar laagbelastende staten is de wereldwijde minimumbelasting. Hierbij is relevant dat alle EU-lidstaten de wereldwijde minimumbelasting verplicht zijn in te voeren op basis van de EU-richtlijn minimumniveau van belastingheffing. Als gevolg hiervan wordt de wereldwijde minimumbelasting op een coherente en gecoördineerde wijze toegepast binnen de EU. In Nederland is de wereldwijde minimumbelasting in de Wet minimumbelasting 2024 geïmplementeerd.
Bent u van mening dat het extreem lage effectieve belastingpercentage bestaande en op te richten Europese alternatieven belemmert in hun concurrentie met Palantir? Zo ja, hoe gaat u dat probleem aanpakken? Zo nee, waarom niet?
Onder verwijzing naar het antwoord op vraag 3 kan op basis van de beschikbare informatie niet worden vastgesteld of het effectieve belastingtarief volgens de OESO-modelregels voor de wereldwijde minimumbelasting in de verschillende jurisdicties waar zich groepsentiteiten van Palantir bevinden, «extreem laag» zou zijn. Ik deel daarom de mening niet dat de wereldwijde minimumbelasting de concurrentiepositie van Europese multinationals zou belemmeren. Daarbij merk ik op dat de wereldwijde minimumbelasting weliswaar een ondergrens stelt aan belastingconcurrentie maar dat niet belemmert dat nationale wetgevers buiten die ondergrens gunstige fiscale regimes in de winstbelasting kunnen invoeren. Zoals ik uw Kamer eerder heb geïnformeerd, heeft het Inclusive Framework (IF) als onderdeel van het Side-by-Side-akkoord van de wereldwijde minimumbelasting afgesproken dat eventuele substantiële risico’s met betrekking tot het gelijke speelveld of grondslaguitholling en winstverschuiving zullen worden geadresseerd om de gemeenschappelijke beleidsdoelstellingen te waarborgen. Een toekomstige evaluatie («stocktake»), die het IF in 2029 wil afronden, is hiervoor voorzien. Het kabinet blijft daarnaast in gesprek met het bedrijfsleven om tijdig signalen van mogelijke concurrentieverstoring op te vangen.
Bent u van mening dat als het kabinet geloofwaardig wil inzetten op afbouw van samenwerking met Palantir, en Europese alternatieven wil stimuleren, deze geitenpaadjes gedicht moeten worden? Waarom wel of niet?
Nederland heeft de afgelopen jaren veel maatregelen tegen belastingontwijking genomen, zowel internationaal als nationaal. Het kabinet is ervan overtuigd dat het belastingstelsel door al deze maatregelen robuuster is gemaakt tegen internationale belastingontwijking. Ook uit de beschikbare cijfers blijkt dat deze maatregelen effect sorteren. In het antwoord op vraag 4 ga ik nader op deze maatregelen in. In zijn algemeenheid kan ik opmerken dat, mede als gevolg van de ingevoerde maatregelen, wordt voorkomen dat bedrijven die winst maken geen belasting betalen. De ingevoerde maatregelen dragen eraan bij dat bedrijven over hun winsten een passend niveau aan belasting betalen en dat mogelijkheden om belastingheffing door belastingontwijking te voorkomen worden beperkt. Vanwege de fiscale geheimhoudingsplicht van artikel 67 van de Algemene wet inzake rijksbelastingen (AWR) kan ik niet ingaan op de individuele fiscale positie van een belastingplichtige.
Bent u voornemens met uw Europese collega's in gesprek te treden om Palantir eerlijk te laten bijdragen en te leren van het Franse voorbeeld?
In het artikel van Follow The Money wordt vermeld dat een onderzoeksrapport is verschenen, gericht op de belastingstructuur van Palantir. In dat rapport is aangegeven dat er geen financiële gegevens beschikbaar zijn van de Nederlandse activiteiten van genoemd bedrijf. Gelet op de geheimhoudingsverplichting van artikel 67 van de Algemene wet inzake rijksbelastingen (AWR) kan ik hier verder niet op ingaan, evenmin hoe de Belastingdienst in het specifieke geval toezicht houdt. In algemene zin geldt dat de Belastingdienst risicogericht toezicht houdt. Hierbij worden zowel interne als externe signalen meegenomen. De Belastingdienst hanteert voor het toezicht verschillende toezichtsinstrumenten, waaronder controles en boekenonderzoeken. Daarnaast werkt Nederland op Europees en internationaal niveau samen met andere landen om belastingontwijking tegen te gaan en een eerlijke belastingheffing te bevorderen. Daarbij wordt ook informatie van andere landen betrokken en besproken. Indien daartoe aanleiding bestaat, kunnen belastingautoriteiten tevens samenwerken via multilaterale belastingcontroles.
Kunt u aangeven waarom het Frankrijk wel lukt om de winst van Palantir, grotendeels behaald met publieke gelden, eerlijk te belasten?
In het eerdergenoemde onderzoeksrapport wordt melding gemaakt van een controle van Palantir door Franse belastingautoriteiten. De achtergrond en uitkomsten van dit onderzoek blijken niet uit het rapport en zijn evenmin openbaar. Daardoor kan door de onderzoekers niet worden vastgesteld welke betekenis hieraan moet worden toegekend of wat de relevantie daarvan zou zijn voor de Nederlandse belastingheffing. Gelet op de geheimhoudingsplicht van artikel 67 AWR kan ik bovendien niet ingaan op de fiscale positie van genoemd bedrijf in Nederland.
Bent u bereid om een soortgelijke ingreep als de Franse belastingdienst te doen om te zorgen dat Palantir ook in Nederland een eerlijke belasting betaald? Waarom wel of waarom niet?
Gelet op de geheimhoudingsverplichting op grond van artikel 67 AWR kan ik niet ingaan op de fiscale positie van genoemd bedrijf. Zie ook het antwoord op vraag 8.
Bent u bereid een overzicht te geven van de overheidsinstellingen die contracten hebben met Palantir en welke onderneming van Palantir daar de contractspartner is, bijvoorbeeld de Amerikaanse moeder, de Britse- of de Nederlandse tak?
Er is geen centraal overheidsbreed overzicht van dergelijke contracten. Departementen en decentrale overheden zijn zelf verantwoordelijk voor hun bedrijfsvoering, waaronder ICT-beheer en dienstverlening. In antwoord op diverse Kamervragen van het lid Van Houwelingen (FvD), evenals van de leden Van Vroonhoven en Six Dijkstra (beiden NSC) en van de leden Jagtenberg en El Boujdaini (beiden D66) is aangegeven dat op dit moment binnen de Rijksoverheid de politie en Defensie gebruik maken van Palantir.
Kunt u deze vragen apart en binnen de termijn beantwoorden?
Ja.
De slechtst gevulde gasvoorraden van Europa |
|
Alexander Kops (PVV) |
|
Stientje van Veldhoven (D66) |
|
|
|
|
Bent u bekend met het bericht «Duur, schaars en de slechtst gevulde voorraad van Europa: problemen rond gas stapelen zich op voor Nederland»?1
Ja.
Hoe kan het dat de Nederlandse gasvoorraden momenteel voor slechts 36% zijn gevuld – het minst van heel Europa –, terwijl het Europese vulgemiddelde rond de 56% ligt? Wat doen andere landen anders, en vooral beter, dan wij?
Er zijn grote verschillen tussen landen in termen van opslagcapaciteit en het beleid rond het vullen daarvan. Nederland beschikt in vergelijking met andere EU lidstaten over veel gasopslagcapaciteit ten opzichte van zijn jaarlijks verbruik, waardoor de vulopgave in absolute zin groot is. Kijkend naar de absolute hoeveelheid opgeslagen gas staat Nederland momenteel op plaats 4 in de ranking van lidstaten. Nederland wordt dus gevraagd om meer gas op te slaan dan in een gemiddelde winter wordt onttrokken. Andere lidstaten profiteren hiervan mee.
Staat u nog achter uw antwoord op Kamervragen van 2 juli jl.: «Het EU-vuldoel voor Nederland dit jaar bedraagt 74%, oftewel ca. 107 TWh tussen 1 oktober en 1 december. Het nationale vuldoel voor Nederland op 1 november is 80%, oftewel 115 TWh. Beide zijn nog binnen bereik»?2 Zo ja, zijn beide doelen nog stééds binnen bereik? Hoe denkt u deze te gaan halen?
De uitlatingen van Gasunie zijn mij bekend en ik ben deze zomer doorlopend met hen in contact over het vullen van de gasopslagen. Marktpartijen zijn als eerste aan zet bij het vullen van gasopslagen. Energieleveranciers hebben de wettelijke verplichting om op een betrouwbare wijze zorg te dragen voor de levering van gas. Om te voldoen aan hun leveringsverplichtingen hebben zij echter de keuze uit meerdere instrumenten.
In de Kamerbrief «Actueel beeld gasleveringszekerheid en vooruitblik op de winter van 2026–2027», die parallel met deze antwoorden aan de Tweede Kamer wordt gestuurd, gaat het kabinet nader in op de in de vragen genoemde vuldoelstellingen.
Deelt u de mening dat uw optimisme en vertrouwen dat het allemaal wel goedkomt haaks staan op eerdere én recente zorgen en waarschuwingen van Gasunie: «Als deze ontwikkeling aanhoudt, bestaat het risico dat de gasopslagen niet tijdig voldoende gevuld zijn voor de komende winter»? Zo nee, wat hebt u tot dusverre met deze zorgen en waarschuwingen gedaan?
Zie antwoord vraag 3.
Welke gevolgen voor Nederland verwacht u van de mindere gaslevering vanuit Qatar wat betreft fysieke leveringszekerheid en concurrentie en prijsontwikkeling? Verwacht u dat de gasleveringen vanuit Noorwegen en de Verenigde Staten voldoende zullen zijn en blijven?
Nederland importeert niet direct gas uit Qatar, maar via de mondiale markt worden ook Nederlandse huishoudens en bedrijven wel blootgesteld aan prijsstijgingen als gevolg van de verminderde gaslevering vanuit Qatar. De fysieke leveringszekerheid is sinds de oorlog in het Midden-Oosten niet in gevaar geweest en het is niet de verwachting dat dit komende winter anders wordt. Het is inderdaad de verwachting dat gaslevering aan Nederland, waaronder uit Noorwegen en de Verenigde Staten, voldoende is en blijft. Zo laten recente cijfers van het VS Department of Energy zien dat er in eerste helft van dit jaar vrijwel net zoveel LNG naar Nederland is geëxporteerd als in de eerste helft van vorig jaar (8,7 bcm vs. 8,9 bcm). Verder heeft het IEA aangegeven dat het weggevallen LNG-aanbod uit het Midden-Oosten is opgevangen door ander LNG-aanbod waardoor het in 2026 op ongeveer hetzelfde niveau ligt als in 2025.3 In Europa is in de eerste helft van 2026 een lichte toename van gas dat via pijpleidingen wordt aangevoerd te zien4.
Welke verwachtingen hebt u, gezien de huidige omstandigheden en ontwikkelingen, van de inkoop van gas door Energie Beheer Nederland (EBN) voor € 500 miljoen? Wat zal dat doen met de vulgraad en de prijsontwikkeling?
EBN ligt op schema om, indien nodig, 80 TWh op 1 november in de seizoensopslagen te hebben opgeslagen. Hiermee wordt een belangrijke bijdrage geleverd aan de Nederlandse vulgraad en leveringszekerheid. De brief «Actueel beeld gasleveringszekerheid en vooruitblik op de winter van 2026–2027», die tegelijk met de beantwoording van deze vragen met uw Kamer wordt gedeeld, gaat nader in op de vulgraad en de prijsontwikkeling.
Wat gaat u nu (anders) doen om fysieke gastekorten en verdere stijgingen van de energieprijzen te voorkomen? Bent u bovendien bereid de btw op energie van 21% naar 9% én de energiebelasting te verlagen?
Hierover wordt de Kamer nader geïnformeerd met de brief over het strategisch gasbeleid die nog deze maand wordt verzonden. Verder heeft het kabinet dit voorjaar over een pakket aan maatregelen besloten om de gevolgen van de hogere energieprijzen te beperken. Het eerstvolgende moment om eventuele koopkrachtmaatregelen te presenteren is op Prinsjesdag, waarbij het kabinet altijd integraal weegt.
De datakluis bij het Ministerie van Financiën |
|
Mona Keijzer , Henk Vermeer (BBB), Jan Struijs (50PLUS), Gidi Markuszower (PVV) |
|
Rob Jetten (D66) |
|
|
|
|
Bent u bekend met het artikel «Laat Financiën niet wegkomen met dit onderzoek naar de achtergehouden datakluis» van Pieter Omtzigt en Renske Leijten en met het onderliggende BDO-rapport voor het Ministerie van Financiën, waaruit blijkt dat sinds 2019 een datakluis bestaat met 64 miljoen documenten die niet aan het parlement, niet aan toeslagenouders, niet aan Woo-verzoekers en niet aan de parlementaire enquêtecommissie fraudebestrijding en dienstverlening zijn verstrekt?1 2
Ja.
Sinds wanneer was de politieke en ambtelijke top van het Ministerie van Financiën op de hoogte van het bestaan van de datakluis en de daarin opgeslagen documenten?
De datakluis is in 2019 ontstaan als mitigerende maatregel naar aanleiding van een advies van de ADR, hierover is de Kamer destijds geïnformeerd3. Ook is de inrichting van de datakluis besproken in het Directieteam Belastingdienst. Dit blijkt ook uit het BDO-rapport en de geleverde stukken bij de Kamerbrief van 10 juli 2026. Het bestaan van de datakluis is daarmee bekend bij de ambtelijke en politieke leiding van destijds vanaf het moment van ontstaan. Er is nog geen zicht op de volledige inhoud van de datakluis.
Welke bewindspersonen zijn sinds 2019 geïnformeerd over het bestaan van deze datakluis, en wat waren hun beweegredenen om dit geheim te houden?
Voor het antwoord op deze vraag baseren wij ons op de tijdlijn die op 10 juli 2026 aan uw Kamer is verzonden. Daaruit blijkt dat de volgende bewindspersonen op de hoogte konden zijn of zijn van het bestaan van de datakluis:
Het BDO-rapport noch de tijdlijn bevat aanwijzingen dat de datakluis bewust niet is betrokken in eerdere informatievoorziening met als doel om informatie achter te houden. Wij hebben aangegeven het te betreuren is dat de Belastingdienst niet adequaat heeft gehandeld toen de datakluis had moeten worden meegenomen in de zoekslag ten behoeve van de PEFD of andere informatieverzoeken en dat het lang heeft geduurd voordat de informatie juist, tijdig en volledig mogelijk het kabinet en uw Kamer heeft bereikt.
Op welke momenten tussen 2019 en 2026 is er met de bewindspersonen en met de topambtenaren gesproken over de datakluis en de inhoud daarvan, en op welke momenten hebben zij hierover mondeling of schriftelijk informatie ontvangen? Kunt u daarvan een precies overzicht geven?
De tijdlijn die met onze brief van 10 juli 2026 is meegestuurd geeft inzicht in belangrijke formeel vastgelegde momenten in de periode 2017 en 2026, waaronder contacten tussen ambtenaren en bewindspersonen
Kunt u de volgende stukken die in het BDO-rapport genoemd worden per ommegaande aan de Kamer doen toekomen: het memo «Juridisch Kader datakluis» (voetnoot 15)3, e-mail 22 juni 2022.pdf (voetnoot 106), e-mail juni 2025 (paragraaf 387 van het BDO-rapport), alle nota’s die aan de bewindspersonen en/of de (plaatsvervangend) secretaris-generaal zijn voorgelegd, Nota BD inventarisatie datakluis.pdf (voetnoot 148)?
De door u gevraagde documenten zijn reeds openbaar gemaakt als bijlage bij onze Kamerbrief van 10 juli 2026.
Zijn de geïsoleerde persoonlijke omgevingen overgedragen aan en/of opgevraagd door het Openbaar Ministerie? Zo ja, wanneer, en zo nee, waarom niet? Bent u bereid dat alsnog te doen?
Naar aanleiding van de aangifte van het vermoeden van strafbare feiten door de Staatssecretarissen van Financiën op 19 mei 2020 heeft de Belastingdienst onder meer mailboxen en digitale omgevingen van organisatieonderdelen en teams die voorkomen in de aangifte in een afgeschermde omgeving opgeslagen. Afgeschermde omgevingen bestaan naast de datakluis en zijn in de loop der tijden bij de Belastingdienst ontstaan naar aanleiding van uiteenlopende verzoeken, waaronder interne verzoeken, strafrechtelijke trajecten en andere formele opdrachten. Het veiligstellen in deze afgeschermde omgeving was bedoeld om aan een eventuele vordering van het Openbaar Ministerie te voldoen. U leest dit als zodanig terug in het rapport van BDO. Het is aan het Openbaar Ministerie om een toelichting te geven op de wijze waarop zij dit onderzoek hebben verricht en welke informatie daarvoor is opgevraagd of bekeken. Het Openbaar Ministerie stelde vast dat geen sprake was van een strafrechtelijke verdenking en daarmee zien wij geen aanleiding – ongevraagd – informatie aan het Openbaar Ministerie te verstrekken.
Deelt u de opvatting dat het, gezien het feit dat het Ministerie van Financiën en de Belastingdienst eerder jarenlang 14 wetten hebben overtreden waardoor burgers ernstig in de problemen zijn gekomen, ongepast is de Belastingdienst nog langer zelf opdrachtgever te laten zijn van een onderzoek naar zichzelf, nu er mogelijk nieuwe overtredingen zijn van de Grondwet (Artikel 68, informatierecht), de Wet open overheid en het Wetboek van Strafrecht (artikel 192b, het niet verschaffen van informatie aan een parlementaire enquêtecommissie)?
Wij delen de opvatting dat het verstandig is om de Belastingdienst niet zelf opdrachtgever te laten zijn van onderzoek over de datakluis bij de Belastingdienst. Daarom heeft BDO, een partij die nooit eerder iets voor de Belastingdienst heeft onderzocht, het onderzoek uitgevoerd en wordt er een onafhankelijke externe commissie ingesteld die toegang krijgt tot alle informatie die zij noodzakelijk acht voor haar werkzaamheden.
Bent u bereid ervoor te zorgen dat hiervan aangifte wordt gedaan en dat de Rijksrecherche en het Openbaar Ministerie onderzoek doen naar alle mogelijke overtredingen c.q. (ambts)misdrijven?
Uit het onderzoek van BDO komen geen aanwijzingen naar voren dat opzettelijk gegevens zijn achtergehouden in de datakluis met als doel voordeel te behalen, bepaalde gegevens te verbergen of bepaalde belastingplichtigen te benadelen.
Ook als er door of binnen het ministerie of de Belastingdienst fouten zijn gemaakt, zal dit nog niet betekenen dat sprake is van strafbaar gedrag.
Kunt u deze vragen zelf en binnen drie weken beantwoorden, aangezien het volstrekt ongepast is dat de bewindspersonen voor Financiën dit doen?
De vragen zijn beantwoord binnen drie weken. De vragen zijn op verzoek van de Minister-President door ons beantwoord, aangezien de vragen betrekking hebben op onze portefeuilles.