| Ingediend | 21 augustus 2026 |
|---|---|
| Beantwoord | 5 oktober 2026 (na 45 dagen) |
| Indiener | Henk Vermeer (BBB) |
| Beantwoord door | Enneüs Heerma (CDA), Sophie Hermans (VVD) |
| Onderwerpen | bestuur organisatie en beleid |
| Bron vraag | https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kv-tk-2026Z17137.html |
| Bron antwoord | https://zoek.officielebekendmakingen.nl/ah-tk-20262027-255.html |
Ja.
Het bestaan van XR ambtenaren is bekend. Het kabinet heeft geen contact met deze beweging of haar vertegenwoordigers.
Alleen via openbare stukken zoals het eerder genoemde artikel en de website van Extinction Rebellion heeft het kabinet kennisgenomen van de doelstelling van XR Ambtenaren.
Het recht op vereniging, vrijheid van meningsuiting en demonstratie zijn grondrechten die ook gelden voor ambtenaren. Artikel 10 van de Ambtenarenwet 2017 stelt hieraan wel de beperking dat ambtenaren zich hiervan dienen te onthouden, indien door de uitoefening van deze rechten de goede vervulling van de functie of de goede functionering van de openbare dienst, voor zover deze in verband staat met de functievervulling, niet in redelijkheid zou zijn verzekerd. Men noemt dit wel de «functioneringsnorm».
Deze wettelijke norm is voor rijksambtenaren concreet uitgewerkt in de Aanwijzingen inzake externe contacten van rijksambtenaren en de Gedragscode Integriteit Rijk (GIR). Hierin staat beschreven dat rijksambtenaren het recht hebben op een eigen mening en politieke betrokkenheid, maar dat zij er altijd voor moeten zorgen dat hun privéuitingen en -gedragingen de betrouwbaarheid en neutraliteit van de overheid niet in gevaar brengen. Hoe zich dat vertaalt in een specifieke casus, moet van geval tot geval worden beoordeeld.
Dat ambtenaren zich geroepen voelen om zich als privépersoon uit te spreken over grote maatschappelijke thema’s, is voorstelbaar en binnen de grenzen zoals hierboven uiteengezet, ook toegestaan. De wetgever heeft destijds meegewogen dat uitoefening van grondrechten door ambtenaren een zeker ongemak kan opleveren. Beleidsvorming binnen de openbare dienst is geen spanningsloos en homogeen proces. De openbare dienst in een democratische samenleving en de concrete onderdelen daarvan moeten zekere spanningen en complicaties ten gevolge van de uitoefening van grondrechten door ambtenaren kunnen verdragen.2 Tegelijkertijd is het uiteindelijk aan het kabinet om politieke besluiten te nemen en hierover verantwoording af te leggen aan het parlement.
Binnen de ambtelijke dienst bestaan veel contacten. Ambtenaren kunnen elkaar opzoeken om ook buiten hun eigen ambtelijk werk maatschappelijke thema’s te bespreken en zich daarover te uiten. Zolang de wettelijke kaders en gedragsregels3 daarbij in acht worden genomen, is dat toegestaan.
Dit laat onverlet dat beleidsvorming te allen tijde plaatsvindt binnen de kaders van onze democratische rechtsstaat. Daarin adviseert de ambtenaar en besluit de politiek, die daarover verantwoording aflegt aan het parlement. Vervolgens voeren ambtenaren uit wat politiek is besloten, ook als de politieke weging tot een ander besluit heeft geleid dan werd geadviseerd. Als de uitvoering van een politiek besluit onbedoelde gevolgen heeft, is het de taak van ambtenaren om die signalen terug te leggen bij de verantwoordelijk bewindspersoon zodat die het besluit kan heroverwegen. Dat vloeit voort uit onze Grondwet.
Binnen de kaders van onze politieke rechtsstaat adviseert de ambtenaar en besluit de politiek, die daarover verantwoording aflegt aan het parlement. Zie ook het antwoord op vraag 6.
Het ambtelijk uitspreken en tegenspreken in het proces van interne politieke besluitvorming behoort tot het vak van de ambtenaar. Daarbij hebben ambtenaren de ruimte om vanuit hun professie en deskundigheid vrijelijk te kunnen adviseren en alle relevante feiten en overwegingen bij de bewindspersoon neer te leggen, waarna de politiek besluit.
Als ambtenaren zich naar buiten toe uiten, ligt de grens bij de functioneringsnorm uit artikel 10 van de Ambtenarenwet 2017. Deze wettelijke norm is voor rijksambtenaren nader uitgewerkt in de Gedragscode Integriteit Rijk, waarin handvatten staan over hoe rijksambtenaren de balans bewaren tussen hun grondrechten als burger en de professionele betrouwbaarheid van de openbare dienst. In artikel 14 van de Aanwijzingen inzake externe contacten van rijksambtenaren zijn factoren genoemd die een rol kunnen spelen bij de beoordeling of de normen van artikel 10 Ambtenarenwet zijn overschreden. Het betreft dan onder meer de afstand tussen de functie van de ambtenaar en het beleidsterrein waarover de uitlatingen zijn gedaan, het tijdstip waarop de uitspraken zijn gedaan en de wijze waarop de uitspraken zijn gedaan.
Ambtelijke tegenspraak vindt intern plaats. De ambtenaren adviseren en de bewindspersoon neemt na weging van de adviezen een politiek besluit. De bewindspersoon legt verantwoording af aan de Kamer over de politieke besluiten. Zie tevens het antwoord op vraag 6 en 8.
Zie antwoord op vraag 9.
Het kabinet herkent zich niet in de stelling dat ambtenaren via deelname aan XR Ambtenaren zich als zelfstandig politieke woordvoerders presenteren. Het kabinet verwijst naar de regulering op basis van de functioneringsnorm van artikel 10 van de Ambtenarenwet 2017. Voor rijksambtenaren geven de Aanwijzingen inzake externe contacten van rijksambtenaren en de Gedragscode Integriteit Rijk factoren die meespelen bij de vraag of de functioneringsnorm wordt geschonden, zoals maatschappelijke gevoeligheid van het onderwerp, de betrokkenheid van de ambtenaar bij het onderwerp, en het moment en de manier waarop ambtenaren opvattingen kenbaar maken. Of de functioneringsnorm wordt overtreden, dient van geval tot geval te worden beoordeeld aan de hand van de specifieke omstandigheden.
In de GIR staat beschreven dat rijksambtenaren het recht hebben op een eigen mening en politieke betrokkenheid, maar dat zij er altijd voor moeten zorgen dat hun privéuitingen en -gedragingen de betrouwbaarheid en neutraliteit van de overheid niet in gevaar brengen. Dat ambtenaren zich geroepen voelen om zich als privépersoon uit te spreken over grote maatschappelijke thema’s, is voorstelbaar en binnen de grenzen zoals hierboven uiteengezet, ook toegestaan. In de ambtenarenwet 2027 is destijds meegewogen dat het uitoefenen van grondrechten door ambtenaren zekere spanning en complicaties met zich brengt. Ambtenaren dienen de balans te bewaren tussen hun grondrechten als burger en de professionele betrouwbaarheid van de openbare dienst. Hoe zich dat vertaalt in een specifieke casus, moet van geval tot geval worden beoordeeld. Zie hiervoor tevens het antwoord op vraag 4, 5, 8 en 11.
Over individuele casuïstiek kunnen we vanuit privacy redenen geen uitspraken doen. In algemene zin geldt dat voor het gebruik maken van het recht op vrijheid van meningsuiting geen voorafgaande toestemming nodig is als dit op persoonlijke titel plaats vindt. Dit heeft te maken met het verbod op censuur. Het is aan de individuele ambtenaren om alle relevante aspecten mee te wegen voordat tot een publieke uiting wordt overgegaan. Als daar aanleiding toe bestaat, dienen ambtenaren zich jegens hun werkgever wel te verantwoorden over de afwegingen en keuzes die zijn gemaakt. Het is dan vervolgens aan de werkgever om te beoordelen of er sprake is van een overtreding van geldende wet- en regelgeving. In de Gedragscode Integriteit Rijk en de Aanwijzingen inzake externe contacten van rijksambtenaren zijn voorts regels opgenomen over contact met media vanuit de ambtelijke functie.
Over individuele casuïstiek kunnen vanuit privacy redenen geen uitspraken worden gedaan.
Op grond van artikel 10 van de Ambtenarenwet 2017 geldt de functioneringsnorm. Daarnaast worden in de Aanwijzingen inzake externe contacten van rijksambtenaren en de GIR de factoren genoemd die meespelen bij de vraag of de functioneringsnorm wordt geschonden. Van geval tot geval wordt in een specifieke casus beoordeeld of de normen en gestelde grenzen overschreden zijn. Zie tevens het antwoord op vraag 6 en op vraag 11.
Het uitgangspunt is dat rijksambtenaren de richtlijnen volgen die in de Gedragscode Integriteit Rijk genoemd zijn. De in de vraag genoemde gegevens zijn niet rijksbreed beschikbaar. Als daar aanleiding toe is, ligt het op de weg van de ministeries als werkgever om daar aandacht aan te besteden. Uitgangspunt is dat uitoefening van grondrechten in eigen tijd plaatsvindt en dat rijksmiddelen voor het werk worden gebruikt.
Het is voorstelbaar dat publieke uitingen van ambtenaren bij andere ambtenaren ongemak teweegbrengt. Zoals hiervoor aangegeven moet de openbare dienst in een democratische samenleving een zekere spanning kunnen verdragen. Het is echter van groot belang om hierover in de organisatie een open gesprek te voeren met en tussen ambtenaren onderling.
Er wordt binnen de Rijksoverheid continu geïnvesteerd in ambtelijk vakmanschap. Hierbij wordt een cultuur bevorderd die ruimte geeft aan de inbreng van verschillende perspectieven. Indien en voor zover ambtelijk vakmanschap niet betracht wordt zijn er duidelijke grenzen die de werkgever bewaakt.
Ja.
Helaas is het niet mogelijk de Kamervragen van het lid Vermeer (BBB) over XR Ambtenaren en politieke neutraliteit van het ambtenarenapparaat (ingezonden op 21 augustus 2026), met kenmerk 2026Z17137, die zijn gericht aan de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en de Minister van Volksgezondheid Welzijn en Sport (VWS), binnen de gestelde termijn van drie weken te beantwoorden. Mede namens de Minister van VWS meld ik u dat voor de beantwoording van de vragen meer tijd nodig is in verband met interdepartementale afstemming. Uw Kamer ontvangt de antwoorden uiterlijk 2 oktober 2026.