Vraag 1

Kunt u aangeven wat de Nederlandse inzet is bij de derde herzieningsconferentie over het Verdrag inzake clustermunitie? Kunt u dit doen voor 14 september, wanneer de conferentie begint?1

Tijdens de Toetsingsconferentie van het Verdrag inzake clustermunitie zal Nederland zich inzetten voor het behoud, versterken en de naleving van de door het Verdrag gestelde regels. De Nederlandse inzet richt zich op het aannemen van een nieuw vijfjarig actieplan dat de implementatie van de Verdragsbepalingen ondersteunt. Tijdens de conferentie zal Nederland een aantal verklaringen afgeven, waarin Nederland zich committeert aan de Verdragsbepalingen en zorgen worden geuit over het niet-onderscheidend gebruik van clustermunitie, dat wil zeggen het gebruik waarbij geen onderscheid gemaakt wordt of kan worden tussen militaire doelen en burgers en burgerobjecten. Ook zal Nederland, als een van de grootste donoren, het vijfjarige Mine Action en Clustermunitie Programma III voor het voetlicht brengen, waarmee Verdragspartijen worden ondersteund in het ruimen van explosieve oorlogsresten, waaronder clustermunitie. Tot slot zal Nederland aandacht vragen voor het belang van gender sensitieve programmering.
De vragen zijn zo snel mogelijk beantwoord.

Vraag 2

Wat is uw reactie op recente berichten over het gebruik van clustermunitie in Mali, een verdragspartij2? Deelt u de zorgen van de Cluster Munitie Coalitie hierover?

Ja, het kabinet deelt de zorgen van de Cluster Munitie Coalitie over het vermeende gebruik van clustermunitie in Mali. Mali is partij bij het Verdrag inzake clustermunitie en daarmee gebonden aan de bepalingen daarvan, waaronder het verbod op het gebruik van clustermunitie. Het kabinet acht het van belang dat Mali onderzoek verricht naar het vermeende gebruik en zal Mali daartoe ook oproepen tijdens de aanstaande Toetsingsconferentie.

Vraag 3

Wat is uw reactie op berichten over Russisch gebruik van clustermunitie eerder deze maand in Kiev3? Deelt u de zorgen van Human Rights Watch hierover?

Het kabinet deelt de zorgen van Human Rights Watch over het Russische niet-onderscheidende gebruik van clustermunitie in Oekraïne in algemene zin en dus ook in Kyiv eerder deze maand.

Vraag 4

Wat is uw reactie op het bericht dat Turkije clustermunitie aan Oekraïne wil leveren4? Deelt u de zorgen van Human Rights Watch hierover?

Alleen partijen bij het Verdrag inzake clustermunitie zijn gehouden aan de bepalingen daarvan. Turkije en Oekraïne zijn geen partij bij het Verdrag inzake clustermunitie en daarmee niet gebonden aan het verbod om geen clustermunitie te leveren of te ontvangen. Nederland heeft zich aan het verdrag gecommitteerd en ontmoedigt in algemene zin de levering van clustermunitie.

Vraag 5

Hoe beoordeelt u deze en andere bedreigingen van de norm zoals vastgelegd in het Verdrag inzake clustermunitie, waaronder het vertrek van Litouwen uit het verdrag en de recentelijke toename van transfers en het gebruik van clustermunitie? Veroordeelt u dit? Zo nee, waarom niet?

Nederland betreurt het feit dat Litouwen zich genoodzaakt zag het Verdrag inzake clustermunitie op te zeggen. Tegelijkertijd heeft het kabinet oog en begrip voor de context waarin Litouwen zich genoodzaakt zag tot dit besluit. De Russische agressieoorlog tegen Oekraïne leidt tot een veranderende veiligheidssituatie in Europa. Dat brengt een aantal van onze bondgenoten tot afwegingen die eerder niet gemaakt werden.
Nederland heeft Litouwen opgeroepen zijn verdragsverplichtingen te blijven nakomen, partij te blijven bij het verdrag en zodoende ook hun beslissing te heroverwegen.

Vraag 6

Hoe geeft u bij de genoemde gevallen hierboven invulling aan Artikel 21.2 («Elke Staat die Partij is stelt de regeringen van alle in het derde lid van dit artikel bedoelde Staten die geen Partij zijn bij dit Verdrag in kennis van zijn verplichtingen uit hoofde van dit Verdrag, bevordert de normen die erin zijn vastgelegd en spant zich tot het uiterste in Staten die geen Partij zijn bij dit Verdrag te weerhouden van het gebruik van clustermunitie») van het Verdrag inzake clustermunitie5?

Nederland zet zich in lijn met artikel 21.2 in ter bevordering van de door het Verdrag gestelde verplichtingen. Zoals genoemd in het antwoord bij vraag 1 zal Nederland zich tijdens de Toetsingsconferentie inzetten voor het behoud, versterken en de naleving van de regels door de Verdragspartijen. Zie voor de Nederlandse inzet in de specifiek genoemde gevallen de beantwoording op bovenstaande vragen.

Vraag 7

Bent u bereid om tijdens de herzieningsconferentie uw specifieke zorgen over bovengenoemde gevallen uit te spreken, zowel in het geval van verdragsschendingen als overige gebruik en zo elk gebruik van clustermunitie, waar dan ook ter wereld en door wie dan ook te veroordelen? Zo nee, waarom niet?

Zie antwoord vraag 6.

Vraag 1

Bent u er zich van bewust dat Nederland en Europa opnieuw worden geconfronteerd met extreme hitte, droogte en natuurbranden, en dat deze gebeurtenissen inmiddels onmiskenbaar deel uitmaken van de klimaatcrisis?

Ja, het is duidelijk dat er een relatie bestaat tussen extreme hitte, droogte en natuurbranden en klimaatverandering.

Vraag 2

Hoe beoordeelt u de natuurbranden in Frankrijk in het licht van de toenemende wetenschappelijke waarschuwingen dat klimaatrampen vaker, heviger en langer zullen optreden?

De natuurbranden afgelopen zomer in Frankrijk en de rest van Europa zijn zorgwekkend. Hoewel niet iedere afzonderlijke brand uitsluitend aan klimaatverandering kan worden toegeschreven, is het wetenschappelijk inzicht duidelijk: hogere temperaturen en langdurige droogte vergroten het risico dat natuurbranden vaker ontstaan, zich sneller verspreiden en moeilijker te bestrijden zijn. Deze gebeurtenissen kunnen daarom niet als uitzonderlijke incidenten worden beschouwd.
Ook Nederland kan te maken krijgen met frequentere en intensievere natuurbranden, zoals deze zomer het geval was in Noord-Limburg. Het kabinet zet zich er dan ook voor in Nederland weerbaarder te maken tegen natuurbranden.1

Vraag 3

Deelt u de opvatting dat de klimaatcrisis inmiddels een structurele veiligheids- en gezondheidsopgave is? Zo nee, wat is uw argumentatie? Zo ja, bent u bereid de aanpak van de klimaatcrisis in te bedden in veiligheids- en gezondheidsbeleid?

Binnen de Veiligheidsstrategie voor het Koninkrijk der Nederlanden zijn een aantal dreigingen uiteengezet die de nationale veiligheid raken. Klimaatverandering is hierin benoemd als dreiging die bijna alle veiligheidsbelangen van het Koninkrijk raakt. Daarom wordt binnen actielijn 9 van de veiligheidsstrategie ingezet op het intensiveren van klimaatmitigatie en -adaptatie. Daarnaast wordt binnen de Landelijke Agenda Crisisbeheersing rekening gehouden met klimaatgerelateerde risico’s en worden er waar nodig specifieke crisisplannen uitgewerkt, zoals het Landelijk Crisisplan Natuurbranden dat op 13 mei 2025 aan uw Kamer is aangeboden.2
Klimaatverandering leidt tot meer gezondheidsschade door onder meer hitte(golven), UV-straling, pollen, een toenemend risico op (nieuwe) infectieziekten, en gezondheidsklachten als gevolg van extreme weersomstandigheden zoals overstromingen en hevige neerslag. De aanpak van deze gezondheidsrisico’s wordt in de recent uitgebrachte ontwerp-Nationale Adaptatiestrategie uiteengezet.3

Vraag 4

Acht u het nog geloofwaardig om te blijven volhouden dat de klimaatcrisis voldoende prioriteit krijgt, terwijl Nederland al jaren niet op koers ligt voor het halen van de klimaatdoelen en de gevolgen zich intussen in hoog tempo opstapelen?

Zoals in het coalitieakkoord staat, werkt het kabinet met volle kracht om de klimaatdoelen te halen. Dat doen we met extra maatregelen die nog snel effect kunnen hebben, die ook structureel passen in de transitie en ons stap voor stap minder afhankelijk maken van fossiele brandstoffen. Zoals dit voorjaar met de extra middelen voor de verduurzaming van de gebouwde omgeving en door de overstap naar elektrische rijden voor meer mensen mogelijk te maken, maar ook door het wetsvoorstel bijmengverplichting groen gas naar de Kamer te sturen, waardoor dit – hopelijk – per 1 januari 2027 in werking kan treden. Ook heeft het kabinet een wetsvoorstel voor het bijmengen van waterstof en het verhogen van de energiebesparingsplicht naar de Kamer gestuurd en zet het kabinet dit jaar en komende jaren steeds twee grote windmolenparken in de markt.
Nederland neemt in EU-verband een voortrekkersrol in de aanpak van het mondiale klimaatvraagstuk. De inzet is structurele versterking van de internationale samenwerking gericht op hervorming van vraag en aanbod van energie. De voortrekkersrol blijkt onder andere uit de gezamenlijke verklaring met andere lidstaten voor de zomer voor een ambitieus ETS en uit de organisatie eind april van de eerste conferentie Transitioning away from fossil fuels (TAFF) samen met Colombia. Dit draagt eraan bij dat andere landen ook de nodige stappen zetten.

Vraag 5

Hoe denkt u andere landen aan te spreken op het nemen van klimaatmaatregelen als het kabinet zichzelf niet aan wettelijke doelen houdt?

Zie antwoord vraag 4.

Vraag 6

Deelt u de opvatting dat er, gelet op de ernst en reikwijdte van de huidige situatie, meer nodig is dan het uitdelen van ijsjes, namelijk een duidelijke politieke boodschap aan het land over de ernst van de klimaatcrisis?

De urgentie van klimaatactie wordt niet alleen veroorzaakt door hitte maar ook door de veranderlijke en onvoorspelbare situatie in het Midden-Oosten. Naast humanitair leed brengt dit conflict wereldwijd economische schokken teweeg. Ook in Nederland zijn de economische gevolgen merkbaar. Dit leidt bij veel mensen tot begrijpelijke zorgen over prijzen, energie en bestaanszekerheid. De maatregelen die het kabinet in dit kader neemt – gericht op koopkracht van huishoudens en veerkracht van bedrijven, leveringszekerheid inzake het aanbod van energie, en weerbaarheid met betrekking tot de vraag naar energie – dragen ook bij aan het tegengaan van klimaatverandering.4
In de ontwerp-NAS’26 geeft het kabinet expliciet de boodschap af dat de uitdagingen als gevolg van klimaatverandering fors toenemen.5 Daarbij benadrukt het kabinet dat op korte of (middel)lange termijn verdergaande aanpassingen nodig zijn om ons weerbaar te houden tegen voortschrijdende klimaatverandering. In de ontwerp-NAS’26 stelt het kabinet ook dat het niet mogelijk is om overal alle huidige en toekomstige klimaatrisico’s te voorkomen. Zoals we de afgelopen zomer hebben gezien door hitte en lage waterstanden.

Vraag 7

Waarom heeft u, ondanks de toenemende urgentie en de aangenomen motie-Klos c.s. over een eerste Nederlandse briefing klimaat, natuur en veiligheid organiseren1, tot op heden geen brede publieke klimaatpersconferentie gehouden met een serieuze duiding van de klimaatcrisis en uitleg van wat het kabinet gaat doen om de klimaatcrisis te bestrijden?

Het kabinet onderschrijft het belang van communicatie over klimaatverandering en de aanpak daarvan. De overheid informeert de samenleving op veel verschillende manieren over de wijze waarop Nederland omgaat met klimaatverandering. Zowel op het gebied van het terugdringen van de CO2-uitstoot, de aanpassing aan de gevolgen van klimaatverandering en wat mensen zelf kunnen doen. In de Klimaat- en Energienota rapporteert het kabinet ieder jaar op Prinsjesdag over de voortgang van de gemaakte afspraken. Door het jaar heen communiceert de overheid over klimaatbeleid via diverse websites zoals rijksoverheid.nl, dashboardklimaatbeleid.nl en via Milieu Centraal. Binnenkort wordt de nieuwe website energietransitie.nl gelanceerd om informatie over de energietransitie op één plek te bundelen. Tevens wordt jaarlijks de Klimaatweek georganiseerd en zijn er diverse publiekscampagnes ingezet, zoals de onlangs gelanceerde campagne «Nieuwe Energie», die het belang van de energietransitie inzichtelijk maakt en concreet handelingsperspectief biedt aan mensen. Er zijn dus meerdere momenten en kanalen waarop de overheid communiceert over klimaatbeleid en klimaatverandering. Het kabinet kijkt daarbij goed naar welke vorm voor welk moment het meest geschikt is.
Als het gaat om klimaat en veiligheid, heeft het kabinet dit jaar verschillende documenten aan de Kamer aangeboden die betrekking hebben op integrale veiligheidsanalyses of strategische beleidslijnen. De Defensiestrategie voor Klimaatverandering en Veiligheid heeft als doel Defensie klimaatparaat te maken: een organisatie die niet alleen reageert op de gevolgen van klimaatverandering, maar zich ook actief voorbereidt op de toekomstige veiligheidsrisico’s. De Defensiestrategie vormt een basis voor de invulling van de motie Klos.7 8 Dit jaar presenteert het kabinet aansluitend de Nationale Klimaatadaptatiestrategie 2026 (NAS’26) en de Rijksbrede Risicoanalyse Nationale Veiligheid 2026, die beide ingaan op de gevolgen van klimaatverandering in Nederland en hoe hiermee om te gaan. Het kabinet ziet dat versterkte samenwerking en informatie-uitwisseling om de klimaatweerbaarheid van Nederland te vergroten, positief kan bijdragen aan de klimaatopgave.

Vraag 8

Bent u bereid alsnog op korte termijn een klimaatpersconferentie te organiseren, waarin publiekelijk toelicht wat de oorzaken en gevolgen zijn van de klimaatcrisis, hoe het kabinet de uitstoot sneller wil terugdringen, welke sectoren het meest moeten bijdragen aan de noodzakelijke versnelling en hoe het kabinet de bevolking beter wil beschermen tegen hitte, droogte, brand en potentiële overstromingen?

Zie het antwoord op vraag 7.

Vraag 9

Hoe verklaart u dat de politieke urgentie van de klimaatcrisis in de communicatie van het kabinet achterblijft bij de feitelijke urgentie die burgers inmiddels dagelijks ervaren?

Recent onderzoek van het SCP laat (wederom) zien dat de meeste Nederlanders het belangrijk vinden dat Nederland blijft bijdragen aan de aanpak van klimaatverandering. Er bestaat veel steun in de maatschappij voor klimaat en energiemaatregelen. Mensen voelen de urgentie en willen dat het kabinet actie onderneemt en de lusten en lasten daarvan eerlijk verdeelt. Het kabinet gaat daarom hard aan de slag met maatregelen ter voorkoming van droogte, de industriële vergroening en het redden van de natuur. Dat vertaalt zich ook in de communicatie van het kabinet. Zie verder het antwoord op vraag 7.

Vraag 10

Bent u bereid deze vragen afzonderlijk en met spoed te beantwoorden?

Ja.

Vraag 1

Herinnert u zich nog dat u op 12 augustus 2026 een bezoek heeft gebracht aan Shell bij de Rotterdamse haven en daarbij ook een rood pak aan heeft getrokken met het logo van Shell?

Ja.

Vraag 2

Bent u ervan op de hoogte dat Shell in augustus 2026 een overeenkomst heeft gesloten om zijn volledige Europese portefeuille van duurzame energieprojecten op land aan TotalEnergies te verkopen?

Het kabinet heeft kennisgenomen van berichten over een mogelijke verkoop van Shells Europese duurzame energieprojecten aan TotalEnergies.

Vraag 3

Deelt u de mening dat het terugtrekken van Shell uit Europese hernieuwbare energieprojecten moeilijk te rijmen is met de voorstelling van Shell als een geloofwaardige partner in de energietransitie? Zo nee, waarom niet?

Bedrijven nemen commerciële besluiten op basis van hun eigen strategie en marktomstandigheden. Het kabinet vindt het belangrijk dat bedrijven transparant zijn over hun plannen en de gevolgen daarvan voor de energietransitie. Indien de verkoop van projecten leidt tot vertragingen of afname van investeringen in Nederland, zal het kabinet dit met Shell bespreken. Daarnaast zal ook Shell haar bestaande portfolio moeten verduurzamen om te voldoen aan de Parijs- en Europese klimaatdoelstellingen.

Vraag 4

Kunt u precies aangeven welke concrete klimaatprestaties van Shell tijdens het bezoek zijn besproken? Wat is daarbij concreet besproken over de verkoop van de Europese duurzame-energieportefeuille, de investeringen van Shell in nieuwe olie- en gaswinning, de klimaatdoelen en emissiereducties van Shell en de fossiele infrastructuur die Shell nog decennia wil blijven exploiteren?

Het werkbezoek aan de Rotterdamse Haven op 12 augustus 2026 bestond uit meerdere onderdelen: een bezoek aan de APM Terminals op de Maasvlakte II, een gesprek met een aantal bedrijven bij Portlantis en een bezoek aan Holland Hydrogen I (HHI). Dit project voor groene waterstof levert een concrete bijdrage aan de klimaatdoelstellingen. HHI krijgt een elektrolysecapaciteit van 200 MW en zal naar verwachting ongeveer 60 ton hernieuwbare waterstof per dag produceren. Hiermee wordt het t.z.t. één van de grootste groene waterstoffabrieken ter wereld. De installatie wordt gevoed met hernieuwbare elektriciteit, onder meer afkomstig van het offshorewindpark Hollandse Kust Noord. Tijdens mijn bezoek aan HHI is gesproken over de energietransitie in brede zin en de opgave en uitdagingen die Shell, maar ook andere bedrijven, daarin zien. Over de verkoop van Shells Europese duurzame energieportefeuille is geen concrete informatie gedeeld.

Vraag 5

Vindt u het verantwoord om Shell als een van de grootste aanjagers van de klimaat- en biodiversiteitscrisis publiekelijk legitimiteit te verschaffen met uw bezoek en door uzelf in een Shell-pak te hijsen, juist nu het bedrijf zijn activiteiten op het gebied van hernieuwbare energie afbouwt en zijn kernactiviteiten in fossiele brandstoffen voortzet?

Het kabinet begrijpt de zorgen over de impact van fossiele brandstoffen op klimaat en biodiversiteit. Het is juist daarom ook van belang dat het kabinet in gesprek is en blijft met alle partijen die een rol spelen in de transitie, waaronder bedrijven die zowel in fossiele als hernieuwbare energie actief zijn. Shell is daar een voorbeeld van. Daarbij was het project wat werd bezocht, zoals in het antwoord op de vorige vraag is aangegeven, een belangrijk project in de energietransitie in Nederland en de bredere ontwikkeling van de waterstofmarkt. Het dragen van beschermende kleding was een praktische veiligheidseis.

Vraag 6

Vindt u het premierwaardig dat u rondloopt met het Shell-logo en Shell prijst, terwijl het bedrijf bekend staat als een van de grootste aanjagers van de klimaat- en biodiversiteitcrisis en haar bijdrage aan ernstige aantasting van de leefomgeving van mensen en dieren (o.a. in Nigeria)? Zo ja, waarom beloont u fossiel bedrijf dat zich zo heeft misdragen?

Het bezoek aan Shells waterstofproject was gericht op het bespreken van concrete stappen in de Nederlandse energietransitie. Ik zie een dergelijk werkbezoek dan ook niet als beloning. Het kabinet blijft Shell aanspreken op haar verantwoordelijkheid om fossiele activiteiten af te bouwen en versneld te investeren in duurzame oplossingen, in lijn met onze klimaatdoelstellingen.

Vraag 7

Kunt u zich verplaatsen in al die Nederlanders die u hebben leren kennen als voorvechter voor het klimaat, als klimaatdrammer, en nu verbijsterd zijn dat u doodleuk in een Shell-overall op bezoek gaat bij Shell, een van de grootste vervuilers ter wereld, nota bene vlak nadat Shell naar buiten had gebracht zich terug te trekken uit windenergie?

Mijn werkbezoek aan HHI heeft niet geleid tot een ander standpunt met betrekking tot de energietransitie. Zoals afgesproken in het Coalitieakkoord is het kabinet met volle kracht aan het werk om de klimaatdoelen te halen. We gaan vol door met de implementatie en realisatie van maatregelen die reeds zijn afgesproken, lossen knelpunten in de uitvoering op en versnellen doorbraken waar mogelijk. Door in te zetten op lange termijnbeleid en een slimme Europese aanpak doen we alles wat nodig is om de klimaatdoelen voor 2040 en 2050 te halen. Deze boodschap heb ik ook uitgestraald tijdens het werkbezoek. Het kabinet blijft bedrijven aanspreken op hun verantwoordelijkheid en blijft ook in gesprek om samen verdere stappen te kunnen zetten waar het gaat om het oplossen van knelpunten om de benodigde investeringen te kunnen doen.

Vraag 8

Wat denkt u dat het doet met het vertrouwen van deze mensen in de politiek als zij zien dat hun premier na de verkiezingen een totaal ander standpunt inneemt dan voor de verkiezingen?

Zie antwoord vraag 7.

Vraag 9

Welk signaal denkt u dat uw afgeeft met uw draai sinds de verkiezingen ten gunste van de rijke vervuiler Shell, juist in een tijd waarin het Sociaal Cultureel Planbureau rapporteert dat mensen uw klimaatbeleid als onrechtvaardig ervaren o.a. doordat vervuilers als Shell te veel worden ontzien ten koste van gewone burgers?

Het kabinet begrijpt de zorgen over de perceptie van rechtvaardigheid in het klimaatbeleid, zoals gerapporteerd door het SCP. De energietransitie moet voor iedereen eerlijk en betaalbaar zijn. Het bezoek aan de Rotterdamse Haven en specifiek aan HH1 was gericht op concrete projecten voor de Nederlandse energietransitie, zoals groene waterstof. Tegelijkertijd blijft het kabinet bedrijven aanspreken op hun verantwoordelijkheid. De dialoog met bedrijven als Shell is hierbij geen vrijbrief, maar een middel om de transitie te versnellen.

Vraag 10

Welke criteria en afwegingen hanteert het kabinet bij het plannen van werkbezoeken en om te bepalen of een fossiel bedrijf een geloofwaardige gesprekspartner is over beleid?

Als Minister-President krijg ik veel verzoeken tot kennismakingen en werkbezoeken. Elk verzoek vraagt een eigen, individuele afweging en is maatwerk. Afspraken worden vooraf afgestemd en voorbereid met het relevante vakministerie. Het werkbezoek op 12 augustus 2026 betrof een breder werkbezoek aan de Rotterdamse Haven, waarbij een van de onderdelen een bezoek aan HHI was in het kader van de energietransitie. Dit was mijn eerste werkbezoek aan de Rotterdamse Haven in mijn functie als Minister-President.

Vraag 11

Hoe is de keuze gemaakt om u als premier van Nederland Shell te laten bezoeken en u een pak aan te laten trekken met het Shell-logo, terwijl het bedrijf bekendstaat als een van de grootste aanjagers van de klimaat- en biodiversiteitcrisis en bijdragen aan ernstige aantasting van de leefomgeving van mensen en dieren (o.a. in Nigeria)?

Zie antwoord vraag 10.

Vraag 12

Bent u bereid om deze criteria te heroverwegen, zodat u als Minister-President niet langer bijdraagt aan legitimering van de fossiele industrie?

Zoals aangegeven in het antwoord op vraag 10 en 11 vraagt elk verzoek een eigen, individuele afweging. Deze maatwerkbenadering blijf ik hanteren.

Vraag 13

Bent u bereid deze vragen één voor één en op tijd te beantwoorden?

Ja.

Vraag 1

Heeft u het NRC-artikel «Israël bouwt een aarden wal en omsluit en controleert hiermee de bevolking van Gaza. Dat is in strijd met het internationaal recht» van 6 augustus 2026 en de eerdere berichtgeving van Associated Press, waarin op basis van satellietbeelden wordt beschreven dat Israël langs de zogenoemde Gele Lijn een meer dan 23 kilometer lange aarden wal aanlegt gelezen?1

Ja.

Vraag 2

Heeft u gezien dat de Israëlische premier Netanyahu heeft aangegeven «nooit een Palestijnse staat te accepteren in Gaza of de Westelijke Jordaanoever zolang hij premier is» en «niet van plan is het Israëlische Defensieleger terug te trekken uit Gaza totdat Hamas volledig ontwapend is»?2 Wat vindt u van deze uitspraken?

Ik heb hier kennis van genomen. Het kabinet zet zich in voor een tweestatenoplossing: een onafhankelijke, democratische en levensvatbare Palestijnse staat naast een veilig Israël. De betreffende uitspraak van de Israëlische premier nooit een Palestijnse staat te accepteren gaat daar tegen in en is dan ook zorgwekkend. Het kabinet is van mening dat de noodzakelijke stappen moeten worden gezet ter uitvoering van het vredesplan van president Trump. Over de voorwaarden, inclusief tijdslijn, van de terugtrekking van het Israëlische leger (IDF), zullen betrokken partijen onderling tot een overeenkomst moeten komen, zoals uiteengezet in artikel 16 van het vredesplan dat werd bekrachtigd via VNVR-resolutie 2803.

Vraag 3

Kunt u bevestigen dat deze aarden wal zich inmiddels over tientallen kilometers uitstrekt, Gaza verder opdeelt en de bewegingsvrijheid van de Palestijnse bevolking nog verder beperkt? Wordt dit door de Nederlandse regering gemonitord? Zo nee, waarom niet?

Er zijn geen Nederlandse vertegenwoordigers in de gelegenheid geweest dit ter plaatse te bevestigen, zij hebben momenteel geen toegang tot Gaza.

Vraag 4

Bent u bereid bij uw Israëlische collega en de Israëlische ambassadeur onmiddellijk duidelijk te maken dat deze aarden wal meteen weer moet worden afgebroken? Zo nee, waarom niet?

Het kabinet volgt de ontwikkelingen in Gaza nauwgezet. Voor de toekomst van Gaza is het noodzakelijk dat resolutie 2803 van de VN-Veiligheidsraad en daarmee het vredesplan van president Trump worden geïmplementeerd. Deze boodschap brengt het kabinet regulier over in diplomatieke contacten met Israël.

Vraag 5

Kunt u bevestigen dat de Gele Lijn in oktober 2025 in eerste instantie werd gepresenteerd als een tijdelijke militaire terugtrekkingslijn, in afwachting van verdere Israëlische terugtrekking uit Gaza? Wat vindt u ervan dat Israël helemaal niet van plan is zich terug te trekken?

Het kabinet is van mening dat de noodzakelijke stappen moeten worden gezet ter uitvoering van dit vredesplan. Over de voorwaarden, inclusief tijdslijn, van de terugtrekking van het Israëlische leger (IDF), zullen betrokken partijen onderling tot een overeenkomst moeten komen, zoals uiteengezet in artikel 16 van het vredesplan dat werd bekrachtigd via VNVR-resolutie 2803. In artikel 16 is opgenomen dat Israël Gaza niet zal bezetten of annexeren.

Vraag 6

Hoe beoordeelt u de aanleg van een grootschalige fysieke barrière en bijbehorende militaire infrastructuur langs deze tijdelijke lijn? Vindt u dergelijke (semi-)permanente infrastructuur in bezet gebied verenigbaar met het tijdelijke karakter van een bezetting en met andere relevante regels van internationaal recht? Zo ja, op welke juridische gronden? Zo nee, welke rechtsregels worden volgens u geschonden?

In beginsel geeft het humanitair oorlogsrecht ruimte om op basis van overwegingen van militaire noodzaak militaire installaties, zoals een aarden wal, te bouwen. Dat moet echter worden bezien in samenhang met andere regels van het internationaal recht, zoals het verbod op het vernietigen van goederen als daar geen militaire noodzaak voor is. Tevens zijn er verplichtingen onder het bezettingsrecht ter bescherming van de burgerbevolking waaronder het verbod op gedwongen verplaatsing, zoals ook toegelicht in het advies van het Internationaal Gerechtshof (IGH) van 19 juli 2024, het verbod op annexatie en de door het IGH vastgestelde plicht van Israël om de onrechtmatige aanwezigheid in de bezette Palestijnse Gebieden zo spoedig mogelijk te beëindigen.

Vraag 7

Heeft Israël tegenover Nederland of de Europese Unie toegelicht of deze barrière en bijbehorende infrastructuur tijdelijk dan wel permanent bedoeld is? Zo nee, bent u bereid expliciet aan Israël opheldering hierover te vragen en de Kamer daarover te informeren? Hoe verhoudt de aanleg van deze fysieke barrière zich volgens u tot het advies van het Internationaal Gerechtshof van 19 juli 2024, waarin werd vastgesteld dat Israëls onrechtmatige aanwezigheid in het bezette Palestijnse gebied zo spoedig mogelijk moet worden beëindigd?

De overwegingen rond de bouw van de wal zijn niet toegelicht door Israël. Wel heeft de IDF aan de media bevestigd dat er een barrière in het gebied van de Gele Lijn wordt gebouwd. Zoals toegelicht in het antwoord op vraag 6 moet de bouw van een aarden wal worden bezien in samenhang met andere regels van het internationaal recht. Nederland brengt regelmatig in gesprekken met Israël de onrechtmatigheid van de bezetting van de Palestijnse Gebieden op. Daarbij geeft het kabinet zich rekenschap van het feit dat over de voorwaarden, inclusief tijdslijn, van de terugtrekking van Israël uit Gaza politieke afspraken zijn gemaakt in het vredesplan van president Trump. Dergelijke politieke afspraken doen echter geen afbreuk aan de Israëlische verplichtingen onder internationaal recht.

Vraag 8

Vindt u de juridische beoordeling van het Internationaal Gerechtshof in zijn Advisory Opinion van 9 juli 2004 over de Muur op de Westelijke Jordaanoever leidend voor de Nederlandse en Europese beoordeling van deze nieuwe fysieke barrière in Gaza? Zo ja, op welke punten? Zo nee, waarom niet?

Zoals vermeld in het antwoord op vraag 3 heeft het kabinet onvoldoende informatie over deze mogelijke barrière en kan daarom geen vergelijking maken tussen deze twee zaken. Nederland en andere staten beschouwden de aanleg van de muur op de Westelijke Jordaanoever als onrechtmatig en Israëlische soevereiniteit over de Palestijnse Gebieden is nimmer erkend.

Vraag 9

Deelt u de opvatting dat in het advies van 2004 niet alleen de fysieke constructie zelf centraal stond, maar vooral de gevolgen daarvan voor onder meer zelfbestuur (territoriale integriteit), bewegingsvrijheid, toegang tot land en de uitoefening van het Palestijnse recht op zelfbeschikking? Welke betekenis heeft dat volgens u als u het advies van toen toepast op de huidige situatie in Gaza?

Ik deel die opvatting. Zie daarnaast beantwoording op vraag 3 en 6.

Vraag 10

Welke concrete gevolgen verbindt het kabinet aan de aanleg van deze barrière en infrastructuur voor de uitvoering van de verplichtingen van Nederland zoals geformuleerd door het Internationaal Gerechtshof op 19 juli 2024?

Derde staten, zoals Nederland, zijn verplicht om de situatie die voortvloeit uit de onrechtmatige aanwezigheid van Israël in de bezette Palestijnse Gebieden niet als rechtmatig te erkennen. Ook mogen zij geen hulp of bijstand verlenen aan het in stand houden van de situatie die is ontstaan door de onrechtmatige aanwezigheid van Israël in de bezette Palestijnse Gebieden. VN-lidstaten zijn bovendien verplicht om veranderingen in het fysieke karakter, de demografische samenstelling, de institutionele structuur of de status van het door Israël bezette gebied niet te erkennen, tenzij overeengekomen door de partijen door middel van onderhandelingen. Het kabinet erkent in navolging van het IGH-advies dat de Israëlische bezetting van de Palestijnse Gebieden onrechtmatig is. Het kabinet schaart zich eveneens achter de oproep de bezetting zo spoedig mogelijk te beëindigen, met inachtneming van de legitieme veiligheidsbelangen van Israël. Het kabinet zal zich blijven uitspreken tegen de Israëlische bezetting van de Palestijnse Gebieden. Daarbij geeft het kabinet zich rekenschap van het feit dat over de voorwaarden, inclusief tijdslijn, van de terugtrekking van Israël uit Gaza politieke afspraken zijn gemaakt in het vredesplan van president Trump. Deze positie draagt Nederland uit in relevante internationale fora en in bilateraal verband.

Vraag 11

Deelt u de enorme zorg dat deze barrière en de bijbehorende militaire zones kunnen bijdragen aan feitelijke annexatie, gedwongen verplaatsing, territoriale fragmentatie, genocide en langdurige opsluiting van de Palestijnse bevolking in een steeds kleiner deel van Gaza? Zo nee, waarom niet?

Het kabinet blijft benadrukken dat Israël zo spoedig mogelijk de bezetting van de Palestijnse Gebieden moet beëindigen, in lijn met het advies van het Internationaal Gerechtshof van 19 juli 2024. Als gesteld, is het voor de toekomst van Gaza noodzakelijk het vredesplan van president Trump, als bekrachtigd in VNVR-resolutie 2803, zo snel mogelijk te implementeren.

Vraag 12

Welke gevolgen verwacht het kabinet voor de bewegingsvrijheid van Palestijnen, de toegang tot landbouwgrond, de terugkeer naar woonplaatsen, humanitaire hulp en de wederopbouw van Gaza? Klopt het dat Israël inmiddels circa zestig procent van de Gazastrook onder militaire controle heeft en deze controle verder uitbreidt? Welke gegevens en bronnen hanteert het kabinet zelf?

Er zijn geen Nederlandse vertegenwoordigers in de gelegenheid geweest de situatie in Gaza te beoordelen, zij hebben momenteel geen toegang tot Gaza. Uit verschillende bronnen, zoals de Verenigde Naties, humanitaire organisaties en het Israëlische kabinet, blijkt dat Israël inmiddels ruim zestig procent van Gaza onder militaire controle heeft. Daarnaast heeft Netanyahu in mei jl. de opdracht gegeven om zeventig procent van Gaza te bezetten. Het is van belang dat zo snel mogelijk stappen worden gezet om het vredesplan van president Trump te implementeren.

Vraag 13

Bent u bereid de Israëlische ambassadeur te ontbieden? Zo nee, waarom niet?

In bilaterale contacten wordt de onrechtmatige bezetting van de Palestijnse Gebieden door Israël, de humanitaire situatie in Gaza en de noodzaak dat alle partijen zich houden aan het vredesplan regelmatig opgebracht.

Vraag 14

Is Nederland bereid extra nationale sancties te nemen om te voorkomen dat Israël deze vorm van territoriale controle, gebiedsverwerving en fragmentatie van Gaza voortzet? Zo nee, waarom niet?

Het kabinet geeft de voorkeur aan inzet in Europees verband en is nu niet voornemens aanvullende nationale sancties te treffen.

Vraag 15

Bent u bereid meer geld vrij te maken voor steun aan de Palestijnse bevolking? Zo nee, waarom niet?

Het kabinet ondersteunt de Palestijnse bevolking onder andere door de ontwikkelingssamenwerking met de Palestijnse Autoriteit, de VN en maatschappelijke organisaties op het gebied van water, private sector-, en rechtsstaatontwikkeling en mensenrechten. Het kabinet beziet continue hoe het op de meest effectieve manier kan bijdragen aan het verbeteren van de situatie voor de Palestijnse bevolking. Zo heeft Nederland in april dit jaar een bijdrage van 5 miljoen euro aangekondigd voor het VN-fonds voor herstel van de Palestijnse Gebieden, en in juli een bijdrage van 5 miljoen euro aan het PEGASE-instrument van de EU ten behoeve van steun voor de Palestijnse Autoriteit. Nederland draagt in 2026 bij aan de humanitaire respons via de ongeoormerkte bijdragen aan belangrijke humanitaire actoren als UNRWA, WFP en UNICEF.3 Daarnaast draagt Nederland 16 miljoen euro bij aan het landen specifieke humanitaire fonds van de VN.

Vraag 16

Welke concrete maatregelen neemt het kabinet om te voorkomen dat Nederlandse overheidsinstanties, bedrijven, financiële instellingen of andere Nederlandse actoren bijdragen aan de instandhouding van een mogelijk onrechtmatige territoriale situatie in Gaza?

Staten dienen zich te houden aan internationaal recht. Het kabinet benadrukt het belang van naleving van het internationaal recht en neemt hierin zijn verantwoordelijkheid. In het advies van het Internationaal Gerechtshof van 19 juli 2024 wordt geen uitspraak gedaan over de reikwijdte van de verantwoordelijkheid van derde staten voor de activiteiten van private partijen. Samenwerking van de Nederlandse overheidsinstanties vindt altijd plaats binnen de internationaal erkende grenzen van Israël van voor 1967. Dat wil zeggen dat op geen enkele manier samen wordt gewerkt in de door Israël bezette gebieden. Het Nederlandse ontmoedigingsbeleid beperkt zich daarbij tot illegale Israëlische nederzettingen in bezet gebied.

Vraag 17

Hoe verhoudt het huidige Nederlandse beleid zich tot de verplichtingen van derde staten zoals geformuleerd in de Advisory Opinions van het Internationaal Gerechtshof uit 2004 en 2024? Kunt u daarbij specifiek ingaan op de verplichtingen tot niet-erkenning, niet-bijstand en samenwerking om de onrechtmatige situatie te beëindigen? Kunt u uitsluiten dat Nederland, direct of indirect, erkenning, hulp of bijstand verleent aan een situatie waarin een aanzienlijk deel van Gaza blijvend onder Israëlische controle wordt gebracht? Hoe waarborgt het kabinet in dit verband de Nederlandse verplichtingen tot niet-erkenning en niet-bijstand?

Zie de beantwoording op vraag 10. Zoals aangegeven in de kabinetsreactie op het AIV advies van 9 december 2024, erkent het kabinet in navolging van het IGH-advies dat de Israëlische bezetting van de Palestijnse Gebieden onrechtmatig is. Dit is aanvullend op de reeds jarenlang bestaande kabinetspositie dat uitbreidingen van nederzettingen, vernielingen of uithuisplaatsingen in de bezette gebieden in strijd zijn met internationaal recht. Het kabinet schaart zich eveneens achter de oproep de bezetting zo spoedig mogelijk te beëindigen, met inachtneming van de legitieme veiligheidsbelangen van Israël. Deze positie draagt Nederland uit in relevante internationale fora en in bilateraal verband. Het kabinet zal zich hierover blijven uitspreken. Nederland geeft daarnaast via het actieve ontmoedigingsbeleid, nationale maatregelen die moeten voorkomen dat Nederlandse economische activiteiten bijdragen aan het bestendigen van een situatie die strijdig is met het internationaal recht, en zijn inzet in EU-verband voor handelsmaatregelen, invulling aan de juridische verplichtingen die voortvloeien uit het advies. In het geval van Gaza blijft het noodzakelijk dat er stappen worden gezet ten aanzien van het vredesplan van president Trump, waarbij de afspraken over het staakt-het-vuren volledig worden nageleefd. Het kabinet zet zich naar vermogen in om de situatie ter plaatse te verbeteren, bijvoorbeeld door het leveren van humanitaire hulp, en bij te dragen aan de uitvoering van het vredesplan.

Vraag 18

Bent u nu wel bereid om als Nederlandse regering, samen met talloze wetenschappers, humanitaire organisaties en de VN, expliciet uit te spreken dat Israël genocide pleegt op de Palestijnen in Gaza? Zo ja, wanneer en hoe maakt u dit kenbaar aan de Israëlische regering en kunt u hier de Kamer over informeren? Zo nee, waarom blijft u daar omheen draaien?

Nederland is in de regel terughoudend met het kwalificeren van situaties als genocide.
Tegelijkertijd moet de terughoudendheid om zaken te kwalificeren als genocide zeker niet worden gezien als ontkenning van de ernst van de situatie in Gaza. In de Kamerbrief van 21 januari 20254 en van 18 juni 20255 is de Nederlandse visie over het kwalificeren van genocide in Gaza in meer detail uiteengezet.

Vraag 19

Bent u nu wel bereid om als Nederlandse regering om, in het actuele belang van de territoriale soevereiniteit van de Palestijnen, samen met al zo’n 150 landen wereldwijd (o.a. Frankrijk, Spanje, België, Noorwegen, Canada, Oekraïne, Ierland en Zweden), de Palestijnse staat te erkennen? Zo nee, waarom blijft u daar omheen draaien?

Erkenning van de Palestijnse staat moet voor het kabinet dienstbaar zijn aan het politieke proces, waarbij beide partijen onderhandelen over hoe te komen tot een veilig Israël en een levensvatbare Palestijnse staat.

Vraag 20

Kunt u deze vragen één voor één beantwoorden?

Ja.

Vraag 1

Bent u bekend met de nieuwsberichten «Wereldvoedselprogramma schroeft noodhulp in Gaza terug: half miljoen mensen verliezen voedselhulp» en «500.000 Palestijnen in Gaza voortaan zonder noodhulp van Wereldvoedselprogramma»?1, 2

Vraag 2

Wat is uw reactie op deze berichten? Wat vindt u ervan dat hierdoor 500.000 Palestijnen zonder voedselhulp komen te zitten?

Vraag 3

Kunt u bevestigen dat een groot deel van de Palestijnen lijdt onder acute voedselonzekerheid of erger, en dat de komende winter ook nog eens extra risico’s met zich meebrengt voor de mensen aldaar?

Vraag 4

Bent u bereid om, eventueel samen met andere bereidwillige landen, incidenteel dit financieringstekort van het Wereldvoedselprogramma op te lossen, zodat 500.000 Palestijnen niet zonder voedselhulp zitten de komende winter? Zo ja, hoe gaat u hier invulling aan geven? Zo nee, waarom niet?

Vraag 5

Bent u ermee bekend dat ook de financiering voor voedselhulp aan de Westelijke Jordaanoever drastisch is geslonken?

Vraag 6

Bent u ook bereid om te kijken wat Nederland hierin, samen met bereidwillige partners, kan betekenen? Zo ja, hoe gaat u hier invulling aan geven? Zo nee, waarom niet?

Vraag 7

Bent u bereid om in VN-verband te onderzoeken hoe er voorzien kan worden in extra structurele financiering voor het Wereldvoedselprogramma, in het bijzonder voor de hulp aan Palestijnen? Zo ja, hoe gaat u hier invulling aan geven? Zo nee, waarom niet?

Vraag 8

Hoeveel heeft Nederland in 2024, 2025 en 2026 bijgedragen aan het Wereldvoedselprogramma, zowel vrij besteedbaar als specifiek voor de Palestijnse Gebieden? En hoeveel is Nederland van plan bij te dragen in 2027 en 2028? Kunt u hier een overzicht van geven?

Vraag 9

Welke landen hebben hun bijdrage aan het Wereldvoedselprogramma voor Palestina in 2026 verlaagd? En welke landen hebben hun bijdrage verhoogd?

Vraag 10

Hoeveel geld voor extra noodhulp in 2026 is op dit moment nog niet uitgegeven?

Vraag 11

Kunt u bevestigen dat veel noodhulp Palestijnen niet bereikt omdat veel hulpgoederen bij de grens worden tegengehouden, waardoor talloze vrachtwagens met hulpgoederen voor de grens staan te wachten? Hoe spant u zich in, zowel nationaal als binnen EU- en VN-verband, om hier verandering in te brengen?

Vraag 12

Kunt u bevestigen dat door de Israëlische blokkades de kosten voor de VN oplopen? Zo nee, waarom niet?

Vraag 13

Is de herstelde bijdrage van Nederland aan UNRWA naar 19 miljoen euro per jaar inmiddels volledig overgemaakt? Zo nee, waarom niet, en wanneer gebeurt dit?

Vraag 14

Bent u van mening dat Israël schuldig is aan de honger van Palestijnen? Zo ja, vertelt u dit de Israëlische regering, en welke sancties past u op hen toe? Zo nee, kunt u onderbouwen waarom u dit niet vindt?

Vraag 15

Hoeveel controles zijn er sinds het ingaan van het nationale verbod op de invoer, aankoop en verkoop van goederen uit onrechtmatige Israëlische nederzettingen uitgevoerd? Hoeveel overtredingen zijn vastgesteld? Hoeveel capaciteit hebben de douane en de NVWA hiervoor?

Vraag 16

Bent u bekend met het nieuwsbericht «Gewonden bij aanval kolonisten op olijfboomgaard Westelijke Jordaanoever»?3

Vraag 17

Bent u van mening dat de continue bedreigingen en geweldplegingen van Israëlische kolonisten aan de Palestijnen daar onacceptabel zijn en zo snel mogelijk moeten stoppen? Zo nee, waarom niet?

Vraag 18

Ziet u ook dat Israël systematisch het leven van Palestijnen in Gaza en de Westelijke Jordaanoever onmogelijk maakt, zo bezig is om de gebieden etnisch te zuiveren, en dat er dus sprake is van genocide? Zo nee, waarom niet?

Vraag 19

Wat kan Nederland volgens u nog meer doen om het geweld op de Westelijke Jordaanoever door Israëlische kolonisten te voorkomen? Bent u bereid deze maatregelen te nemen?

Vraag 20

Hoeveel landbouwgrond is er in Gaza en op de Westelijke Jordaanoever vernietigd in de afgelopen jaren? Bent u bereid hierover cijfers op te vragen bij de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties?

Vraag 21

Kunt u deze vragen één voor één beantwoorden voor het debat over de begroting van het Ministerie van Buitenlandse Zaken?

Vraag 1

Bent u bekend met de uitzending van de Keuringsdienst van Waarde over de prijzen van biologische producten, waaruit blijkt dat er in supermarkten enorme en onverklaarbare prijsverschillen bestaan tussen niet-biologische en biologische producten (tot wel 350% duurder), en tussen biologische producten onderling, waaronder biologische bonen met vergelijkbare productiekosten maar sterk uiteenlopende verkoopprijzen?

Vraag 2

Bent u het ermee eens dat het wenselijk is dat meer mensen biologisch eten, omdat het beter is voor de bodemkwaliteit, biodiversiteit, waterkwaliteit en gezondheid van mens en dier?

Vraag 3

Bent u het ermee eens dat biologische voeding niet alleen beschikbaar moet zijn voor mensen met een hoger besteedbaar inkomen, maar ook toegankelijk moet zijn voor huishoudens die minder te besteden hebben?

Vraag 4

Deelt u de zorg dat hoge prijsverschillen tussen biologische en niet-biologische producten in de supermarkt de consumptie van biologische producten remt en dat daarmee ook de realisatie van de doelstelling van 15% biologisch landbouwareaal in 2030 wordt afgeremd?

Vraag 5

Hoe verklaart u dat biologische boeren lagere contractprijzen ontvangen dan drie jaar geleden, terwijl de consumentenprijzen van voedsel in de supermarkt zijn gestegen? Kunt u aangeven welke onderdelen van de prijsvorming van biologische producten in de supermarkt verantwoordelijk zijn voor de beschreven prijsverschillen?

Vraag 6

Bent u al met supermarkten in gesprek gegaan over het onderzoek van de Consumentenbond over prijsverschillen tussen biologische en niet-biologische producten (zoals aangekondigd in de brief aan de Kamer van 6 juli 2026?1 Hebben deze gesprekken al plaatsgevonden, of moeten ze nog plaatsvinden? Met welke supermarkten bent u in gesprek, wat is er besproken of wat gaat er besproken worden en wat zijn de (beoogde) uitkomsten? Hebben supermarkten uitgelegd hoe de prijsverschillen ontstaan?

Vraag 7

Welke concrete maatregelen overweegt u om onevenredige marges en ondoorzichtige prijsvorming tegen te gaan?

Vraag 8

Wat verstaat u onder «margemixen» in de voedselketen, en in hoeverre wordt dit gebruikt bij de prijsbepaling van biologische en niet-biologische producten? Bent u bereid om beleid te ontwikkelen om margemixen ten nadele van biologische producten tegen te gaan?

Vraag 9

Welke maatregelen gaat u nemen om producenten te beschermen tegen onevenredige machtsposities?

Vraag 10

Bent u bereid om met supermarkten afspraken te maken over bindende prijsdoelen voor biologische producten, zowel voor boeren als voor consumenten? Zo nee, waarom niet?

Vraag 11

Bent u bereid de Autoriteit Consument & Markt (ACM) of een andere instantie onderzoek te laten doen naar de prijsvorming en marges van supermarkten voor biologische producten, met bijzondere aandacht voor machtsposities in de voedselketen?

Vraag 12

Bent u bereid maatregelen te treffen of onderzoek te doen naar manieren om de werkelijke milieuschade van producten – zoals uitstoot, bodemdegradatie, watervervuiling en verlies van biodiversiteit – beter door te berekenen in de prijs van (voedsel)producten, bijvoorbeeld door differentiatie van btw-tarieven, heffingen op milieubelasting, of een herziening van subsidies en fiscale stimulansen? Zo nee, waarom niet, en welke alternatieve instrumenten overweegt u om ervoor te zorgen dat vervuilers opdraaien voor de milieuschade die wordt aangericht?

Vraag 13

Aangezien u zelf heeft aangegeven dat het doel van 15% biologisch in 2030 met het huidige beleid «nog buiten bereik» is, wat is het verwachte aandeel biologische landbouw in 2030 met het huidige beleid zoals beschreven in de brief van 6 juli 2026?2

Vraag 14

Hoe gaat u de 15%-doelstelling voor 2030 een concrete impuls geven, aangezien het aandeel biologisch nu schommelt tussen de 5 en 6%?

Vraag 15

Wat zijn de uitkomsten van het gesprek dat u heeft gehad met stakeholders op 23 september 2026 over aanvullende maatregelen?

Vraag 16

Wanneer kan de Kamer de tussentijdse beleidsevaluatie verwachten van het actieplan «Groei van biologische productie en consumptie»?

Vraag 17

Welke mogelijkheden ziet u om biologisch eten betaalbaarder en toegankelijker te maken?

Vraag 18

Hoe staat het met de uitvoering van de motie-Kostić over het verkennen van de vraag hoe het aandeel biologische producten bij de inkoop verhoogd kan worden en dat zo veel mogelijk wordt afgenomen van Nederlandse boeren?3

Vraag 19

Welke aanvullende maatregelen gaat u nemen om zowel het aanbod van biologische producten als de vraag ernaar te versterken, bijvoorbeeld via publieke inkoop, steun voor omschakeling voor boeren, prijsbeleid en afspraken met de sector?

Vraag 20

Kunt u deze vragen elk afzonderlijk en binnen de geldende termijn beantwoorden?

Vraag 1

Kunt u in meer detail dan in uw brief van 23 september 2026 toelichten1 hoe Nederland op de COP31 meer expliciet aandacht wil vragen voor de afbouw van fossiele brandstoffendeze?

Vraag 2

Is Nederland bereid op de COP31 expliciet steun te geven aan de Braziliaanse roadmap voor uitfasering van fossiele brandstoffen, zodat het onderwerp op de UNFCCC-agenda blijft?

Vraag 3

Deelt u de opvatting dat concrete einddata en afspraken in een nationaal uitfaseerplan essentieel zijn om te zorgen dat de Nederlandse klimaatambities waargemaakt kunnen worden, maar ook om geloofwaardig internationaal op te treden als voorloper op dit onderwerp?

Vraag 4

Bent u het ermee eens dat het uitfaseerplan voor fossiele brandstoffen van een rijk land met hoge historische uitstoot ten minste de volgende elementen zou moeten omvatten: concrete einddata voor de verschillende fossiele brandstoffen, geen nieuwe gasexploratie en productie, verdere afbouw van fossiele subsidies een beperking van reclame voor fossiele producten, een verplichting voor bedrijven om hun plannen in lijn te brengen met het 1,5°C-doel? Bent u bereid om deze elementen alsnog uit te werken in het Nederlandse uitfaseerplan? Zo nee, waarom niet, en kunt u dan toezeggen dat er zo snel mogelijk concrete einddata komen voor elke soort fossiele brandstof?

Vraag 5

Bent u bereid om in het Nederlandse uitfaseerplan in het NPE een einddatum op te nemen voor kolen in 2030, voor gas in 2035 en voor olie in 2040? Zo nee, waarom niet?

Vraag 6

Bent u bereid actief te pleiten voor het opnemen van deze einddata in de nog uit te werken Europese roadmap om fossiel uit te faseren2?

Vraag 7

Hoe gaat u de plannen voor nieuwe gasexploratie, zoals onder het nieuwe verdrag met Duitsland voor exploitatie van gas onder de Noordzee, in lijn brengen met de uitfaseerplannen voor fossiele brandstoffen en hoe verenigt u deze stap met de anayse van het IEA dat in het scenario waarin de wereld in 2050 netto nul uitstoot bereikt, geen nieuwe langlopende olie- en gasprojecten nodig? Heeft u ook onafhankelijk onderzoek laten doen naar de lock-in risico’s van het openen van nieuwe gasproductievelden? Zo niet, bent u bereid deze risico’s in beeld te brengen?

Vraag 8

Hoe waarborgt u dat de verdere uitwerking van adaptatie-indicatoren en de coördinatie richting COP32 leidt tot meer en betere adaptatiefinanciering, die voorspelbaar is, als gift wordt verstrekt en lokaal kan worden ingezet?

Vraag 9

Kunt u toelichten welke afweging wordt gemaakt om de verantwoordelijkheid voor een groot deel van de internationale klimaatfinanciering over te laten aan de private sector, met name op het gebied van adaptatie, terwijl op adaptatie weinig winst kan worden gemaakt in tegenstelling tot groene energie?

Vraag 10

Bent u bereid zich in het zetten voor heldere afspraken en meer duidelijkheid over de verdrievoudiging van adaptatiefinanciering, inclusief een helder basispad?

Vraag 11

Hoe wordt de «fair share» van Nederland in klimaatfinanciering bepaald, en vindt u dat het huidige niveau van financiering volstaat, gezien er sterk wordt uitgegaan van private financiering, waarbij gebrek is aan perspectief op het terugverdienen van de investeringen op adaptatieprojecten?

Vraag 12

Bent u bereid het Nederlandse aandeel in klimaatfinanciering op te schalen?

Vraag 13

Hoe kijkt u naar de resultaten uit onderzoek van ActionAid3, waaruit blijkt dat de landen die het meest kwetsbaar zijn voor klimaatverandering vaak weinig actie in de vorm van adaptatie of mitigatie kunnen ondernemen, doordat de kosten van hun schulden te hoog zijn?

Vraag 14

Bent u, gezien de druk van deze schulden, bereid om maatregelen op tafel te leggen bij de aanstaande COP31 om te verzekeren dat landen met een hoge staatsschuld ook mee kunnen doen aan klimaatmaatregelen en niet het slachtoffer worden van de effecten van de klimaatcrisis? Zo ja, welke maatregelen zal u hierbij bespreken?

Vraag 15

Kunt u toelichten waarom een onafhankelijk Just Transition-mechanisme niet op Nederlandse steun kan rekenen, ondanks dat zo’n onafhankelijke instantie een formele rol voor sociale inclusie van minderheden kan verzekeren?

Vraag 16

Deelt u de opvatting dat Nederland, als land dat gedurende de geschiedenis per persoon een relatief hoge uitstoot had, een extra verantwoordelijkheid heeft om zowel de Nederlandse uitstoot drastisch te verminderen, als ook de initiatieven in andere landen om hun uitstoot te verminderen moet ondersteunen?

Vraag 17

Hoe rijmt u enerzijds de lof die Nederland ontvangt door de vooraanstaande positie in het organiseren van de TAFF-conferentie en anderzijds het Nederlandse plan rondom fossiele subsidies, waarbij weinig sprake is van afbouw?

Vraag 18

Kunt u toezeggen dat er nieuwe stappen zullen worden gezet in de afbouw van fossiele subsidies? Zo nee, waarom niet? Kunt u een stappenplan of ander vooruitzicht opstellen om duidelijkheid te geven over dit proces?

Vraag 19

Herinnert u zich dat Nederland tijdens de Santa Marta conferentie andere landen heeft aangespoord hun fossiele subsidies en voordelen in kaart te brengen volgens de methodologie van de internationale coalitie COFFIS en landen daarvoor uitgenodigd? Kunt u inzichtelijk maken wat de stand van zaken is?

Vraag 20

Kunt u toezeggen dat Nederland zich op COP31 actief zal inzetten tegen klimaatobstructie, waaronder pogingen om wetenschappelijke conclusies te verzwakken, besluitvorming te vertragen of fossiele-uitfasering van de agenda te houden?

Vraag 21

Kun u uiteenzetten of u zich herkent in de kritiek van India op de IPCC-methodologie dat rechtvaardigheid en de verschillen in verantwoordelijkheden en mogelijkheden tussen landen onvoldoende wordt meegenomen en bent u het met India eens dat gelijkheidsanalyses integraal mee moeten worden genomen in IPCC-rapporten?

Vraag 22

Welke mogelijkheden ziet u om zowel deze gelijkheidsaspecten als ook de wetenschappelijke onafhankelijkheid van het IPCC beter te beschermen?

Vraag 23

Kunt u verzekeren dat Nederland zich ondubbelzinnig uitspreekt voor een ambitieuze Methane Pledge en zich actief inzet voor bindende, meetbare en snel uitvoerbare methaanreducties?

Vraag 24

Welke voedselgerelateerde initiatieven ondersteunt Nederland op COP31, bijvoorbeeld rondom duurzame voedselsystemen, vermindering van emissies uit de veehouderij, voedselzekerheid en vermindering van voedselverspilling?

Vraag 25

Is Nederland bereid zich in te zetten voor internationale afspraken die de koppeling maken tussen voedselsystemen, methaanreductie, ontbossing en een rechtvaardige transitie?

Vraag 26

Kunt u deze vragen één voor één en voorafgaand aan COP31 op 9 november beantwoorden?

Vraag 1

Bent u bekend met het artikel in het NRC over de Amsterdamse politie die een server in beslag genomen van de Italiaanse internetdienstverlener Autistici/Inventati (A/I), op basis van een Amerikaans rechtshulpverzoek en dat een kopie van de inhoud van de server naar de VS wordt gestuurd?1

Vraag 2

Wat vindt u van de reactie van de Amsterdamse politie die tegen het NRC heeft gezegd dat wanneer een dergelijk verzoek komt: „Dat voer je dan gewoon uit»?

Vraag 3

Op welke juridische basis is dit verzoek van de Verenigde Staten uitgevoerd?

Vraag 4

Kunt u bevestigen dat ongeacht de juridische basis «een verzoek niet mag leiden tot een schending van mensenrechten en dat daarom een rechtshulpverzoek altijd eerst wordt getoetst aan internationale verdragen en de Nederlandse wetgeving»?2 Heeft u deze toets uitgevoerd en zo ja, wat is er uit deze toets gekomen? Kunt u de uitkomsten van deze toets voor dit specifieke geval met de Kamer delen?

Vraag 5

Hoe verhoudt deze toets zich tot de uitspraken van de Amsterdamse politie die zegt dat een dergelijk verzoek «gewoon» wordt uitgevoerd?

Vraag 6

Kunt u bevestigen dat de server in bezit was van een Italiaanse antifascistische en feministische organisatie die zichzelf heeft opgeheven nadat ze door de Amerikaanse regering op de sanctielijst zijn geplaatst?3

Vraag 7

Klopt het dat de Amerikaanse regering uit politieke motieven deze organisatie op de sanctielijst heeft gezet? Wat is uw standpunt over het plaatsen van deze organisatie op de sanctielijst?

Vraag 8

Kunt u bevestigen dat de Amsterdamse politie van plan is een kopie van de server naar Amerika te sturen? Op basis van welke rechtsgrond gaat dat gebeuren? Bent u bereid om in te grijpen om te voorkomen dat een kopie van de server naar Amerika wordt gestuurd?

Vraag 9

Heeft de Amerikaanse regering vergelijkbare rechtsverzoeken gedaan aangaande het Internationaal Strafhof, omdat ook het Internationaal Strafhof op de Amerikaanse sanctielijst gezet en eveneens in Nederland zetelt?

Vraag 10

Hoe beoordeelt u de uitvoering van het Amerikaans verzoek in het licht van pogingen van de Amerikaanse regering om de technologische afhankelijkheid van Europese lidstaten in te zetten als politiek en economisch drukmiddel?

Vraag 11

Kunt u deze vragen binnen een week beantwoorden?

Vraag 12

Kunt u in ieder geval per direct uitvoering geven aan vraag 8?

Vraag 1

Bent u bekend met de analyse van Carbon Brief1 dat het Braziliaanse beleid en de uitkomst van de presidentsverkiezingen van grote invloed kunnen zijn op de toekomst van het Amazonegebied en de mate van ontbossing?

Vraag 2

Deelt u de opvatting dat de bescherming van het Amazonewoud van groot belang is voor het tegengaan van klimaatverandering en de bescherming van biodiversiteit, en dat deze bescherming zwaar moet wegen in het Nederlandse en Europese buitenland-, klimaat- en handelsbeleid?

Vraag 3

Erkent u dat de politieke koers van een toekomstige Braziliaanse regering gevolgen kan hebben voor ontbossing, de handhaving van milieuwetgeving en de bescherming van inheemse gemeenschappen? Zo nee, waarom niet?

Vraag 4

Welke concrete diplomatieke en politieke stappen zet u om de Braziliaanse regering aan te sporen ontbossing tegen te gaan, bestaande natuurbescherming te handhaven en inheemse gemeenschappen te beschermen? Bent u bereid deze inzet op te voeren wanneer dreigt dat de Braziliaanse regering de bescherming van het Amazonegebied afzwakt? Zo nee, waarom niet?

Vraag 5

Hoe beoordeelt u de bijdrage van de veehouderij aan ontbossing in het Amazonegebied? Welke mogelijkheden ziet u om de Europese afhankelijkheid van geïmporteerd rundvlees te verminderen en de consumptie van dierlijke producten terug te dringen als maatregel tegen ontbossing? Bent u bereid te laten onderzoeken in hoeverre deze maatregelen ontbossing tegen kunnen gaan? Zo nee, waarom niet?

Vraag 6

Welke maatregelen neemt u, mede in Europees verband, om te voorkomen dat de vraag naar producten op de Europese markt bijdraagt aan ontbossing in Brazilië? Hoe verhouden deze maatregelen zich tot het EU-Mercosurverdrag?

Vraag 7

Erkent u dat het Mercosurverdrag de druk op de natuur, waaronder in het Amazonegebied, kan vergroten? Zo nee, waarop baseert u dat oordeel? Hoe wordt voorkomen dat de extra handelsmogelijkheden leiden tot meer ontbossing?

Vraag 8

Deelt u de opvatting dat het onwenselijk is dat een handelsverdrag nieuwe of ruimere toegang tot de Europese markt voor rundvlees biedt, terwijl er ernstige vragen bestaan over de controle op productiemethoden en naleving van Europese normen? Zo nee, waarom niet?

Vraag 9

Hoe voorkomt u dat het Mercosurverdrag extra handelsvoordelen oplevert voor een Braziliaanse regering die natuurbeschermingsregels afzwakt of klimaat- en natuurverplichtingen niet nakomt? Welke mogelijkheden heeft de EU om handelsvoordelen op te schorten wanneer Brazilië zijn klimaat- en natuurverplichtingen niet nakomt?

Vraag 10

Wat zijn de meest recente ontwikkelingen rond de tijdelijke importstop op rundvlees uit Brazilië2, en welke invloed heeft dit op het handelsdeel en het nog te ratificeren deel van het Mercosurverdrag? Bent u bereid zich ervoor in te zetten dat de invoer pas wordt hervat pas nadat aanvullende controles en waarborgen zijn vastgesteld, die naleving van Europese regels aantoonbaar verzekeren? Zo nee, waarom niet?

Vraag 11

Bent u bereid zich in te zetten voor herziening, opschorting of beëindiging van de handelsvoordelen uit het Mercosurverdrag voor bijvoorbeeld rundvlees als blijkt dat die voordelen leiden tot extra druk op natuurgebieden, waaronder het Amazonegebied, of tot invoer van producten die niet aantoonbaar voldoen aan Europese productie- en gezondheidsnormen? Zo nee, waarom niet?

Vraag 12

Kunt u deze vragen één voor één en binnen de daarvoor geldende termijn beantwoorden?

Vraag 1

Bent u bekend met het rapport « Who Gets Deepfaked? Measuring the exposure of European parliamentarians in deepfake pornography», het rapport «Targeted and Ignored. Sexualised Deepfakes of Women MEPs and the Failure of Platform Responses», het artikel «Unicum: vrouwelijke Kamerleden slaan handen ineen in strijd tegen gruwelijk online seksueel misbruik» en het statement «AI kent geen grenzen. Wij wel.» dat 15 vrouwelijke Tweede Kamerleden van acht verschillende politieke partijen hebben uitgestuurd?1, 2, 3

Vraag 2

Wat zegt het volgens u dat vrouwelijke parlementariërs in Europa 33 keer vaker slachtoffer zijn van deepfake pornografie dan mannen en dat zeker een kwart van de vrouwelijke parlementariërs in Nederland hier slachtoffer van is?

Vraag 3

Bent u het ermee eens dat dergelijke cijfers schrikbarend zijn? Kunt u zich voorstellen dat dit een chilling effect heeft op vrouwen die politiek actief willen worden? Zo ja, wat gaat u eraan doen? Zo nee, waarom niet?

Vraag 4

Deelt u de opvatting dat deepfake pornografie een groot maatschappelijk probleem is dat heel veel vrouwen in Nederland treft, waaronder ook vrouwen die niet het platform hebben van vrouwelijke Tweede Kamerleden en vrouwelijke BN’ers? Wat doet het volgens u met de positie van de vrouw in onze maatschappij dat deepfake pornografie zo gemakkelijk te genereren is, dat het eenmaal gemaakt niet tot nauwelijks van het internet verdwijnt en dat zeer grote aantallen vrouwen slachtoffer zijn van dit soort video’s?

Vraag 5

Deelt u de mening van de onderzoekers van de twee rapporten dat naast goede wetgeving om deepfakepornografie te verbieden er ook sprak moet zijn van strikte handhaving? Zo ja, hoe gaat u daarvoor zorgen? Zo nee, waarom niet?

Vraag 6

Kunt u ook per voorstel apart ingaan op de beleidsvoorstellen die de onderzoekers in hun twee rapporten doen om deepfake pornografie te bestrijden? Kunt u tevens aangeven welk van deze voorstellen nationaal kunnen worden opgepakt en voor welke van deze voorstellen u zich in Europees verband wilt inzetten?

Vraag 7

Kunt u ingaan op de drie eisen namelijk een meldpunt waarop slachtoffers op een laagdrempelige manier melding kunnen maken van digitaal seksueel misbruik en waar ze meteen makkelijk aangifte kunnen doen (1), handhaving van het uitkleedverbod (2) en een landelijke campagne om het bewustzijn rondom deepfakes te vergroten (3)? Bent u van plan deze uit te voeren?

Vraag 8

Kunt u deze vragen los van elkaar en binnen de gestelde termijn beantwoorden?

Vraag 1

Bent u bekend met het artikel «Groetjes van Puk – het verhaal van de XR-activist die door de politie thuis opgehaald werd nadat ze haar pols en rib gebroken hadden» en de daarin beschreven gebeurtenissen?1

Vraag 2

Wat is uw reactie op het in dit verhaal beschreven politieoptreden? Acht u het acceptabel wanneer een vreedzame klimaatactivist bij politieoptreden dusdanig gewond raakt dat zij een gebroken pols en rib oploopt?

Vraag 3

Kunt u uiteenzetten welk geweld in dit geval door de politie is toegepast, waarom dit geweld volgens de politie noodzakelijk en proportioneel was en of hierbij overeenkomstig de geldende geweldsinstructies is gehandeld?

Vraag 4

Waarom is deze activist vervolgens thuis door de politie opgehaald in plaats van uitgenodigd voor verhoor? Klopt het dat haar daarbij door de politie is verteld dat dit gebeurde omdat zij «geen fan» van de politie zou zijn en de politie daarom verwachtte dat zij niet zou komen opdagen?

Vraag 5

Wat zijn de geldende richtlijnen uit het Landelijk Reglement Arrestantenzorg Politie als het gaat om arrestanten te voorzien zijn van eten en drinken, rekening houdend met bijvoorbeeld vegan, halal of koosjer eten, het recht op een advocaat en het recht medische zorg? Heeft de politie in dit geval volgens deze richtlijnen opgetreden?

Vraag 6

Wat is er gebeurd met de uitspraak van de klachtencommissie van de politie Den Haag in 2024 als «disproportioneel» en «niet behoorlijk» is beoordeeld?2 Welke maatregelen zijn naar aanleiding van deze uitspraak genomen om disproportioneel en niet behoorlijk geweld van de politie tegen vreedzame demonstranten te voorkomen?

Vraag 7

Deelt u de zorg dat (herhaaldelijk) hardhandig politieoptreden tegen vreedzame klimaatactivisten mensen kan afschrikken om gebruik te maken van hun demonstratierecht? Zo ja, welke maatregelen neemt u om ervoor te zorgen dat klimaatactivisten veilig gebruik kunnen maken van dit grondrecht?

Vraag 8

Bent u bereid het in dit specifieke geval mogelijk toegepaste politiegeweld te laten onderzoeken en de Kamer te informeren over de uitkomsten daarvan en over eventuele maatregelen die naar aanleiding hiervan worden genomen?

Vraag 1

Bent u bekend met het artikel «Katwijk kan haast geen nee zeggen tegen komst van enorme pillenfabriek» in Trouw?1

Vraag 2

Klopt het dat er vanuit de Rijksoverheid en door Ministers druk is uitgeoefend op gemeente Katwijk en wethouders om te zorgen dat de pillenfabriek in Katwijk wordt toegelaten? Hebben Ministers hierover gebeld met Katwijkse bestuurders zoals in de krant staat? Zo ja, wat hebben de Ministers aan de gemeente Katwijk gevraagd? Zo nee, hoe is dit wel gegaan?

Vraag 3

Waarom is in de bestuurlijke afspraken als voorwaarde opgenomen dat Eli Lilly zich daadwerkelijk in Katwijk vestigt? Welke overwegingen zijn daarbij gemaakt en wie is daarbij betrokken geweest? Op welke wijze is rekening gehouden met belangen van omwonenden, gezondheid, natuur en milieu? Kunt u per rijksbijdrage en per overige afspraak uiteenzetten welke gevolgen het heeft als Eli Lilly zich niet in Katwijk vestigt, waaronder welke bijdragen en afspraken in dat geval vervallen, worden gewijzigd of onverkort van kracht blijven?

Vraag 4

Waarom zijn rijksmiddelen voor bereikbaarheid en afspraken over woningbouw gekoppeld aan de vestiging van één individueel bedrijf, terwijl de bestuurlijke afspraken zelf ook spreken over autonome verkeersgroei en over de reeds bestaande woningbouwopgaven in Valkenhorst en Zijlhoek-De Woerd?

Vraag 5

Kunt u zich voorstellen dat dit als een vorm van chantage wordt gezien door inwoners van Katwijk? Zo nee, waarom niet?

Vraag 6

Klopt het dat tijdens het overleg met de gemeente Katwijk de mogelijkheid aan de orde is geweest dat de Rijksoverheid of de provincie Zuid-Holland bevoegdheden zou inzetten indien de gemeente niet zou meewerken aan de vestiging van Eli Lilly? Zo ja, wanneer is dit besproken, door welke vertegenwoordigers van het Rijk en op welke wettelijke bevoegdheden werd daarbij gedoeld?

Vraag 7

Kunt u in het kader van artikel 68 van de Grondwet een overzicht geven van de contacten die bewindspersonen, secretarissen-generaal, directeuren-generaal en andere vertegenwoordigers van het Rijk in maart en april 2025 met het gemeentebestuur van Katwijk hebben gehad over de mogelijke vestiging van Eli Lilly, inclusief datum, deelnemers en onderwerp van het contact? Bent u bereid de bijbehorende verslagen, e-mails en andere bestuurlijke stukken aan de Kamer te verstrekken?

Vraag 8

Op welke informatie baseerde u aanvankelijk de verwachting dat de vestiging van Eli Lilly een belangrijke onderzoeks- en ontwikkelingscomponent zou bevatten? Wanneer werd u ervan op de hoogte dat informatie van Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA) volgens het college van burgemeester en Wethouders van Katwijk juist leek te wijzen op «veel productie en weinig Research & Development», en heeft dit geleid tot een herbeoordeling van de meerwaarde van de vestiging voor het Leiden Bio Science Park?

Vraag 9

Klopt het dat onder de Omgevingswet afzonderlijk toestemming kan worden verleend voor het realiseren van een industrieel gebouw, terwijl nog geen definitief besluit is genomen over de omgevingsvergunning voor de milieubelastende activiteiten waarvoor dat gebouw is bedoeld? Zo ja, acht u het wenselijk dat hierdoor een megafabriek reeds grotendeels of geheel kan worden gebouwd voordat vaststaat dat het beoogde productieproces milieurechtelijk kan worden toegestaan? Welke mogelijkheden heeft u om de bouw op te schorten tot een besluit is genomen over de milieuvergunning, in het licht van de zorgen van de inwoners van Katwijk?

Vraag 10

Deelt u de zorgen van omwonenden over het grote waterverbruik van de beoogde fabriek van Eli Lilly, mede gezien de bestaande druk op de drinkwatervoorziening in de regio? Kunt u schetsen hoeveel water de megafabriek gaat verbruiken en hoeveel huishoudens met die hoeveelheid zouden kunnen worden voorzien?

Vraag 11

Hoe wordt geborgd dat het watergebruik van de fabriek niet ten koste gaat van de drinkwatervoorziening voor inwoners, natuur, woningbouw en andere maatschappelijke functies, en dat lozingen van proces- en afvalwater geen negatieve gevolgen hebben voor de waterkwaliteit?

Vraag 12

Hoe beoordeelt u de zorgen van omwonenden over de mogelijke gevolgen van luchtverontreiniging, chemische emissies, geluid, geur en andere milieubelasting van de megafabriek voor hun gezondheid en leefomgeving, in het bijzonder voor kinderen en toekomstige bewoners van Valkenhorst? Bent u bereid te bevorderen dat vóór ingebruikname een onafhankelijke nulmeting wordt uitgevoerd?

Vraag 13

Begrijpt u de zorgen van omwonenden over de opslag en het gebruik van grote hoeveelheden brandbare en andere gevaarlijke stoffen op een locatie nabij bestaande en toekomstige woongebieden en recreatievoorzieningen? Hoe wordt gewaarborgd dat gedurende de gehele bedrijfsduur onafhankelijk wordt gecontroleerd op de hoeveelheden gevaarlijke stoffen, de Seveso-drempelwaarden en de naleving van veiligheidsvoorschriften, en dat omwonenden vooraf duidelijk weten wat zij bij een calamiteit moeten doen?

Vraag 14

Bent u bereid om te overleggen met gemeente Katwijk en haar inwoners om te kijken of de komst van de megafabriek alsnog moet worden voorkomen? Zo nee, waarom niet?

Vraag 15

Kunt u deze vragen één voor één en met spoed beantwoorden, gezien het besluitvormingsproces?

Vraag 1

Bent u bekend met het bericht «NS weert campagne Wakker Dier op stations vanwege «te controversiële» boodschap»?1

Vraag 2

Kunt u bevestigen dat deze «controversiële boodschap» een oproep betrof om op dierendag één dag geen dieren te eten? Vindt u dit geen censuur?

Vraag 3

Kunt u bevestigen dat de NS een staatsdeelneming is met 100 procent eigenaarschap van de Nederlandse Staat en dat het uw eigen beleid is dat u verwacht dat de NS een voorbeeldrol vervult op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen?2, 3

Vraag 4

Kunt u bevestigen dat de NS vleesreclames wel toestaat?

Vraag 5

Hoe rijmt u dit met het besluit om deze oproep wel te weigeren?

Vraag 6

Vindt u het niet verontrustend dat Wakker Dier naar de rechter moet stappen om af te dwingen dat de NS deze reclame niet mag weigeren?

Vraag 7

Bent u bereid om met NS-directeur Wouter Koolmees in gesprek te treden om hem om opheldering te vragen over het (door de rechter gecorrigeerde) besluit om de reclame van Wakker Dier niet te plaatsen met verwijzing naar uw eigen beleid over wat u zelf van de NS verwacht? Zo nee, waarom niet?

Vraag 8

Bent u bereid om zelf ook uit te dragen dat het op dierendag beter is om eens een dagje geen dieren te eten? Zo nee, waarom niet?

Vraag 9

Kunt u bevestigen dat minder vlees eten ook nog eens ontzettend goed is voor het klimaat, waarmee Wakker Dier met deze campagne het kabinet gratis en voor niets een dienst bewijst voor het halen van de eigen klimaatdoelen?

Vraag 10

Kunt u deze vragen uiterlijk vrijdag 2 oktober 2026 beantwoorden?

Vraag 1

Bent u bekend met het nieuwe rapport van de onafhankelijke VN-Fact-Finding Mission (FFM), waarin wordt geconcludeerd dat buitenlandse rekruterings- en steunnetwerken de militaire capaciteit van strijdende partijen in Soedan vergroten en daarmee het conflict en de schade aan burgers aanjagen?1 Welke concrete maatregelen, naast hetgeen genoemd in uw Kamerbrief, gaat Nederland naar aanleiding van deze nieuwe bevindingen nemen om deze netwerken daadwerkelijk te ontmantelen?2

Vraag 2

Hoe beoordeelt u dat de Verenigde Arabische Emiraten deel uitmaken van de Quad die een staakt-het-vuren in Soedan probeert te bewerkstelligen, terwijl de FFM tegelijkertijd rapporteert dat private entiteiten, logistieke tussenpersonen en recruiters die onder meer vanuit de VAE opereren betrokken zijn bij het leveren van personeel, training, wapens en logistieke steun aan de RSF?

Vraag 3

Acht u het onder deze omstandigheden wenselijk dat de VAE deze rol in het vredesproces blijft vervullen, en gaat Nederland dit binnen de EU en met de andere betrokken landen aan de orde stellen?

Vraag 4

Bent u bekend met de bevindingen van Amnesty International dat kinderen in Noord-Darfur niet slechts slachtoffer waren van het geweld, maar onder meer doelgericht werden gedood, verkracht, ontvoerd, vastgehouden en onder dwang gerekruteerd, en dat Amnesty verschillende RSF-commandanten heeft geïdentificeerd die verantwoordelijk zouden zijn voor ernstige schendingen? Bent u bereid een onderzoek in te stellen naar deze specifieke commandanten en voor gerichte sancties tegen degenen tegen wie voldoende bewijs bestaat?

Vraag 5

Welke specifieke steun biedt Nederland aan kinderen die in Soedan slachtoffer zijn van onder meer gedwongen rekrutering, seksueel geweld en ontvoering? Bent u bereid deze steun te intensiveren?

Vraag 6

Hoe beoordeelt u dat de EU onderhandelt over een vrijhandelsakkoord met de Verenigde Arabische Emiraten, terwijl de VAE volgens het FFM betrokken zijn bij het aanjagen van de oorlog in Soedan? Bent u bereid ervoor te pleiten deze onderhandelingen op te schorten zolang deze betrokkenheid voortduurt? Deelt het kabinet de zorgen dat de VAE dankzij dit verdrag mogelijk meer aanjaagt op de oorlog, doordat er geen duidelijke Europese ethische grens wordt getrokken?

Vraag 7

Hoe beoordeelt u de bevindingen dat in Soedan militaire goederen van onder meer Britse, Franse en Bulgaarse makelij zijn aangetroffen die vermoedelijk via de VAE bij de RSF terecht zijn gekomen?3 Bent u, gezien deze concrete aanwijzingen voor de omleiding van Europees militair materieel, bereid binnen de EU te pleiten voor een gezamenlijke aanscherping van de wapenexport naar de VAE zolang het risico op verdere omleiding naar Soedan niet is weggenomen?

Vraag 8

Bent u bereid te onderzoeken of de Europese waarborgen voor wapenexport naar de VAE, die voor Nederland in 2023 aanleiding waren om eerdere beperkingen op te heffen, in de praktijk voldoende effectief zijn gebleken nu Europees militair materieel via de VAE in Soedan is aangetroffen, en de Kamer hierover te informeren? Zo nee, waarom niet?

Vraag 9

Hoe beoordeelt u de bevindingen van de FFM dat maximaal 2.000 voormalige Colombiaanse militairen naast de RSF zouden hebben geopereerd en onder meer gevechtsdrones, artillerie en geavanceerde wapens zouden hebben bediend, en dat netwerken van private ondernemingen, recruiters en logistieke tussenpersonen hun inzet zouden hebben gefaciliteerd? Bent u bereid zich ervoor in te zetten dat personen en entiteiten die dergelijke rekrutering, training, financiering of logistieke ondersteuning mogelijk maken gericht worden onderzocht en, waar daarvoor voldoende grond bestaat, op de Europese sanctielijst worden geplaatst? Zo nee, waarom niet?

Vraag 10

Welke maatregelen neemt Nederland om te voorkomen dat de Europese handel in Arabische gom en andere Soedanese grondstoffen inkomsten oplevert voor strijdende partijen?

Vraag 11

Hoe voorkomt het kabinet dat het tegengaan van irreguliere migratie opnieuw leidt tot samenwerking met autoritaire of gewapende actoren, nu eerdere Europese migratiedeals met Soedan volgens Amnesty en Clingendael hebben bijgedragen aan de versterking en legitimatie van actoren waaruit de huidige RSF is voortgekomen?

Vraag 12

Hoe beoordeelt u de oproep van Amnesty International tot de inzet van een onafhankelijke en goed uitgeruste internationale troepenmacht om burgers in Soedan te beschermen tegen misdrijven door alle partijen bij het conflict, en bent u bereid de mogelijkheden voor een dergelijke internationale beschermingsmissie in VN-verband te onderzoeken of te ondersteunen?

Vraag 13

Deelt het kabinet de zorgen van Amnesty International en de VN-Fact-Finding Mission over mogelijke genocide in Soedan?4 Welke concrete maatregelen neemt Nederland om genocide te voorkomen?

Vraag 1

Klopt het dat bedrijven die de subsidie op grond van de Subsidieregeling Indirecte Kosten Compensatie (IKC) toegewezen krijgen, moeten voldoen aan de voorwaarde dat voor elk jaar dat de IKC is toegekend, de maatregelen die met de subsidie gefinancierd worden moeten resulteren in minimaal 3% minder CO2-uitstoot vergeleken met 2020?

Vraag 2

Klopt het dat er een uitzondering is voor bedrijven die menen dat «de gevraagde CO2-vermindering van 3% per subsidiejaar in uw specifieke bedrijfssituatie niet haalbaar» is, waarna ze een extra plan moeten indienen om aan te tonen dat minstens 30% van het elektriciteitsverbruik uit koolstofvrije bronnen komt?

Vraag 3

Kunt u voor elk jaar sinds 2020 waarin de IKC is opengesteld aangeven hoeveel bedrijven gebruik hebben gemaakt van de genoemde uitzondering, en voor welk subsidiebedrag deze bedrijven IKC (voorlopig) toegekend hebben gekregen of hebben aangevraagd?

Vraag 4

Hoe vaak is er inmiddels IKC subsidie toegekend waarvoor CO2-reductie een voorwaarde was?

Vraag 5

Is er voor IKC toegekend in eerdere jaren inmiddels een eerste controle geweest of de CO2-reductie die als voorwaarde werd gesteld ook daadwerkelijk gehaald is? Zo ja, wat kunt u zeggen over de uitkomsten hiervan?

Vraag 6

Van de bedrijven die eerder IKC-subsidie toegekend hebben gekregen, hoeveel daarvan hebben de 3% reductie voor elk jaar dat ze subsidie kregen niet gehaald?

Vraag 7

Hoeveel geld is er al teruggevorderd van de IKC vanwege het niet behalen van de CO2-reductiedoelstellingen?

Vraag 8

Kunt u per bedrijf dat IKC-subsidie toegekend heeft gekregen sinds 2020 aangeven hoeveel IKC ze per jaar hebben ontvangen, hoeveel CO2-reductie er is gerealiseerd door maatregelen die zijn gefinancierd door de IKC-subsidie en hoeveel CO2-reductie voor de komende jaren nog is toegezegd als voorwaarde voor het verkrijgen van de IKC-subsidie?

Vraag 9

Als u dit niet per bedrijf kunt aangeven, kunt u dit dan per sector uitsplitsen?

Vraag 10

Kunt u aangeven of de RVO elke monitoringsrapportage controleert of dat dit slechts steekproefsgewijs gebeurt? Op welke andere manieren wordt gecontroleerd of een bedrijf heeft voldaan aan de vereisten voor de subsidie?

Vraag 11

Welke instantie is verantwoordelijk voor het terugvorderen van de IKC-subsidie als niet wordt voldaan aan de CO2-reductie vereisten? Hoe werkt dit proces en wat zijn de tijdslijnen daarbij?

Vraag 12

Bent u bereid op regelmatige basis meer transparantie te geven over de inzet van de IKC, waaronder de geplande en gerealiseerde CO2-reductie als gevolg van deze subsidie? Zo nee, waarom niet?

Vraag 13

Heeft Tata Steel gebruikgemaakt van de uitzonderingsregeling en dus de verplichting om 30% van het elektriciteitsverbruik uit duurzame bronnen te halen? Zo nee, welke reductie wordt er volgens het bedrijf behaald?

Vraag 14

Hoe kan het dat de Nederlandse Emmissieautoriteit de CO2-uitstoot van Tata Steel (inclusief Vattenfall centrales) tussen 2020 (basisjaar) en 2025 nagenoeg gelijk is gebleven met 10,9 Mton uitstoot en de uitstoot per ton geproduceerd staal volgens de jaarverslagen van het bedrijf afgenomen is van 1,77 naar 1,72 ton CO2 per ton vloeibaar staal (2,3% in 5 jaar), terwijl ze in de periode 2021–2025 ruim 120 miljoen euro IKC-subsidie ontvingen?

Vraag 15

Kan Tata Steel hun «Heracless groen staal plan» aandragen om te voldoen aan de uitzondering voor de IKC-subsidie? Zo ja, hoe voorkomt u dat er dubbele subsidie wordt gegeven voor de CO2-reductie die Tata zegt te zullen reduceren?

Vraag 16

Indien u niet op individuele situaties in wilt gaan, kunt u in algemene bewoording aangeven hoe u ervoor zorgt dat bedrijven geen dubbele subsidie krijgen in de vorm van maatwerksubsidie en IKC-subsidie?

Vraag 17

Kunt u deze vragen afzonderlijk van elkaar en binnen de beantwoordingstermijn beantwoorden?

Vraag 1

Kunt u aangeven wat de Nederlandse inzet is bij de derde herzieningsconferentie over het Verdrag inzake clustermunitie? Kunt u dit doen voor 14 september, wanneer de conferentie begint?1

Tijdens de Toetsingsconferentie van het Verdrag inzake clustermunitie zal Nederland zich inzetten voor het behoud, versterken en de naleving van de door het Verdrag gestelde regels. De Nederlandse inzet richt zich op het aannemen van een nieuw vijfjarig actieplan dat de implementatie van de Verdragsbepalingen ondersteunt. Tijdens de conferentie zal Nederland een aantal verklaringen afgeven, waarin Nederland zich committeert aan de Verdragsbepalingen en zorgen worden geuit over het niet-onderscheidend gebruik van clustermunitie, dat wil zeggen het gebruik waarbij geen onderscheid gemaakt wordt of kan worden tussen militaire doelen en burgers en burgerobjecten. Ook zal Nederland, als een van de grootste donoren, het vijfjarige Mine Action en Clustermunitie Programma III voor het voetlicht brengen, waarmee Verdragspartijen worden ondersteund in het ruimen van explosieve oorlogsresten, waaronder clustermunitie. Tot slot zal Nederland aandacht vragen voor het belang van gender sensitieve programmering.
De vragen zijn zo snel mogelijk beantwoord.

Vraag 2

Wat is uw reactie op recente berichten over het gebruik van clustermunitie in Mali, een verdragspartij2? Deelt u de zorgen van de Cluster Munitie Coalitie hierover?

Ja, het kabinet deelt de zorgen van de Cluster Munitie Coalitie over het vermeende gebruik van clustermunitie in Mali. Mali is partij bij het Verdrag inzake clustermunitie en daarmee gebonden aan de bepalingen daarvan, waaronder het verbod op het gebruik van clustermunitie. Het kabinet acht het van belang dat Mali onderzoek verricht naar het vermeende gebruik en zal Mali daartoe ook oproepen tijdens de aanstaande Toetsingsconferentie.

Vraag 3

Wat is uw reactie op berichten over Russisch gebruik van clustermunitie eerder deze maand in Kiev3? Deelt u de zorgen van Human Rights Watch hierover?

Het kabinet deelt de zorgen van Human Rights Watch over het Russische niet-onderscheidende gebruik van clustermunitie in Oekraïne in algemene zin en dus ook in Kyiv eerder deze maand.

Vraag 4

Wat is uw reactie op het bericht dat Turkije clustermunitie aan Oekraïne wil leveren4? Deelt u de zorgen van Human Rights Watch hierover?

Alleen partijen bij het Verdrag inzake clustermunitie zijn gehouden aan de bepalingen daarvan. Turkije en Oekraïne zijn geen partij bij het Verdrag inzake clustermunitie en daarmee niet gebonden aan het verbod om geen clustermunitie te leveren of te ontvangen. Nederland heeft zich aan het verdrag gecommitteerd en ontmoedigt in algemene zin de levering van clustermunitie.

Vraag 5

Hoe beoordeelt u deze en andere bedreigingen van de norm zoals vastgelegd in het Verdrag inzake clustermunitie, waaronder het vertrek van Litouwen uit het verdrag en de recentelijke toename van transfers en het gebruik van clustermunitie? Veroordeelt u dit? Zo nee, waarom niet?

Nederland betreurt het feit dat Litouwen zich genoodzaakt zag het Verdrag inzake clustermunitie op te zeggen. Tegelijkertijd heeft het kabinet oog en begrip voor de context waarin Litouwen zich genoodzaakt zag tot dit besluit. De Russische agressieoorlog tegen Oekraïne leidt tot een veranderende veiligheidssituatie in Europa. Dat brengt een aantal van onze bondgenoten tot afwegingen die eerder niet gemaakt werden.
Nederland heeft Litouwen opgeroepen zijn verdragsverplichtingen te blijven nakomen, partij te blijven bij het verdrag en zodoende ook hun beslissing te heroverwegen.

Vraag 6

Hoe geeft u bij de genoemde gevallen hierboven invulling aan Artikel 21.2 («Elke Staat die Partij is stelt de regeringen van alle in het derde lid van dit artikel bedoelde Staten die geen Partij zijn bij dit Verdrag in kennis van zijn verplichtingen uit hoofde van dit Verdrag, bevordert de normen die erin zijn vastgelegd en spant zich tot het uiterste in Staten die geen Partij zijn bij dit Verdrag te weerhouden van het gebruik van clustermunitie») van het Verdrag inzake clustermunitie5?

Nederland zet zich in lijn met artikel 21.2 in ter bevordering van de door het Verdrag gestelde verplichtingen. Zoals genoemd in het antwoord bij vraag 1 zal Nederland zich tijdens de Toetsingsconferentie inzetten voor het behoud, versterken en de naleving van de regels door de Verdragspartijen. Zie voor de Nederlandse inzet in de specifiek genoemde gevallen de beantwoording op bovenstaande vragen.

Vraag 7

Bent u bereid om tijdens de herzieningsconferentie uw specifieke zorgen over bovengenoemde gevallen uit te spreken, zowel in het geval van verdragsschendingen als overige gebruik en zo elk gebruik van clustermunitie, waar dan ook ter wereld en door wie dan ook te veroordelen? Zo nee, waarom niet?

Zie antwoord vraag 6.

Vraag 1

Heeft u meegekregen dat de Europese Raad in zijn recent aangenomen nieuwe sanctieverordening tegen Rusland ((EU) 2026/1848), een uitzondering heeft gemaakt voor de import van Russisch sabelbont (van de sabelmarter) naar de Europese Unie (EU), terwijl deze import eerder wel verboden was?1

Vraag 2

Bent u bekend met de gruwelijke wijze waarop de sabelmarters in hele kleine kooitjes worden gehouden?2

Vraag 3

Bent u ermee bekend dat er voor één bontjas 40 sabelmarters worden gedood?3

Vraag 4

Bent u ermee bekend dat uit onderzoek van Politico blijkt dat de International Fur Federation haar Europese beleidswerk heeft gefinancierd via een Liechtensteins trustfonds dat ook Russisch veilinggeld ontving?4 En bent u ermee bekend dat uit de jaarrekening van 2023 van de lobbyorganisatie blijkt dat 223 870 EUR afkomstig was van het Russische bontveilinghuis Sojoezpoesjnina, dat gevestigd is in Sint-Petersburg, en dat 216 000 EUR daarvan zou zijn gebruikt om de lobbyist van de International Fur Federation in Brussel te betalen?5

Vraag 5

Deelt u de mening dat lobbyorganisaties die Russische inkomsten ontvangen, geen invloed zouden mogen hebben op EU-beleid?

Vraag 6

Wat vindt u ervan dat, met risico voor de Oekraïense en Europese veiligheid, op dit moment sancties op Rusland worden verlicht? Wat vindt u ervan dat dit dan specifiek ook nog eens sancties zijn die mogelijk dierenleed verminderen?

Vraag 7

Kunt u bevestigen dat bepaalde EU-lidstaten hebben verzocht tot het invoeren van de uitzondering? Zo ja, welke lidstaten? Zo nee, kunt u bevestigen of dit een voorstel was van de Hoge Vertegenwoordiger en de Europese Commissie?

Vraag 8

Hoe beoordeelt u het feit dat mogelijk bepaalde EU-lidstaten en bedrijven zich verzetten tegen sancties op Rusland vanwege belangen van de dieronvriendelijke luxe-industrie?

Vraag 9

Heeft u zich tegen deze uitzondering expliciet verzet in Europees verband in de afgelopen maanden? Zo nee, waarom niet?

Vraag 10

Bent u bereid om het Nederlandse standpunt, «dat het op ethische gronden niet verantwoord is om dieren te houden enkel om hun pels» (Kamerstuk 22 112, nr. 4224), per brief bekend te maken aan andere lidstaten en de Europese Commissie? Zo nee, op welke andere wijze blijft u medelidstaten hierop wijzen?

Vraag 11

Op welke momenten en in welke Europese gremia zal Nederland zich de komende periode concreet inzetten voor een EU-breed verbod op bont en het opheffen van deze uitzondering?

Vraag 12

Kan de Staatssecretaris de Kamer per brief over de Nederlandse positie informeren zodra een voorstel over bont op de agenda staat van een Europees overleg?

Vraag 13

Kunt u aangeven welke juridische en beleidsmatige mogelijkheden momenteel worden onderzocht om bont, dons van levend geplukte dieren, angorawol en kangoeroeleer uit Nederlandse winkels te weren, ter uitvoering van de aangenomen motie-Van Esch (Kamerstuk 36 254, nr. 16)?

Vraag 14

Bent u bereid om in de Europese Raad aan te kaarten dat het voor Nederland onbestaanbaar is dat de oorlogskas van Vladimir Poetin gespekt wordt met geld uit deze walgelijke industrie? Zo nee, waarom niet?

Vraag 15

Bent u bereid om, als een Europees bontverbod uitblijft, dan wel als de uitzondering op de sancties tegen Rusland blijft bestaan, te onderzoeken welke nationale maatregelen juridisch mogelijk zijn om de verkoop en import van (Russisch) bont in Nederland alsnog te beperken? Zo nee, waarom niet?

Vraag 16

Welk precedent schept het invoeren van deze uitzondering op sancties tegen Rusland volgens u voor de belangen van andere industrieën in Europa? Deelt u de mening dat door het toekennen van deze uitzondering een hellend vlak ontstaat en andere particuliere bedrijfsbelangen ook voorrang kunnen krijgen boven het belang van de Oekraïense en Europese veiligheid?

Vraag 17

Hoe straalt deze uitzondering af volgens u op het imago van Europa, waar men zich erop voor laat staan dat regelgeving rechtvaardig moet zijn en niet corrupt? Wat denkt u dat dit doet met het vertrouwen van Europese burgers in Europees beleid en Europese beleidsmakers?

Vraag 18

Kunt u deze vragen één voor één beantwoorden?

Vraag 1

Erkent u dat het onwenselijk is dat een nieuw commercieel datacenter jaarlijks circa 1,1 miljard liter drinkwater gebruikt, zeker tijdens een periode van uitzonderlijke droogte?1

Vraag 2

Deelt u de opvatting dat drinkwater niet gebruikt zou moeten worden voor de koeling van datacenters, zeker wanneer alternatieve koeltechnieken beschikbaar zijn?

Vraag 3

Bent u ervan op de hoogte dat het directe watergebruik van datacenters slechts een beperkt deel vormt van hun totale watervoetafdruk en dat het overgrote deel van het waterverbruik indirect is?

Vraag 4

Kunt u actuele, onafhankelijke cijfers over de totale watervoetafdruk van datacenters (direct en indirect) in Nederland met de Kamer delen, uitgesplitst naar:

Vraag 5

Kunt u aangeven welk aandeel dit vormt van de totale Nederlandse waterconsumptie?

Vraag 6

Wordt bij de vergunningverlening en ruimtelijke afweging van datacenters rekening gehouden met de watervoetafdruk van de benodigde elektriciteitsproductie? Zo nee, waarom niet?

Vraag 7

Welke landelijke wettelijke mogelijkheden heeft u om het gebruik van drinkwater door datacenters te verbieden of aan een bindend maximum te onderwerpen, mede gelet op de aangenomen motie-Grinwis c.s.?2

Vraag 8

Hoe staat het met de uitvoering van de motie-Grinwis c.s. over het aanscherpen van de juridische criteria voor hyperscale datacenters en het stellen van effectieve wettelijke voorwaarden aan datacenters?3 Wat is de tijdlijn en wanneer krijgen we resultaten te zien?

Vraag 9

Waarom gelden er op dit moment vooral landelijke vestigingsregels voor hyperscale datacenters, maar geen vergelijkbare landelijke begrenzingen voor watergebruik, elektriciteitsgebruik en maatschappelijke en ecologische belasting door andere grote datacenters?

Vraag 10

Bent u bereid de bestaande landelijke regels uit te breiden naar datacenters die op dit moment niet onder de huidige definitie van hyperscale vallen, maar wel een groot beslag leggen op drinkwater of het elektriciteitsnet?

Vraag 11

Bent u bereid om in landelijke regelgeving vast te leggen dat nieuwe datacenters geen drinkwater mogen gebruiken voor koeling?

Vraag 12

Als een volledig verbod volgens u niet mogelijk is, bent u dan bereid een strikt landelijk maximum per datacenter en voor de sector als geheel vast te leggen? Zo nee, welke andere effectieve maatregelen bent u dan wel bereid te nemen?

Vraag 13

Erkent u dat de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie en de daarmee samenhangende groei van datacenters zo snel verloopt dat wet- en regelgeving, democratische controle en maatschappelijke besluitvorming deze ontwikkeling onvoldoende kunnen bijbenen? Zo nee, hoe onderbouwt u dat?

Vraag 14

Welke publieke voorwaarden moeten volgens u worden gesteld voor nieuwe datacenters of grootschalige AI-infrastructuur, zodat de baten aantoonbaar ten goede komen aan de Nederlandse samenleving en niet hoofdzakelijk terechtkomen bij buitenlandse technologiebedrijven?

Vraag 15

Hoeveel van de datacenters in Nederland komt ten goede aan de Nederlandse en Europese digitale autonomie?

Vraag 16

Bent u het eens met de stelling dat er gezien de schaarse ruimte in Nederland geen ruimte moet zijn voor datacenters voor big-tech-bedrijven buiten Europa? Zo nee, waarom niet en ten koste waarvan mogen zulke big-tech-datacenters dan gaan volgens u?

Vraag 17

Bent u bereid om per direct een tijdelijk landelijk moratorium in te stellen op datacenters, totdat bindende landelijke wetgeving is vastgesteld over onder meer het directe en indirecte watergebruik, het energiegebruik, de belasting van het elektriciteitsnet en de gevolgen voor woningbouw en andere maatschappelijke functies? Zo nee, waarom niet?

Vraag 18

Erkent u dat het maatschappelijk onaanvaardbaar is wanneer woningbouwprojecten door netcongestie vertragen of stilvallen, terwijl nieuwe energie-intensieve datacenters wel capaciteit kunnen krijgen en een datacenter al snel een capaciteit van 40 MW vraagt, wat in dezelfde ordergrootte is als 100.000 huishoudens? Zo nee, waarom niet?

Vraag 19

Hoeveel elektriciteit gebruikt het voorgenomen datacenter in Amsterdam naar verwachting maximaal, en hoeveel netcapaciteit is daarvoor nodig?

Vraag 20

Deelt u de opvatting dat woningbouw, zorg, openbaar vervoer, verpleeghuizen, scholen en andere vitale maatschappelijke functies voorrang moeten hebben op commerciële datacenters bij de verdeling van schaarse netcapaciteit? Zo nee, waarom niet?

Vraag 21

Waarom zijn datacenters niet als afzonderlijke categorie opgenomen in het prioriteringskader voor nieuwe aansluitingen op het elektriciteitsnet? Welke prioriteit krijgen datacenters precies op dit moment in het kader?

Vraag 22

Staat er een evaluatie van dit prioriteringskader gepland, om te zien in hoeverre netbeheerder hierdoor maatschappelijke aspecten meewegen bij het verdelen van netcapaciteit? Zo nee, bent u bereid deze evaluatie alsnog te doen?

Vraag 23

Bent u bereid wettelijk vast te leggen dat nieuwe datacenters geen aansluiting krijgen zolang daardoor capaciteit wordt verdrongen die nodig is voor woningbouw of andere maatschappelijke prioriteiten? Zo nee, waarom niet?

Vraag 24

Bent u bereid een landelijke vergunningsvoorwaarde in te voeren waarin datacenters verplicht worden hun elektriciteitsvraag flexibel af te schakelen tijdens piekbelasting en netcongestie?

Vraag 25

Welke mogelijkheden ziet u om datacenters verplicht te laten bijdragen aan netverzwaring, flexibiliteit, opslag en lokaal energiebeheer, zodat de kosten niet op huishoudens en andere gebruikers worden afgewenteld?

Vraag 26

Erkent u dat de gevolgen van datacenters voor drinkwater, elektriciteit, ruimte, warmte en klimaat het lokale belang overstijgen en daarom om landelijke regie vragen? Zo nee, waarom niet?

Vraag 27

Kunt u deze vragen afzonderlijk en binnen de daarvoor geldende termijn beantwoorden?

Vraag 1

Herinnert u zich nog dat u op 12 augustus 2026 een bezoek heeft gebracht aan Shell bij de Rotterdamse haven en daarbij ook een rood pak aan heeft getrokken met het logo van Shell?

Ja.

Vraag 2

Bent u ervan op de hoogte dat Shell in augustus 2026 een overeenkomst heeft gesloten om zijn volledige Europese portefeuille van duurzame energieprojecten op land aan TotalEnergies te verkopen?

Het kabinet heeft kennisgenomen van berichten over een mogelijke verkoop van Shells Europese duurzame energieprojecten aan TotalEnergies.

Vraag 3

Deelt u de mening dat het terugtrekken van Shell uit Europese hernieuwbare energieprojecten moeilijk te rijmen is met de voorstelling van Shell als een geloofwaardige partner in de energietransitie? Zo nee, waarom niet?

Bedrijven nemen commerciële besluiten op basis van hun eigen strategie en marktomstandigheden. Het kabinet vindt het belangrijk dat bedrijven transparant zijn over hun plannen en de gevolgen daarvan voor de energietransitie. Indien de verkoop van projecten leidt tot vertragingen of afname van investeringen in Nederland, zal het kabinet dit met Shell bespreken. Daarnaast zal ook Shell haar bestaande portfolio moeten verduurzamen om te voldoen aan de Parijs- en Europese klimaatdoelstellingen.

Vraag 4

Kunt u precies aangeven welke concrete klimaatprestaties van Shell tijdens het bezoek zijn besproken? Wat is daarbij concreet besproken over de verkoop van de Europese duurzame-energieportefeuille, de investeringen van Shell in nieuwe olie- en gaswinning, de klimaatdoelen en emissiereducties van Shell en de fossiele infrastructuur die Shell nog decennia wil blijven exploiteren?

Het werkbezoek aan de Rotterdamse Haven op 12 augustus 2026 bestond uit meerdere onderdelen: een bezoek aan de APM Terminals op de Maasvlakte II, een gesprek met een aantal bedrijven bij Portlantis en een bezoek aan Holland Hydrogen I (HHI). Dit project voor groene waterstof levert een concrete bijdrage aan de klimaatdoelstellingen. HHI krijgt een elektrolysecapaciteit van 200 MW en zal naar verwachting ongeveer 60 ton hernieuwbare waterstof per dag produceren. Hiermee wordt het t.z.t. één van de grootste groene waterstoffabrieken ter wereld. De installatie wordt gevoed met hernieuwbare elektriciteit, onder meer afkomstig van het offshorewindpark Hollandse Kust Noord. Tijdens mijn bezoek aan HHI is gesproken over de energietransitie in brede zin en de opgave en uitdagingen die Shell, maar ook andere bedrijven, daarin zien. Over de verkoop van Shells Europese duurzame energieportefeuille is geen concrete informatie gedeeld.

Vraag 5

Vindt u het verantwoord om Shell als een van de grootste aanjagers van de klimaat- en biodiversiteitscrisis publiekelijk legitimiteit te verschaffen met uw bezoek en door uzelf in een Shell-pak te hijsen, juist nu het bedrijf zijn activiteiten op het gebied van hernieuwbare energie afbouwt en zijn kernactiviteiten in fossiele brandstoffen voortzet?

Het kabinet begrijpt de zorgen over de impact van fossiele brandstoffen op klimaat en biodiversiteit. Het is juist daarom ook van belang dat het kabinet in gesprek is en blijft met alle partijen die een rol spelen in de transitie, waaronder bedrijven die zowel in fossiele als hernieuwbare energie actief zijn. Shell is daar een voorbeeld van. Daarbij was het project wat werd bezocht, zoals in het antwoord op de vorige vraag is aangegeven, een belangrijk project in de energietransitie in Nederland en de bredere ontwikkeling van de waterstofmarkt. Het dragen van beschermende kleding was een praktische veiligheidseis.

Vraag 6

Vindt u het premierwaardig dat u rondloopt met het Shell-logo en Shell prijst, terwijl het bedrijf bekend staat als een van de grootste aanjagers van de klimaat- en biodiversiteitcrisis en haar bijdrage aan ernstige aantasting van de leefomgeving van mensen en dieren (o.a. in Nigeria)? Zo ja, waarom beloont u fossiel bedrijf dat zich zo heeft misdragen?

Het bezoek aan Shells waterstofproject was gericht op het bespreken van concrete stappen in de Nederlandse energietransitie. Ik zie een dergelijk werkbezoek dan ook niet als beloning. Het kabinet blijft Shell aanspreken op haar verantwoordelijkheid om fossiele activiteiten af te bouwen en versneld te investeren in duurzame oplossingen, in lijn met onze klimaatdoelstellingen.

Vraag 7

Kunt u zich verplaatsen in al die Nederlanders die u hebben leren kennen als voorvechter voor het klimaat, als klimaatdrammer, en nu verbijsterd zijn dat u doodleuk in een Shell-overall op bezoek gaat bij Shell, een van de grootste vervuilers ter wereld, nota bene vlak nadat Shell naar buiten had gebracht zich terug te trekken uit windenergie?

Mijn werkbezoek aan HHI heeft niet geleid tot een ander standpunt met betrekking tot de energietransitie. Zoals afgesproken in het Coalitieakkoord is het kabinet met volle kracht aan het werk om de klimaatdoelen te halen. We gaan vol door met de implementatie en realisatie van maatregelen die reeds zijn afgesproken, lossen knelpunten in de uitvoering op en versnellen doorbraken waar mogelijk. Door in te zetten op lange termijnbeleid en een slimme Europese aanpak doen we alles wat nodig is om de klimaatdoelen voor 2040 en 2050 te halen. Deze boodschap heb ik ook uitgestraald tijdens het werkbezoek. Het kabinet blijft bedrijven aanspreken op hun verantwoordelijkheid en blijft ook in gesprek om samen verdere stappen te kunnen zetten waar het gaat om het oplossen van knelpunten om de benodigde investeringen te kunnen doen.

Vraag 8

Wat denkt u dat het doet met het vertrouwen van deze mensen in de politiek als zij zien dat hun premier na de verkiezingen een totaal ander standpunt inneemt dan voor de verkiezingen?

Zie antwoord vraag 7.

Vraag 9

Welk signaal denkt u dat uw afgeeft met uw draai sinds de verkiezingen ten gunste van de rijke vervuiler Shell, juist in een tijd waarin het Sociaal Cultureel Planbureau rapporteert dat mensen uw klimaatbeleid als onrechtvaardig ervaren o.a. doordat vervuilers als Shell te veel worden ontzien ten koste van gewone burgers?

Het kabinet begrijpt de zorgen over de perceptie van rechtvaardigheid in het klimaatbeleid, zoals gerapporteerd door het SCP. De energietransitie moet voor iedereen eerlijk en betaalbaar zijn. Het bezoek aan de Rotterdamse Haven en specifiek aan HH1 was gericht op concrete projecten voor de Nederlandse energietransitie, zoals groene waterstof. Tegelijkertijd blijft het kabinet bedrijven aanspreken op hun verantwoordelijkheid. De dialoog met bedrijven als Shell is hierbij geen vrijbrief, maar een middel om de transitie te versnellen.

Vraag 10

Welke criteria en afwegingen hanteert het kabinet bij het plannen van werkbezoeken en om te bepalen of een fossiel bedrijf een geloofwaardige gesprekspartner is over beleid?

Als Minister-President krijg ik veel verzoeken tot kennismakingen en werkbezoeken. Elk verzoek vraagt een eigen, individuele afweging en is maatwerk. Afspraken worden vooraf afgestemd en voorbereid met het relevante vakministerie. Het werkbezoek op 12 augustus 2026 betrof een breder werkbezoek aan de Rotterdamse Haven, waarbij een van de onderdelen een bezoek aan HHI was in het kader van de energietransitie. Dit was mijn eerste werkbezoek aan de Rotterdamse Haven in mijn functie als Minister-President.

Vraag 11

Hoe is de keuze gemaakt om u als premier van Nederland Shell te laten bezoeken en u een pak aan te laten trekken met het Shell-logo, terwijl het bedrijf bekendstaat als een van de grootste aanjagers van de klimaat- en biodiversiteitcrisis en bijdragen aan ernstige aantasting van de leefomgeving van mensen en dieren (o.a. in Nigeria)?

Zie antwoord vraag 10.

Vraag 12

Bent u bereid om deze criteria te heroverwegen, zodat u als Minister-President niet langer bijdraagt aan legitimering van de fossiele industrie?

Zoals aangegeven in het antwoord op vraag 10 en 11 vraagt elk verzoek een eigen, individuele afweging. Deze maatwerkbenadering blijf ik hanteren.

Vraag 13

Bent u bereid deze vragen één voor één en op tijd te beantwoorden?

Ja.

Vraag 1

Heeft u het NRC-artikel «Israël bouwt een aarden wal en omsluit en controleert hiermee de bevolking van Gaza. Dat is in strijd met het internationaal recht» van 6 augustus 2026 en de eerdere berichtgeving van Associated Press, waarin op basis van satellietbeelden wordt beschreven dat Israël langs de zogenoemde Gele Lijn een meer dan 23 kilometer lange aarden wal aanlegt gelezen?1

Ja.

Vraag 2

Heeft u gezien dat de Israëlische premier Netanyahu heeft aangegeven «nooit een Palestijnse staat te accepteren in Gaza of de Westelijke Jordaanoever zolang hij premier is» en «niet van plan is het Israëlische Defensieleger terug te trekken uit Gaza totdat Hamas volledig ontwapend is»?2 Wat vindt u van deze uitspraken?

Ik heb hier kennis van genomen. Het kabinet zet zich in voor een tweestatenoplossing: een onafhankelijke, democratische en levensvatbare Palestijnse staat naast een veilig Israël. De betreffende uitspraak van de Israëlische premier nooit een Palestijnse staat te accepteren gaat daar tegen in en is dan ook zorgwekkend. Het kabinet is van mening dat de noodzakelijke stappen moeten worden gezet ter uitvoering van het vredesplan van president Trump. Over de voorwaarden, inclusief tijdslijn, van de terugtrekking van het Israëlische leger (IDF), zullen betrokken partijen onderling tot een overeenkomst moeten komen, zoals uiteengezet in artikel 16 van het vredesplan dat werd bekrachtigd via VNVR-resolutie 2803.

Vraag 3

Kunt u bevestigen dat deze aarden wal zich inmiddels over tientallen kilometers uitstrekt, Gaza verder opdeelt en de bewegingsvrijheid van de Palestijnse bevolking nog verder beperkt? Wordt dit door de Nederlandse regering gemonitord? Zo nee, waarom niet?

Er zijn geen Nederlandse vertegenwoordigers in de gelegenheid geweest dit ter plaatse te bevestigen, zij hebben momenteel geen toegang tot Gaza.

Vraag 4

Bent u bereid bij uw Israëlische collega en de Israëlische ambassadeur onmiddellijk duidelijk te maken dat deze aarden wal meteen weer moet worden afgebroken? Zo nee, waarom niet?

Het kabinet volgt de ontwikkelingen in Gaza nauwgezet. Voor de toekomst van Gaza is het noodzakelijk dat resolutie 2803 van de VN-Veiligheidsraad en daarmee het vredesplan van president Trump worden geïmplementeerd. Deze boodschap brengt het kabinet regulier over in diplomatieke contacten met Israël.

Vraag 5

Kunt u bevestigen dat de Gele Lijn in oktober 2025 in eerste instantie werd gepresenteerd als een tijdelijke militaire terugtrekkingslijn, in afwachting van verdere Israëlische terugtrekking uit Gaza? Wat vindt u ervan dat Israël helemaal niet van plan is zich terug te trekken?

Het kabinet is van mening dat de noodzakelijke stappen moeten worden gezet ter uitvoering van dit vredesplan. Over de voorwaarden, inclusief tijdslijn, van de terugtrekking van het Israëlische leger (IDF), zullen betrokken partijen onderling tot een overeenkomst moeten komen, zoals uiteengezet in artikel 16 van het vredesplan dat werd bekrachtigd via VNVR-resolutie 2803. In artikel 16 is opgenomen dat Israël Gaza niet zal bezetten of annexeren.

Vraag 6

Hoe beoordeelt u de aanleg van een grootschalige fysieke barrière en bijbehorende militaire infrastructuur langs deze tijdelijke lijn? Vindt u dergelijke (semi-)permanente infrastructuur in bezet gebied verenigbaar met het tijdelijke karakter van een bezetting en met andere relevante regels van internationaal recht? Zo ja, op welke juridische gronden? Zo nee, welke rechtsregels worden volgens u geschonden?

In beginsel geeft het humanitair oorlogsrecht ruimte om op basis van overwegingen van militaire noodzaak militaire installaties, zoals een aarden wal, te bouwen. Dat moet echter worden bezien in samenhang met andere regels van het internationaal recht, zoals het verbod op het vernietigen van goederen als daar geen militaire noodzaak voor is. Tevens zijn er verplichtingen onder het bezettingsrecht ter bescherming van de burgerbevolking waaronder het verbod op gedwongen verplaatsing, zoals ook toegelicht in het advies van het Internationaal Gerechtshof (IGH) van 19 juli 2024, het verbod op annexatie en de door het IGH vastgestelde plicht van Israël om de onrechtmatige aanwezigheid in de bezette Palestijnse Gebieden zo spoedig mogelijk te beëindigen.

Vraag 7

Heeft Israël tegenover Nederland of de Europese Unie toegelicht of deze barrière en bijbehorende infrastructuur tijdelijk dan wel permanent bedoeld is? Zo nee, bent u bereid expliciet aan Israël opheldering hierover te vragen en de Kamer daarover te informeren? Hoe verhoudt de aanleg van deze fysieke barrière zich volgens u tot het advies van het Internationaal Gerechtshof van 19 juli 2024, waarin werd vastgesteld dat Israëls onrechtmatige aanwezigheid in het bezette Palestijnse gebied zo spoedig mogelijk moet worden beëindigd?

De overwegingen rond de bouw van de wal zijn niet toegelicht door Israël. Wel heeft de IDF aan de media bevestigd dat er een barrière in het gebied van de Gele Lijn wordt gebouwd. Zoals toegelicht in het antwoord op vraag 6 moet de bouw van een aarden wal worden bezien in samenhang met andere regels van het internationaal recht. Nederland brengt regelmatig in gesprekken met Israël de onrechtmatigheid van de bezetting van de Palestijnse Gebieden op. Daarbij geeft het kabinet zich rekenschap van het feit dat over de voorwaarden, inclusief tijdslijn, van de terugtrekking van Israël uit Gaza politieke afspraken zijn gemaakt in het vredesplan van president Trump. Dergelijke politieke afspraken doen echter geen afbreuk aan de Israëlische verplichtingen onder internationaal recht.

Vraag 8

Vindt u de juridische beoordeling van het Internationaal Gerechtshof in zijn Advisory Opinion van 9 juli 2004 over de Muur op de Westelijke Jordaanoever leidend voor de Nederlandse en Europese beoordeling van deze nieuwe fysieke barrière in Gaza? Zo ja, op welke punten? Zo nee, waarom niet?

Zoals vermeld in het antwoord op vraag 3 heeft het kabinet onvoldoende informatie over deze mogelijke barrière en kan daarom geen vergelijking maken tussen deze twee zaken. Nederland en andere staten beschouwden de aanleg van de muur op de Westelijke Jordaanoever als onrechtmatig en Israëlische soevereiniteit over de Palestijnse Gebieden is nimmer erkend.

Vraag 9

Deelt u de opvatting dat in het advies van 2004 niet alleen de fysieke constructie zelf centraal stond, maar vooral de gevolgen daarvan voor onder meer zelfbestuur (territoriale integriteit), bewegingsvrijheid, toegang tot land en de uitoefening van het Palestijnse recht op zelfbeschikking? Welke betekenis heeft dat volgens u als u het advies van toen toepast op de huidige situatie in Gaza?

Ik deel die opvatting. Zie daarnaast beantwoording op vraag 3 en 6.

Vraag 10

Welke concrete gevolgen verbindt het kabinet aan de aanleg van deze barrière en infrastructuur voor de uitvoering van de verplichtingen van Nederland zoals geformuleerd door het Internationaal Gerechtshof op 19 juli 2024?

Derde staten, zoals Nederland, zijn verplicht om de situatie die voortvloeit uit de onrechtmatige aanwezigheid van Israël in de bezette Palestijnse Gebieden niet als rechtmatig te erkennen. Ook mogen zij geen hulp of bijstand verlenen aan het in stand houden van de situatie die is ontstaan door de onrechtmatige aanwezigheid van Israël in de bezette Palestijnse Gebieden. VN-lidstaten zijn bovendien verplicht om veranderingen in het fysieke karakter, de demografische samenstelling, de institutionele structuur of de status van het door Israël bezette gebied niet te erkennen, tenzij overeengekomen door de partijen door middel van onderhandelingen. Het kabinet erkent in navolging van het IGH-advies dat de Israëlische bezetting van de Palestijnse Gebieden onrechtmatig is. Het kabinet schaart zich eveneens achter de oproep de bezetting zo spoedig mogelijk te beëindigen, met inachtneming van de legitieme veiligheidsbelangen van Israël. Het kabinet zal zich blijven uitspreken tegen de Israëlische bezetting van de Palestijnse Gebieden. Daarbij geeft het kabinet zich rekenschap van het feit dat over de voorwaarden, inclusief tijdslijn, van de terugtrekking van Israël uit Gaza politieke afspraken zijn gemaakt in het vredesplan van president Trump. Deze positie draagt Nederland uit in relevante internationale fora en in bilateraal verband.

Vraag 11

Deelt u de enorme zorg dat deze barrière en de bijbehorende militaire zones kunnen bijdragen aan feitelijke annexatie, gedwongen verplaatsing, territoriale fragmentatie, genocide en langdurige opsluiting van de Palestijnse bevolking in een steeds kleiner deel van Gaza? Zo nee, waarom niet?

Het kabinet blijft benadrukken dat Israël zo spoedig mogelijk de bezetting van de Palestijnse Gebieden moet beëindigen, in lijn met het advies van het Internationaal Gerechtshof van 19 juli 2024. Als gesteld, is het voor de toekomst van Gaza noodzakelijk het vredesplan van president Trump, als bekrachtigd in VNVR-resolutie 2803, zo snel mogelijk te implementeren.

Vraag 12

Welke gevolgen verwacht het kabinet voor de bewegingsvrijheid van Palestijnen, de toegang tot landbouwgrond, de terugkeer naar woonplaatsen, humanitaire hulp en de wederopbouw van Gaza? Klopt het dat Israël inmiddels circa zestig procent van de Gazastrook onder militaire controle heeft en deze controle verder uitbreidt? Welke gegevens en bronnen hanteert het kabinet zelf?

Er zijn geen Nederlandse vertegenwoordigers in de gelegenheid geweest de situatie in Gaza te beoordelen, zij hebben momenteel geen toegang tot Gaza. Uit verschillende bronnen, zoals de Verenigde Naties, humanitaire organisaties en het Israëlische kabinet, blijkt dat Israël inmiddels ruim zestig procent van Gaza onder militaire controle heeft. Daarnaast heeft Netanyahu in mei jl. de opdracht gegeven om zeventig procent van Gaza te bezetten. Het is van belang dat zo snel mogelijk stappen worden gezet om het vredesplan van president Trump te implementeren.

Vraag 13

Bent u bereid de Israëlische ambassadeur te ontbieden? Zo nee, waarom niet?

In bilaterale contacten wordt de onrechtmatige bezetting van de Palestijnse Gebieden door Israël, de humanitaire situatie in Gaza en de noodzaak dat alle partijen zich houden aan het vredesplan regelmatig opgebracht.

Vraag 14

Is Nederland bereid extra nationale sancties te nemen om te voorkomen dat Israël deze vorm van territoriale controle, gebiedsverwerving en fragmentatie van Gaza voortzet? Zo nee, waarom niet?

Het kabinet geeft de voorkeur aan inzet in Europees verband en is nu niet voornemens aanvullende nationale sancties te treffen.

Vraag 15

Bent u bereid meer geld vrij te maken voor steun aan de Palestijnse bevolking? Zo nee, waarom niet?

Het kabinet ondersteunt de Palestijnse bevolking onder andere door de ontwikkelingssamenwerking met de Palestijnse Autoriteit, de VN en maatschappelijke organisaties op het gebied van water, private sector-, en rechtsstaatontwikkeling en mensenrechten. Het kabinet beziet continue hoe het op de meest effectieve manier kan bijdragen aan het verbeteren van de situatie voor de Palestijnse bevolking. Zo heeft Nederland in april dit jaar een bijdrage van 5 miljoen euro aangekondigd voor het VN-fonds voor herstel van de Palestijnse Gebieden, en in juli een bijdrage van 5 miljoen euro aan het PEGASE-instrument van de EU ten behoeve van steun voor de Palestijnse Autoriteit. Nederland draagt in 2026 bij aan de humanitaire respons via de ongeoormerkte bijdragen aan belangrijke humanitaire actoren als UNRWA, WFP en UNICEF.3 Daarnaast draagt Nederland 16 miljoen euro bij aan het landen specifieke humanitaire fonds van de VN.

Vraag 16

Welke concrete maatregelen neemt het kabinet om te voorkomen dat Nederlandse overheidsinstanties, bedrijven, financiële instellingen of andere Nederlandse actoren bijdragen aan de instandhouding van een mogelijk onrechtmatige territoriale situatie in Gaza?

Staten dienen zich te houden aan internationaal recht. Het kabinet benadrukt het belang van naleving van het internationaal recht en neemt hierin zijn verantwoordelijkheid. In het advies van het Internationaal Gerechtshof van 19 juli 2024 wordt geen uitspraak gedaan over de reikwijdte van de verantwoordelijkheid van derde staten voor de activiteiten van private partijen. Samenwerking van de Nederlandse overheidsinstanties vindt altijd plaats binnen de internationaal erkende grenzen van Israël van voor 1967. Dat wil zeggen dat op geen enkele manier samen wordt gewerkt in de door Israël bezette gebieden. Het Nederlandse ontmoedigingsbeleid beperkt zich daarbij tot illegale Israëlische nederzettingen in bezet gebied.

Vraag 17

Hoe verhoudt het huidige Nederlandse beleid zich tot de verplichtingen van derde staten zoals geformuleerd in de Advisory Opinions van het Internationaal Gerechtshof uit 2004 en 2024? Kunt u daarbij specifiek ingaan op de verplichtingen tot niet-erkenning, niet-bijstand en samenwerking om de onrechtmatige situatie te beëindigen? Kunt u uitsluiten dat Nederland, direct of indirect, erkenning, hulp of bijstand verleent aan een situatie waarin een aanzienlijk deel van Gaza blijvend onder Israëlische controle wordt gebracht? Hoe waarborgt het kabinet in dit verband de Nederlandse verplichtingen tot niet-erkenning en niet-bijstand?

Zie de beantwoording op vraag 10. Zoals aangegeven in de kabinetsreactie op het AIV advies van 9 december 2024, erkent het kabinet in navolging van het IGH-advies dat de Israëlische bezetting van de Palestijnse Gebieden onrechtmatig is. Dit is aanvullend op de reeds jarenlang bestaande kabinetspositie dat uitbreidingen van nederzettingen, vernielingen of uithuisplaatsingen in de bezette gebieden in strijd zijn met internationaal recht. Het kabinet schaart zich eveneens achter de oproep de bezetting zo spoedig mogelijk te beëindigen, met inachtneming van de legitieme veiligheidsbelangen van Israël. Deze positie draagt Nederland uit in relevante internationale fora en in bilateraal verband. Het kabinet zal zich hierover blijven uitspreken. Nederland geeft daarnaast via het actieve ontmoedigingsbeleid, nationale maatregelen die moeten voorkomen dat Nederlandse economische activiteiten bijdragen aan het bestendigen van een situatie die strijdig is met het internationaal recht, en zijn inzet in EU-verband voor handelsmaatregelen, invulling aan de juridische verplichtingen die voortvloeien uit het advies. In het geval van Gaza blijft het noodzakelijk dat er stappen worden gezet ten aanzien van het vredesplan van president Trump, waarbij de afspraken over het staakt-het-vuren volledig worden nageleefd. Het kabinet zet zich naar vermogen in om de situatie ter plaatse te verbeteren, bijvoorbeeld door het leveren van humanitaire hulp, en bij te dragen aan de uitvoering van het vredesplan.

Vraag 18

Bent u nu wel bereid om als Nederlandse regering, samen met talloze wetenschappers, humanitaire organisaties en de VN, expliciet uit te spreken dat Israël genocide pleegt op de Palestijnen in Gaza? Zo ja, wanneer en hoe maakt u dit kenbaar aan de Israëlische regering en kunt u hier de Kamer over informeren? Zo nee, waarom blijft u daar omheen draaien?

Nederland is in de regel terughoudend met het kwalificeren van situaties als genocide.
Tegelijkertijd moet de terughoudendheid om zaken te kwalificeren als genocide zeker niet worden gezien als ontkenning van de ernst van de situatie in Gaza. In de Kamerbrief van 21 januari 20254 en van 18 juni 20255 is de Nederlandse visie over het kwalificeren van genocide in Gaza in meer detail uiteengezet.

Vraag 19

Bent u nu wel bereid om als Nederlandse regering om, in het actuele belang van de territoriale soevereiniteit van de Palestijnen, samen met al zo’n 150 landen wereldwijd (o.a. Frankrijk, Spanje, België, Noorwegen, Canada, Oekraïne, Ierland en Zweden), de Palestijnse staat te erkennen? Zo nee, waarom blijft u daar omheen draaien?

Erkenning van de Palestijnse staat moet voor het kabinet dienstbaar zijn aan het politieke proces, waarbij beide partijen onderhandelen over hoe te komen tot een veilig Israël en een levensvatbare Palestijnse staat.

Vraag 20

Kunt u deze vragen één voor één beantwoorden?

Ja.

Vraag 1

Bent u bekend met het bericht «Onverwachte wending bij zaak ASML’er Omar (33): hij was tot ieders verrassing niet in de rechtbank aanwezig»?1

Ja.

Vraag 2

Herinnert u zich uw antwoorden op de schriftelijke vragen van de leden Teunissen en Van Baarle over de detentie van de Nederlandse ASML-medewerker Omar Elshal?2

Ja.

Vraag 3

Kunt u uiteenzetten welke diplomatieke inspanningen de Nederlandse regering sinds de beantwoording van deze Kamervragen heeft verricht om de rechtspositie, consulaire toegang en het welzijn van de heer Elshal te bevorderen?

Wereldwijd zet het Ministerie van Buitenlandse Zaken zich ten volle in voor consulaire bijstand aan en toegang tot Nederlandse gedetineerden die dat willen. Dit geldt nadrukkelijk ook voor de door u opgebrachte gedetineerde Nederlander in Egypte. De Nederlandse overheid kan niet treden in de rechtsgang van een ander land, dat zou andersom ook onwenselijk zijn. Het Ministerie van Buitenlandse Zaken blijft zich inzetten om consulaire bijstand te verlenen aan de gedetineerde en brengt deze casus op in gesprekken op verschillende niveaus.
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken is terughoudend met het verstrekken van informatie over individuele gevallen, gelet op de bescherming van de persoonlijke levenssfeer, de vertrouwelijkheid van de consulaire belangenbehartiging en de effectiviteit van de consulaire bijstand. Informatie wordt alleen verstrekt aan de door de gedetineerde aangewezen contactpersoon.

Vraag 4

Was de Nederlandse ambassade voorafgaand aan de rechtszitting ervan op de hoogte dat de heer Elshal niet naar de rechtbank zou worden overgebracht? Zo ja, wanneer is de ambassade hiervan op de hoogte gesteld en door wie?

Nee.

Vraag 5

Heeft de Nederlandse regering inmiddels bij de Egyptische autoriteiten opheldering gevraagd over de reden waarom de heer Elshal niet bij zijn eigen rechtszitting aanwezig was? Zo ja, wat is daarop geantwoord? Zo nee, waarom niet?

Het Ministerie van Buitenlandse Zaken is terughoudend met het verstrekken van informatie over individuele gevallen, gelet op de bescherming van de persoonlijke levenssfeer, de vertrouwelijkheid van de consulaire belangenbehartiging en de effectiviteit van de consulaire bijstand. Informatie wordt alleen verstrekt aan de door de gedetineerde aangewezen contactpersoon.

Vraag 6

Klopt het dat de Nederlandse vertegenwoordiging aanwezig was bij de betreffende rechtszitting met het voornemen om de heer Elshal na afloop consulaire bijstand te verlenen? Welke gevolgen heeft zijn afwezigheid gehad voor de mogelijkheid om consulaire toegang te verkrijgen?

De Nederlandse vertegenwoordiging was aanwezig, maar kreeg geen toegang tot de zitting.

Vraag 7

Klopt het dat pas nadat bekend was geworden dat medewerkers van de Nederlandse ambassade bij de rechtszitting aanwezig zouden zijn, bleek dat de heer Elshal niet was voorgeleid? Deelt u de opvatting dat deze gang van zaken ernstige vragen oproept en dat hierover volledige opheldering dient te worden verkregen? Welke concrete stappen onderneemt u om deze opheldering van de Egyptische autoriteiten te verkrijgen?

Het Ministerie van Buitenlandse Zaken is terughoudend met het verstrekken van informatie over individuele gevallen, gelet op de bescherming van de persoonlijke levenssfeer, de vertrouwelijkheid van de consulaire belangenbehartiging en de effectiviteit van de consulaire bijstand. Informatie wordt alleen verstrekt aan de door de gedetineerde aangewezen contactpersoon.

Vraag 8

Welke concrete stappen onderneemt de regering momenteel om alsnog spoedig consulaire toegang tot de heer Elshal te verkrijgen?

Het Ministerie van Buitenlandse Zaken blijft zich onverminderd inzetten, ook op politiek niveau, om de lokale autoriteiten te bewegen, in overeenstemming met internationale wet- en regelgeving, te faciliteren in de consulaire contacten en bijstand, een eerlijke rechtsgang te garanderen en medische zorg te bieden.

Vraag 9

Is het kabinet bereid de diplomatieke druk op de Egyptische autoriteiten te intensiveren teneinde onverwijld consulaire toegang en een eerlijke rechtsgang voor de heer Elshal te bewerkstelligen? Zo ja, op welke wijze zal de regering deze diplomatieke druk intensiveren? Zo nee, waarom niet?

Zie antwoord vraag 8.

Vraag 10

Is de Minister bereid om de voortgang van nieuwe Nederlandse samenwerkingsprojecten met Egypte afhankelijk te maken van aantoonbare verbeteringen in de behandeling van de heer Elshal en de naleving van internationale consulaire verplichtingen? Zo ja, op welke wijze zal de Minister hier uitvoering aan geven? Zo nee, waarom niet?

Het Ministerie van Buitenlandse Zaken onderzoekt bij individuele consulaire zaken steeds welke diplomatieke en beleidsmatige manieren in een specifieke zaak het meest effect hebben, bijvoorbeeld om consulaire toegang te krijgen. Over de aard en inhoud van de concrete handelingen en interventies kan echter geen inzicht worden gegeven, om de vertrouwelijkheid en effectiviteit van de consulaire belangenbehartiging niet te schaden.

Vraag 11

Is de Minister bereid deze zaak actief onder de aandacht te brengen van de Europese Unie en de EU-delegatie in Egypte, met het verzoek de kwestie van de detentie van de heer Elshal en de toegang tot consulaire bijstand nadrukkelijk aan de orde te stellen in de contacten met de Egyptische autoriteiten? Zo nee, waarom niet?

Zoals gesteld onder antwoord 10, beoordeelt het Ministerie van Buitenlandse Zaken bij individuele consulaire zaken continu welke manieren om consulaire toegang te krijgen in een specifieke zaak het meest effectief zijn. Daarbij worden politieke en diplomatieke relaties in EU-verband ook in de afweging opgenomen.

Vraag 12

Is de Minister bereid de Egyptische ambassadeur in Nederland te ontbieden om opheldering te verlangen over de afwezigheid van de heer Elshal tijdens zijn rechtszitting en om aan te dringen op onmiddellijke consulaire toegang? Zo nee, waarom niet?

Zoals ook toegelicht in antwoord 13 en 14, heb ik in dit geval ervoor gekozen de zaak van de heer Elshal direct op te brengen en bespreken bij mijn Egyptische ambtgenoot.

Vraag 13

Heeft de Minister deze zaak inmiddels persoonlijk besproken met zijn Egyptische ambtgenoot? Zo ja, wanneer en wat was de uitkomst van dat gesprek?

Bij een recente ontmoeting met mijn Egyptische ambtgenoot heb ik zaak van de heer Elshal nadrukkelijk onder de aandacht gebracht en besproken. Over de inhoud van het gesprek doe ik om de bij antwoord 3 genoemde redenen geen uitspraken.
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken zal zich onverminderd blijven inzetten om de lokale autoriteiten te bewegen, in overeenstemming met internationale wet- en regelgeving, te faciliteren in de consulaire contacten en bijstand, een eerlijke rechtsgang te garanderen en medische zorg te bieden.

Vraag 14

Indien de Minister dit nog niet persoonlijk met zijn Egyptische ambtgenoot heeft besproken, is hij bereid dit op de kortst mogelijke termijn alsnog te doen? Zo nee, waarom niet?

Zie antwoord vraag 13.

Vraag 15

Deelt u de opvatting dat het onverklaard uitblijven van de heer Elshal bij zijn eigen rechtszitting, terwijl de Nederlandse vertegenwoordiging aanwezig was om de zitting bij te wonen en consulaire bijstand te verlenen, een zeer zorgwekkende ontwikkeling is die aanleiding geeft tot intensivering van de Nederlandse diplomatieke inzet? Zo nee, waarom niet?

Zie het antwoord op vraag 3.

Vraag 16

Klopt het dat de rechter tijdens de betreffende rechtszitting heeft verklaard dat de heer Omar Elshal de enige van in totaal 71 verdachten in deze strafzaak was die niet naar de rechtbank was overgebracht? Zo ja, op welke informatie baseert de regering zich om de juistheid van deze mededeling te beoordelen? Welke mogelijkheden heeft de regering om de juistheid hiervan zelfstandig of via diplomatieke kanalen te verifiëren? Deelt u de opvatting dat, indien deze mededeling juist is, dit de zorgen over de behandeling van de heer Elshal verder vergroot? Zo nee, waarom niet?

Zie het antwoord op vraag 3.

Vraag 17

Welke concrete maatregelen zal de regering nemen om te waarborgen dat een dergelijke situatie zich bij toekomstige rechtszittingen niet opnieuw voordoet en dat medewerkers van de Nederlandse ambassade daadwerkelijk in de gelegenheid worden gesteld de rechtszittingen van de heer Elshal bij te wonen en hem aansluitend consulaire bijstand te verlenen? Is de regering bereid hierover vooraf duidelijke afspraken te maken met de Egyptische autoriteiten? Zo nee, waarom niet?

De Nederlandse overheid mengt zich niet in de rechtsgang van de staat van detentie, dat zouden we andersom in de Nederlandse rechtsgang ook onwenselijk achten. Het Ministerie van Buitenlandse Zaken dringt er wel bij de lokale autoriteiten op aan om, in lijn met internationale wet- en regelgeving, een eerlijke rechtsgang te waarborgen en consulaire toegang te verlenen.

Vraag 18

Is de Minister bereid de Kamer onverwijld te informeren zodra duidelijkheid bestaat over de reden waarom de heer Elshal niet bij zijn rechtszitting aanwezig was en over de uitkomsten van de diplomatieke contacten die hierover met de Egyptische autoriteiten zijn gevoerd?

Zie het antwoord op vraag 3.

Vraag 1

Heeft u gezien dat inwoners van Engelen en Bokhoven die steun hebben uitgesproken voor vreedzaam samenleven door middel van een poster slachtoffer zijn geworden van intimidatie, bedreigingen en bekladdingen van woningen en andere eigendommen? Wat is uw reactie daarop?1

Vraag 2

Heeft u gezien dat in Geesteren de auto van een Syrisch gezin in brand is gestoken, nadat eerder tot drie keer toe stenen met intimiderende en bedreigende briefjes door de ruiten van hun woning waren gegooid? Wat is uw reactie daarop?2

Vraag 3

Heeft u gezien dat in Engelen de auto van mensen die een «Samen Leven»-poster hadden opgehangen in het water is geduwd? Wat is uw reactie daarop?3

Vraag 4

Wat vindt u ervan dat inwoners van Engelen zich de afgelopen maanden al niet vrij voelden om hun mening te geven over een opvanglocatie voor kinderen die asiel zoeken in Nederland, omdat ze geïntimideerd werden door tegenstanders, waarbij onder meer hakenkruizen in appgroepen werden verspreid?4

Vraag 5

Deelt u de analyse van onder andere Jelle Postma, voormalig AIVD'er en expert op het gebied van maatschappelijke manipulatie, dat hiermee een nieuwe, zorgelijke fase ingaat, waarbij geweld en intimidatie zich nu niet alleen maar richten op de overheid, maar ook op gewone burgers? Deelt u zijn analyse dat er «blijkbaar een gevoel is ontstaan dat je anderen straffeloos mag intimideren om je zin door te drijven»? Zo nee, wat is dan uw analyse?5

Vraag 6

Erkent u dat een klimaat waarin inwoners zich niet meer vrij voelen zich publiekelijk uit te spreken over de opvang van asielzoekers, uit angst voor intimidatie of geweld, een bedreiging vormt voor de democratische rechtsstaat? Zo ja, welke verantwoordelijkheid ziet u daarin voor het kabinet?

Vraag 7

Erkent u dat u als Minister-President een belangrijke verantwoordelijkheid heeft om u steeds tijdig en duidelijk uit te spreken tegen niet alleen haat en ophitsing richting mensen die asiel zoeken, maar ook tegen het geweld en de intimidatie die steeds meer plaatsvinden? Zo nee, waarom niet?

Vraag 8

Waarom heeft u of een lid van uw kabinet zich tot nu toe niet helder uitgesproken over wat er in Engelen, Bokhoven en Geesteren heeft plaatsgevonden en waarom heeft het kabinet nog geen actie ondernomen? Gaat u het Syrische gezin en de inwoners van Engelen en Bokhoven die slachtoffer zijn geworden van haat en geweld bezoeken om uw steun en medeleven te betuigen? Zo nee, waarom niet?

Vraag 9

Bent u bereid om te (laten) onderzoeken of de doelgerichte intimidatie, bedreigingen, brandstichting en vernielingen die in Engelen, Bokhoven en Geesteren hebben plaatsgevonden, mede gelet op het kennelijke doel om angst aan te jagen en maatschappelijke of politieke besluitvorming over de opvang van asielzoekers te beïnvloeden, gedreven zijn door terroristische motieven? Zo nee, waarom niet?

Vraag 10

Kunt u deze vragen in elk geval beantwoorden voor de aankomende Algemene Politieke Beschouwingen?

Vraag 1

Vindt u dat iedereen in Nederland zich aan rechterlijke bevelen moet houden, inclusief de Staat? Ziet u ook het gevaar van ondermijning van de rechtsstaat door de Staat zelf als zij zich niet aan rechterlijke uitspraken houdt?

Ja.

Vraag 2

Erkent u de urgentie van het voldoen aan het Bonaire-vonnis in het licht van de klimaatcrisis?

Ja.

Vraag 3

Klopt de bevinding van de NOS dat het kabinet de datum waarop het kabinet inzage moet geven in de emissieruimte van Nederland, namelijk gisteren, naast zich neerlegt?

Nee, dat klopt niet. De rechtbank Den Haag heeft bij herstelvonnis van 18 maart 20261 bevestigd dat de Staat 18 maanden de tijd heeft om de (resterende) emissieruimte voor Nederland inzichtelijk te maken. Die termijn is nog niet verstreken.

Vraag 4

Erkent u dat het in kaart brengen van de emissieruimte het allereerste begin zou zijn van wat er moet gebeuren, en dat het een slecht signaal is dat het kabinet die eerste stap zelfs negeert?

Ik erken het belang van het in kaart brengen van de emissieruimte. Het inzichtelijk maken daarvan hangt samen met de reductiedoelen voor de gehele economie die op basis van rechtsoverweging 12.2 door de Staat moeten worden vastgesteld. Als de doelen zijn vastgesteld kan daaruit de (resterende) emissieruimte voor Nederland opgemaakt worden.

Vraag 5

Realiseert u zich dat het uitvoeren van het vonnis hierdoor in het geding komt, aangezien het kabinet binnen 18 maanden bindende klimaatdoelen moet hebben vastgesteld, gebaseerd op de resterende emissieruimte?

De uitvoering van het vonnis komt hierdoor niet in het geding. De Staat werkt momenteel aan de uitvoering van het vonnis.

Vraag 6

Hoe denkt u alsnog tijdig aan de uitspraak te voldoen bij het ontbreken van een onderbouwde berekening van de emissieruimte? Kunt u dit uiteenzetten in een gedegen planning?

Zoals genoemd in het antwoord op vraag 5 wordt hard gewerkt aan het tijdig uitvoeren van het vonnis.

Vraag 7

Waarom heeft u nog geen advies gevraagd aan de Wetenschappelijke Klimaatraad of het Planbureau voor de Leefomgeving om een berekening te maken van de resterende emissieruimte voor Nederland? Bent u bereid dat alsnog te doen? Zo nee, waarom niet?

De Staat baseert zich bij het vaststellen van reductiedoelen op wetenschappelijke rapporten van het IPCC. Dat doet de Staat omdat de rechtbank zich in het vonnis ook op deze rapporten van het IPCC baseert. Daar wil de Staat bij aansluiten. Volgend op de vastgestelde doelen zal de (resterende) emissieruimte voor Nederland berekend worden. Vanwege deze aanpak wordt het niet nodig geacht om de genoemde instellingen hierover om advies te vragen.

Vraag 8

Onderschrijft het kabinet het bevel van de rechtbank dat de Staat inzichtelijk moet maken wat de resterende emissieruimte voor Nederland is waarvan de Staat uitgaat bij het nemen en uitvoeren van klimaatmaatregelen, en dat gisteren, een half jaar na de uitspraak, dit inzicht gegeven moet worden? Zo ja, waarom voldoet het kabinet hier niet aan?

Het kabinet werkt hard aan de uitvoering van het vonnis. Een onderdeel van het vonnis is dat de Staat de emissieruimte inzichtelijk moet maken. Hiervoor geldt echter geen termijn van 6, maar van 18 maanden. Zie ook het antwoord op vraag 3.

Vraag 9

Kunt u de beschikbare berekeningen delen met de Kamer, aangezien de Staat tijdens de rechtszaak heeft aangegeven reeds te beschikken over emissiegegevens? Zo nee, waarom niet?

Gelijktijdig met de wetswijziging die nodig is voor de uitvoering van het vonnis zal inzichtelijk gemaakt worden hoe de omvang van de emissieruimte is bepaald.

Vraag 10

Bent u bereid alsnog de emissieruimte die nog mogelijk is binnen het Akkoord van Parijs inzichtelijk te maken, zoals de rechter heeft bevolen? Zo nee, waarom niet?

Ja, deze emissieruimte zal inzichtelijk worden gemaakt gelijktijdig met de wetswijziging die nodig is voor de uitvoering van het vonnis.

Vraag 1

Klopt het dat in het nieuwe BHOS-indicatorenoverzicht op het thema klimaat slechts één indicator staat, namelijk het aantal mensen met toegang tot hernieuwbare energie?

Ja.

Vraag 2

Bent u van mening dat klimaatadaptatie en -weerbaarheid een substantieel onderdeel moeten vormen van het Nederlandse klimaatbeleid, mede gegeven dat meer dan 50% van de klimaatfinanciering naar adaptatie gaat?

Ja, dat is ook het geval.

Vraag 3

Waarom is klimaat beperkt tot één indicator, terwijl adaptatie de helft van de klimaatfinanciering beslaat en beleidsmatig als prioriteit wordt benoemd?

De aan de Kamer toegezonden lijst betreft het BHOS-indicatorenoverzicht dat tot nu toe werd opgenomen in deel D, bijlage 4, van het BHOS-jaarverslag. In dit overzicht was het aantal mensen met toegang tot hernieuwbare energie de afgelopen jaren de enige indicator voor het thema klimaat.
Zoals toegelicht in de brief van 11 mei jl. (Kamerstuk 31 865, nr. 302) wordt de verantwoordingssystematiek vanaf het jaarverslag BHOS 2027 verbeterd. De afzonderlijke indicatorentabel vervalt en indicatoren en streefwaarden worden voortaan in narratieve vorm opgenomen in de hoofdtekst van het jaarverslag. Daarmee ontstaat meer ruimte om de resultaten op klimaat, waaronder adaptatie, in samenhang en in context te presenteren.

Vraag 4

Bent u van mening dat de huidige klimaatindicatoren ontoereikend zijn, gegeven de beperkte reikwijdte en discrepantie met de financiering (meer dan 50% naar adaptatie)?

De nieuwe verantwoordingssystematiek is erop gericht een completer en samenhangender beeld te geven van de behaalde resultaten op de beleidsdoelstellingen, waaronder resultaten op het gebied van klimaatadaptatie. Daarbij wordt gebruikgemaakt van zowel kwantitatieve gegevens als informatie over bredere ontwikkelingen en resultaten. Ook resultaten op het gebied van klimaatadaptatie binnen andere beleidsterreinen worden hierbij meegenomen. Zo wordt binnen de inzet op water en voedselzekerheid onder meer gemonitord hoeveel mensen toegang krijgen tot een verbeterde waterbron en hoeveel hectare landbouwgrond wordt bereikt met activiteiten gericht op duurzaam landgebruik. De resultaten worden in narratieve vorm opgenomen in de hoofdtekst van het jaarverslag (zie ook het antwoord op vraag 3).

Vraag 5

Bent u bereid de lijst aan te vullen met minimaal één adaptatie-indicator, zoals het aantal mensen dat wordt ondersteund bij klimaatweerbaarheid, en een indicator voor toepassing van Locally Led Adaptation-principes? Bent u bereid de lijst aan te vullen met minimaal één adaptatie-indicator, zoals het aantal mensen dat wordt ondersteund bij klimaatweerbaarheid, en een indicator voor toepassing van Locally Led Adaptation-principes?

Zie antwoord vraag 4.

Vraag 6

Zo nee, waarom acht u het aanvaardbaar dat een substantieel deel van het klimaatbeleid en de klimaatfinanciering onzichtbaar blijft in de BHOS-verantwoording?

Zie antwoord vraag 4.